PIERWSZA CZĘŚĆ BYŁA 28 WRZEŚNIA
https://vandalskaslavia.home.blog/2019/09/28/tadeusz-miller-3-tysiace-lat-panstwa-polskiego-czesc-i/

PRAWIE 2 MIESIĄCE TEMU, WIĘC DZIŚ KOŃCZYMY CZYLI CZĘŚĆ 2
KV.

„LEGENDARNI” WŁADCY POLSKI

Od kilkuset lat toczy się w historiografii dyskusja o „pierwszych” władcach Polski. Czy istnieli, czy są powtarzaniem legend krążących w średniowieczu w zachodnich krajach Europy? Ile w tym prawdy, a ile fantazji?

Ich szereg zaczyna Popiel-Chościsko, następnie Piast, Ziemowit, Lestek, Ziemomysł i Mieszko‑I.

Co oznaczają ich imiona, przydomki, czy przezwiska? Kto wprowadził chrześcijaństwo w Polsce?

Takie pytania nasuwają się przy czytaniu początków historii Naszego Kraju. Jednak wyjaśnien­ie znaczenia nazwań, przezwisk i tytułów władców, w powiązaniu z wydarzeniami jakie w tym czasie zaszły w Polsce i sąsiednich krajach, pozwalają ustalić przybliżone daty ich panowania i podkreślić prawdziwość wydarzeń podanych przed Mieszkiem I przez Galla Anonima. Układają się one bowiem zgodnie z nazwami i tytułami na ciąg historyczny, od połowy IX w. do połowy do połowy X w.

Nieznane początki wprowadzenia chrześcijaństwa w Polsce przyczyniły się do powstania różnych, sprzecznych przypuszczeń i wniosków. Twierdzono np. że do ochrzczenia poganina Mieszka I przyczyniła się czeska księżniczka Dubrawka, a dokonano tego w 966 r., gdzieś za granicą, że „o wcześniejszym wprowadzeniu chrześcijaństwa nie mogło być mowy, gdyż Cyryl i Metody nie chodzili po Polsce północnej” i „można wątpić czy przyniosła tu ona [ich misja] większe owoce”.

Uważano, że „chrześcijaństwo w obrządku słowiańskim nie przetrwało … do czasów opanowania Kraju Wiślan przez Piastów, to dzisiaj uchodzi niemal za pewne”.

Takie i temu podobne twierdzenia znajdujemy w polskim piśmiennictwie historycznym opisującym owe czasy, a jak było naprawdę?

Mieszko I nie musiał zdobywać Kraju Wiślan, gdyż tak nazywano jego państwo, którego był władcą. Nie był też poganinem, lecz chrześcijaninem obrządku greko-katolickiego, nienawidzonego przez biskupów niemieckich i nazywanego przez nich pogańskim.

Nie było również chrztu Mieszka I, ani całego Kraju w 966 r. Wątpliwości te częściowo wyjaśnia „Żywot św. Metodego” tzw. legenda Panońska, z której dowiadujemy się, że „… Pogański kniaź silen welmi sidia u Wiślech …”, tzn. „… Pogański książę wielce silny siedzący u Wiślan …”. Zwróćmy uwagę, że w tym zdaniu siły księcia są podwójnie podkreślane – nie tylko „silny”, ale i „wielce silny”. Nie może więc chodzić o jakiegoś mniej znacznego księcia lecz, o wielkiego władcę Wiślan – Polski.

Lecz kim on był?

O jego losach dowiadujemy się z „Żywota”, gdzie czytamy, że władca Wiślan „… urągał chrześcijanom i szkody im wyrządzał”. Niewątpliwie więc w swoim państwie. Stąd dowiadujemy się, że już wcześniej działali na obszarze państwa Wiślan uczniowie Metodego, co

jak widać nie było po myśli księcia.

I dalej mówi –

„Posławszy więc do niego kazał mu [Metody] powiedzieć:
„Dobrze by było, synu, abyś się dał ochrzcić dobrowolnie na swojej ziemi, bo inaczej będziesz w niewolę wzięty i zmuszony przyjąć chrzest na cudzej ziemi … Tak się też stało”.

Władca państwa Wiślan został podstępnie schwytany i przymuszony przez Świętopełka wielkomorawskiego do przyjęcia chrztu.

W jakim celu działał on w tak zdecydowany i gwałtowny sposób?

Otóż Wielka Morawa była w stałym zagrożeniu ze strony Cesarstwa Niemieckiego. Książę morawski – Świętopełk starał się zdobyć, dla podbudowania swych sił, potężnego sojusznika – silne Państwo Polskie, lecz by uzyskać ogólne uznanie, musiał najpierw wprowadzić chrześcijaństwo w pogańskiej Polsce, w której już działali, jak dowiadujemy się z „Żywota św. Metodego”, chociaż prześladowani, duchowni kościoła wielkomorawskiego.

Władcę polskiego pod warunkiem uwolnienia, zobowiązano do wprowadzenia u siebie chrześcijaństwa w obrządku wschodnim, kościoła rzymskiego.

Książę słowa dotrzymał.

Z Wielkiej Morawy powrócił ze świtą duchownych, by móc od razu przystąpić do działania.

Chrześcijaństwo wprowadzał od roku 874 wbrew wierze ludu, pod przymusem, nie zyskując tym uznania poddanych.

Kto był tym władcą, który tego dokonał można dowiedzieć się z treści jego przezwiska podanego w „Kronice Polskiej” przez Galla Anonima

—               POPIEL, a złożonego z dwóch słów:

—             Pop i jel – Co ono oznacza?

Pop – to nazwa grecka duchownego kościoła wschodniego

jel – pochodzi od słowa -jąć, trzymać, a to razem określa działanie:

Otaczający się, trzymający, z popami.

Znienawidzonego, z tego powodu, księcia nazywano też Chościskiem-Ogoniskiem.

Po dziesięciu latach po umocnieniu chrześcijaństwa w Polsce, korzystając z kłopotów Świętopełka z Niemcami, Popiel podniósł bunt w 883 r. przeciw podporządkowaniu jego księstwa Świętopełkowi. Wybuchła wojna. Książęta skrajnych ziem polskich: Selencji, Obotrytów, Pomorzan, Prusów i Sudawii, wrogo nastawieni do nowej wiary, nie stawili się ze swoimi wojskami u boku władcy i Popiel poniósł klęskę. Nie mając oparcia w Kraju, uszedł na Bałkany do Chorwackiej Zahlumii, zaś Świętopełk za odniesione zwycięstwo składał Bogu dziękczynienie w Bernie 23 czerwca 884 r. Odtąd Kraków znalazł się w jego władaniu (Anonim Perski ok. 888 r.)27

O Popielu wspomina Konstantyn Porfirogeneta w swoim „De administrando imperio” pisząc że:

„… ród prakonsula i patrycjusza Michała, syna Wyszewica księcia Zahlumian, wyszedł od nieochrzczonych (Serbów) mieszkających nad Wisłą zwaną Ditcike”.

W Zahlumii Popiel został księciem tej krainy, a jego potomkowie Wyszewic później syn jego Michał utrzymywali łączność z papieżami w latach 914-929, z Janem X.

Jak już poprzednio wspomniałem władca Chorwacji [Polski] na prośbę cesarza bizantyjskiego Herakliusza, wysłał w 633 r. na pomoc Cesarstwu Bizantyjskiemu wojska, które po pokonaniu Awarów otrzymały w nagrodę ziemie dzisiejszej Chorwacji i Serbii.

Książę Popiel uchodząc z Białej Chorwacji doskonale wiedział, że w Dalmacji znajdzie zrozumienie u chrześcijan-rodaków – Serbów-Chorwatów, gdzie też przyjęto go życzliwie i obdarzono księstwem.

Dzisiejsi Serbowie i Chorwaci, wywodzący się z Polski, zachowali swe narodowe nazwy i mają tę samą mowę, a sztuczne podziały wprowadzili im w czasie niewoli zaborcy – Turcy i Bułgarzy.

Po ujściu Popiela, obrano w 885 r. na nowego władcę, opiekuna jego dzieci i wychowawcę, nazywanego od pełnionych na dworze obowiązków – piastunem, czyli PIASTEM. Podobne urzędy istniały też na innych dworach Europy.

Piasta określano Chościskowicem tzn. podległym Chościskowi (Popielowi). Nie był więc synem księcia lecz jego dworzaninem.

Nie wydaje się możliwe, jak to nieraz przypuszczano, by władcą tak wielkiego państwa mógł zostać oracz nie posiadający wykształcenia i wiedzy politycznej.

O następcy Popiela – Piaście wiemy tylko tyle, że został wybrany na księcia Wiślan, lecz jakie imię nosił – nie podają żadne źródła. Zagadkę tę jednak, jak się okazuje, można rozwiązać korzystając z kronik czeskich i niemieckich, w których znajduje się część potrzebnych danych.

Otóż niezwykle ważną wiadomość podaje Kosmas pisząc, że książę Bolesław (czeski) zniszczył w 936 r. gród Stodorzan Brennę należącą do Tęgomira i zamordował jego córkę a swoją matkę – księżnę Dragomirę, następnie zwrócił gród Chorwatom – Sławnikowi. Na podstawie tych danych wiemy, że księstwo Stodor niewątpliwie stanowiło część Chorwacji, a jego władcą był Sławnik noszący przydomek Ziemowit (936 r.). Potwierdzeniem tego wniosku jest fakt nazywania Polski, w omawianym okresie, na zachodzie Europy – Sławią, Sławinią od imienia władcy – Sław, Sława, podobnie jak od imion władców lub najeźdźców nazywano Francję, Anglię, Ruś …

W „Żywocie pięciu braci” i „Żywocie św. Romualda” Bolesław Chrobry nazywany jest „królem Sławonii” a Cesarz Otto III pisze o wydarzeniach „in Slawonia”.

Piast nosił więc imię – SŁAW, a jego ród i potomkowie to Sławnicy.

Z rodu Sławników wywodził się św. Wojciech, który był ostatnim przedstawicielem tego polskiego książęcego rodu w Czechach.

Sław, Sławien – oznacza wybrany, chwalony, pełen chwały.

GRODOWA ORGANIZACJA OBRONNA

Osłabienie państwa pierwszych Piastów, zmniejszenie obszaru i zasobów ludnościowych spowodowane buntem skrajnych plemion polskich,

przeciwstawiających się próbom narzucenia nowej wiary, zmusiło władców Wiślan do szukania sposobu umocnienia obronności państwa. Wówczas to książę ZIEMOWIT wprowadził nieznaną u sąsiadów Polski – Rusi i Niemiec organizację wojskową, polegającą na tworzeniu wokół głównych grodów opolnych – wsi służebnych, specjalizujących się w wytwarzaniu broni, różnych przedmiotów, budowy grodów i wszelkich usług na potrzeby wojska. Organizacja ta objęła ziemie podlegające Ziemowitowi. Dzisiaj rozmieszczenie nazw służebnych pozwala określić, po buncie plemion, zasięg państwa pod rządami tego władcy.

Po upadku Wielkiej Morawy w 904 r. książę Piast opanował Morawy [dziś czeskie] i Czechy, a na ich obszarze osadził namiestnika ze swego rodu – Sławnika.

Upadek państwa wielkomorawskiego Mojmira II (894-904) następcy Świętopełka, spowodowali wspólnym najazdem: Węgrzy, Niemcy, Polacy i Czesi. Czechy pozostające do niedawna we władaniu Serbów Łużyckich i Wielkiej Morawy, uniezależniły się, a podzielone na kilkanaście drobnych plemion-księstw nie stanowiły poważnej siły. Czechy były we władaniu Piastów do około połowy X w., o czym wspomina K. Porfirogeneta w rozdz. 10 I. Morawy zaś do chwili zajęcia przez Czechów w 1031 r.

W Polsce pozostała po Wielkiej Morawie grekokatolicka organizacja kościelna. Sławników, z rodu Piasta-Sława, osadzonych w Czechach, wymordowano w 955 r. Ocalał przebywający w Polsce św. Wojciech i jego brat – Radzym.

Sławnicy, jako pełnomocnicy Piasta wprowadzili w Czechach, i Morawach, grodową organizację wojskową, której ślady przetrwały do dzisiaj.

ZNACZENIE NAZW, PRZEZWISK I IMION POPIELA
I PIERWSZYCH PIASTÓW

Popiel-Chościsko (884) – władca Państwa Polskiego

Piast-Sław (885-915) Chościskowic – znaczy podległy Chościskowi-Popielowi

Ziemowit Sławnik        – syn Sława  (915-937). Jednoczący, zbierający ziemie po buncie plemion, tytuł złożony z dwóch słów: ziemia i wić – łączyć, splatać.

Lestko (937-943)           – przezwisko zdrobniałe poch. włoskiego – lesto
zn. lekko, beztrosko, wesoło – Beztroski.

Ziemomysł (943-960) – tytuł złożony z dwóch słów: ziemia i myśl – Troszczący się o Kraj.

Mieszko (960-990)          – łac. Miseca-Mieszka-Miedz-wiedz (silny władca).

POLESIANIE, DREGOWICZE, DULEBOWIE

Na wschód od Podlasia rozpościera się największa w Europie kraina bagien, moczarów i mgieł, zalewana niemal całkowicie podczas wysokich stanów wód, tworzyła wielkie bagienne jezioro. Ukształtowanie terenu i przyroda nie pozwalały na gęste zaludnienie. Wskutek tych nie sprzyjających osiedlaniu się ludności warunków do zamieszkania, stanowiła naturalny obszar graniczny, oddzielający od siebie plemiona wschodnich i zachodnich Słowian.

Nielicznych mieszkańców tej krainy, żyjących na ostrowiach, wśród moczarów, różnie nazywano: Polesianie, Dregowicze, Dulebowie.

Nazwa Polesianie znaczy siedzący na łęgach, a od nich krainę nazwano – POLESIEM.

Najstarszą łacińską formę nazwy, określającą mieszkańców tej krainy „Polesitae”, wymienia J. Długosz, powołując się na nieistniejące dzisiaj źródło.

Pod rokiem 1273 pisze on o Leszku Kujawskim i Konradzie Czerskim, że:

„Polesitarum et Pruthenorum forti potentia ingressi”.[68]

Natomiast Słowianie wschodni używali dla Polesian nazwy DREGOWICZI (tzn. mieszkańcy bagien), łącząc pod wpływem germańskich Waregów, słowo drek-błoto ze słowiańskim – wici.

Trzecią, nie mającą nic wspólnego z nazwą plemienną, jest nazwa – Duleby.

Duleby – Dudleby

Tak bowiem określali Polesian płynący Dnieprem i Prypecią ku Morzu Czarnemu, germańscy wędrowcy: Normanowie, Goci i Waredzy.

DUDLEBY (Duleby) to germańska nazwa oznaczająca ludzi żyjących wśród mgieł i oparów. Nazwa ta została utworzona z dwóch słów germ – dunst i leben.

W Polsce nigdy nie nazywano mieszkańców Polesia – Dulebami. Świadczą o tym osiedla o tej nazwie, znajdujące się między Słuczą, Bugiem i górnym Dnieprem, co przeczy wnioskom H. Łowmiańskiego, o istnieniu terytorium plemiennego i osadnictwa dulebskiego,[69] gdyż nazywanie Dulebami dulebskich mieszkańców osiedli, położonych wśród Dulebów, nie jest właściwe.

RUŚ, POLSKA I ZIEMIE WSCHODNIE

Według Jordanesa piszącego w VI w., Słowianie zamieszkujący Scytię dzielą się na dwie grupy: Sklawenów i Antów, to znaczy Słowian i Skrajnych. Sklaweni mieszkali na południowym zachodzie, Antowie zaś na wschodzie.

Na zachód od Antów (Scytów) i na północ od Sklawenów siedzieli w północno-zachodniej części Siedmiogrodu, wymienieni przez Herodota – Neurowie (Veneti).

W tym czasie mieszkający na półwyspie Skandynawskim Germanie wypuszczali się w dalekie wyprawy przez ziemie słowiańskie, trudniąc się handlem, rzemiosłem, wynajmując się jako wojownicy, lub jako najeźdźcy szukali zdobyczy w bogatych krajach Europy.

Jaka była przyczyna tych wędrówek?

Otóż, Półwysep Skandynawski – kraina północy uboga w środki żywności, nie była w stanie wyżywić zamieszkujących ją plemion germańskich: Normanów, Waregów Gotów i z tej przyczyny powstał zwyczaj urządzania wypraw łupieskich i szukania przez młodzież nowych miejsc osiedlenia.

Ze Skandynawii na wybrzeża krajów Europy prowadziły tylko drogi morskie, stali się więc wkrótce germańscy mieszkańcy Skandynawii, świetnymi żeglarzami i śmiało przemierzali nie tylko szlaki morskie wokół Europy, ale zapuszczali się również na Morze Śródziemne i niejednokrotnie na wschodnie wybrzeża Ameryki.

Wędrując na południe Europy wykorzystywali rzeki jako drogi wodne, a przede wszystkim Dźwinę i Dniepr, Wisłę, Bug, Prypeć. Tam nęciły ich bogate kraje i Bizancjum.

Na ziemiach słowiańskich drużyny germańskich wojowników wchodziły w kontakty z plemionami słowiańskimi, zaciągały się w służbę u ich naczelników. Nieraz też powoływano ich na przywódców i książąt. O takich wydarzeniach wspomina „Ipatiewskaja Letopiś”. Tak właśnie w połowie IX w. przywódcami Słowian kijowskich stali się dwaj Waregowie: Askold i Dir i wkrótce skierowali swe łupieżcze wyprawy na Bizancjum, na czele ze swymi skandynawskimi drużynami.

Natomiast w Nowogrodzie Wielkim, wg latopisu, zaproszono na tron książęcy trzech Waregów, braci: Lineusa, Truwora i Ruryka z plemienia szwedzkiego – RUSS.

Ruryk po śmierci braci został księciem w Nowogrodzie Wielkim (862-879), dając początek dynastii Rurykowiczów.

Rurykowicze (Russowie), w dążeniu do powiększenia swych księstw nie kierowali się względami plemiennymi, które były dla nich obce i obojętne, lecz bezwzględną chęcią stworzenia ze swego księstwa potęgi. Podbijali więc przede wszystkim najsłabsze, obce Słowianom narodowościowo plemiona: ugrofińskie, tatarskie, … Powstało w ten sposób, państwo wielonarodowościowe, tj. księstwo nowogrodzkie i ks. kijowskie. Gdy wzrośli dostatecznie w siłę ekspansję swą skierowali w IX w. na zachód.

Po śmierci Ruryka rządy w imieniu jego niepełnoletniego syna Igora, objął Oleg.

Wkrótce też wyprawił się na południe, wzdłuż Dniepru i zajął Lubecz, następnie Kijów – ośrodek plemienny Polan, rządzony przez Waregów: Askolda i Dira, przenosząc tam (882 r.) stolicę państwa. W roku 883, korzystając z rozpoczętej przez Popiela wojny z Wielką Morawą, uderzył na Drewlan, siedzących pomiędzy bagnami poleskimi i rzekami Teterewem, Prypecią i Uborcią, na ubogich, rzadko zaludnionych ziemiach z głównymi grodami: Iskorosteniem i Owruczem, lecz tutaj napotkał na zacięty opór. Pokonanych zmuszono do płacenia daniny. Jednak wojny z Drewlanami, broniącymi swej wolności, trwały jeszcze długo, tj. prawie sto lat, do 980 r.

W latach 907 i 911 Oleg zorganizował wielkie wyprawy łupieżcze na czele drużyn wareskich i słowiańskich na Krym i Konstantynopol, nęcony bajecznie bogatą stolicą cesarstwa bizantyjskiego, która była stałym celem wypraw książąt Russów.

Rządy w Kijowie od 912 r. objął syn Ruryka – Igor. Prowadząc w dalszym ciągu urzeczywistnianie celów swego poprzednika, postanowił zdobyć Konstantynopol i tam urządzić stolicę swego państwa.

W czasie dwóch wypraw na Konstantynopol w 941 i 944 r. po drodze podbił słowiańskich Tywerców i Uhliczów, a na „Lędzianach” wymusił płacenie trybutu z Grodów Czerwieńskich.

Grody Czerwieńskie były najdalej wysuniętymi, na południowy wschód twierdzami polskimi, obejmującymi obszar górnego dorzecza Dniestru, Prutu i Seretu. Nazwę swą wzięły od twierdzy Czerwienia [później Czerwonogrodu] leżącego w pobliżu Dniestru na Podolu nad Drużynem.

Wyprawa Igora zakończyła się  niepowodzeniem.   Bizantyjczycy dzięki doskonałej organizacji obrony i nowoczesnej broni – miotaczy ognia, zadali mu ostateczną klęskę i w konsekwencji zmusili Rurykowiczów do zarzucenia tych zdobywczych zamierzeń. Wtedy też „Lędzianie „ przestali płacić im trybut.

Po doznanych niepowodzeniach, germańscy książęta Słowian wschodnich musieli zmienić kierunek ekspansji i cały wysiłek wojenny skierowali na sąsiednie słabe liczebnie narody i kraje znajdujące się na wschodzie.

Obszar i liczba ludności tworzonego wielonarodowościowego państwa szybko rosła. Państwo to, jak podaje Nestor [Powiest’ wremiennych let], zaczęto nazywać ogólnie, od roku 852 od nazwy władców Russów – RUSIĄ. Podobnie też określano państwa na zachodzie Europy, od imienia zdobywców lub władców. Zajęte przez Celtów wyspy brytyjskie, po opanowaniu ich przez germańskich Anglów, nazwano – Anglią, celtycką Francję, od zdobywczych germańskich Franków – Francją itp.

Nazwa Ruś nie oznaczała więc narodu, ponieważ stała się państwem wielonarodowym. Nie była też krajem, gdyż obszar jej stale był powiększany na skutek prowadzonych podbojów i obejmował wiele krajów zamieszkałych przez różne narody, rozpostarte od Bałtyku i Morza Białego po Ural, Morze Czarne i Kaspijskie.

Nazwa „Ruś”, jak podaje „Ipatiewskaja Letopiś”, jest nazwą germańskiego – wareskiego rodu-plemienia-Rus. Oznacza w językach germańskich – czerwony, miedziowy czyli rudowłosy. I rzeczywiście wśród rudowłosych Germanów kolor ten był powszechną cechą.

W języku rosyjskim „rusawyj” oznacza – rudawy, w niemieckim roth, gockim – rauds. Finowie do dziś Szwedów nazywają – „Ruotsi” – rudzi. Łotewskie – rusa – znaczy – rdzę, a Grecy wyrazu -Rhos – używają jako nazwę Rosji, która weszła w użycie dopiero w XVI w.

Warto wspomnieć, że Waregowie stanowili podstawową siłę zbrojną germańskich książąt Russów. W Nowogrodzie do XIV w. pospolicie używaną mową była mowa wareska [szwedzka].

Syn Olgi, Światosław Igorowicz, dążąc do powiększenia państwa – podbił Chazarów, następnie wyprawił się na Kaukaz, Bułgarię i Bizancjum. Zginął w bitwie z Pieczyngami.

Księstwo Kijowskie, po podporządkowaniu sobie Uhliczów, Tywerców, stało się na wschodzie sąsiadem Polski.

Syn Światosława – Włodzimierz, od roku 970 książę nowogrodzki, po zamordowaniu swego brata, Jaropołka, zajął w 978 r. Kijów i Księstwo Kijowskie. Stał się jedynowładcą. Jego zdobywcze plany kierują się teraz przede wszystkim na zachód.

EKSPANSJA RUSSÓW NA ZIEMIE POLSKIE

Drewlanie, Łuticzy – „Lędzianie” – Łęcanie, Uhlicze, Siewierzanie. Południowa część ziem Chorwatów (Polski), podlegająca grodowi w Łęcku (Łucku), od którego mieszkańców okolicy nazywano Łęczanami (rus. Łuticzy -”Lędzianie”), nękana ustawicznie w IX-X w. napadami koczowników ze stepów azjatyckich i nadczarnomorskich: Węgrów, Pieczyngów, Połowców, ulegała niszczeniu. Podupadło wiele grodów i osiedli. Włodzimierz kijowski, wykorzystując trudną sytuację Mieszka I-go, zajętego obroną kraju w czasie najazdu cesarza niemieckiego Ottona II w 979 r., walkami z Pomorzanami, Wikingami o Wolin i Czechami o Małopolskę i Kraków, po porozumieniu się z Niemcami uderzył od wschodu i zajął poleski Turów.

Turów był najdalej wysuniętym na wschód grodem strażniczym leżącym wśród bagien poleskich, którego dzierżawcza nazwa pochodzi niewątpliwie od nazwiska jakiegoś znamienitego rodu polskiego – Tur, tzn. mocny, miażdżący. Wiele posiadłości w Polsce nosi nazwę – Tur, występującą pospolicie w całym kraju w różnych formach, takich jak: Turów (14 nazw), Turowo (12 nazw) oraz aż w 189 nazwach z rdzeniem – tur.

W Powiesti Wremiennych Let czytamy o Turze, zarządcy grodu:

„Rogwołod [Wareg] bowiem przyszedł był z za morza i miał włość swoją w Połocku, a Tury w Turowie, od niego też i Turowcy przezywali się.”[70]

Niewątpliwie wspominany „Tur” był Waregiem, jak wynika to z treści zdania. Takie przypuszczenie wyraża również F. Sielicki PML s. 265[71]

Należy zauważyć, że Turów jako osiedle nie został założony przez Waregów, gdyż nosiłby wareską [pochodzącą od imienia] nazwę, lecz już istniał jako własność słowiańskiego Tura. Przy czym polska nazwa zwierzęcia tur ma swoje odbicie w słowach: poturać, turzyca, szturchać itp. Świadczy więc o tym, że Wareg nie mógł nosić słowiańskiego, obcego dla siebie imienia. Był więc tylko nowym, osadzonym przez księcia ruskiego, tzn. wareskiego, zarządcą i strażnikiem zdobyczy. Książęta kijowscy opanowali Turów i tę część Polesia dopiero po ostatecznym pokonaniu zażarcie broniących się Drewlan i opanowaniu ich głównego grodu Iskorostenia.

Oto co pisze o tych wydarzeniach w „Powiest’i Wremiennych Let” – najstarszy kronikarz kijowski – Nestor:

„Roku 6391  (883). Począł Oleg wojować Drewlanów i pobiwszy ich brał dań z nich po czarnej kunie.”

„Roku 6421 (913). Począł władać Igor po Olegu … I obwarowali się przed Igorem Drewlanie po śmierci Olega”.

„Roku 6422 (914). Poszedł Igor na Drewlan i zwyciężył ich nałożył dań cięższą niż Oleg.”

W wyprawie Igora na Greków w 944 r. nie uczestniczyli Drewlanie.

„Roku 6453 (945) … I posłał ich Igor (drużynę) i poszedł w Derewy po dań i narzucił do dani poprzedniej i gwałty im wyrządzał i mężowie jego.”

Po zabiciu Igora przez Drewlan wyprawiła się na nich jego żona – Olga.

„… I gdy uśpili się Drewlanie … (Olga) … kazała drużynie swojej siec Drewlan i zasiekli ich pięć tysięcy. Olga wróciła do Kijowa i przygotowała wojsko na resztę ich.”

„Roku 6454 (946) Olga z synem swoim Światosławem zebrała wojów mnogich i chrobrych i poszła na ziemię derewską … Tak więc wzięła gród (Iskorosteń) i spaliła go, starszyznę zaś grodzką pojmała, a pozostałych ludzi jednych pozabijała, drugich wzięła w niewolę mężom swoim, a resztę zostawiła, by płacili dań. I nałożyła na nich dań ciężką.”

Wzajemna wrogość i bezlitosne wyniszczanie Drewlan i zależność wydarzeń pozwala twierdzić, że Drewlanie nie należeli do Słowian wschodnich, lecz zachodnich. Obcość ich w stosunku do Polan kijowskich potwierdza również wcześniejszą wiadomość, że:

„… krzywdzili Polan (kijowskich) Drewlanie i inni sąsiedzi.”[72]

W przeciwieństwie do Drewlan, pokrewieństwo Polan kijowskich z Siewierzanami i Uhliczami widoczne jest już w pierwszych wzmiankach latopisu. Po przyłączeniu Siewierzan i Uhliczów do księstwa kijowskiego obciążono symboliczną daniną tylko tych pierwszych.

Dyskutowana w piśmiennictwie nazwa SIEWIERZAN, siedzących na lewym brzegu środkowego Dniepru, jest w rzeczywistości nazwą topograficzną i oznacza plemię mieszkające przy su-wiszu, tzn. przy sitowiach porastających lewy niski brzeg Dniepru.

Natomiast nazwa UHLICZÓW pochodzi od położenia siedzib tego plemienia w załamaniu dolnej trasy biegu rzeki w postaci kąta – uhła. Stąd Uhlicze – mieszkający w kącie.

Zajęcie przez książąt kijowskich Turowa, głównej twierdzy wschodniego Polesia, położonej niemal w środku krainy, wśród bezkresnych bagien, strzegącej największej międzynarodowej drogi wodnej, prowadzącej w głąb państwa polskiego, stało się możliwe dopiero po ostatecznym pokonaniu Drewlan w 977 r. i nastąpiło w drugiej połowie X w.

Jak wielkie znaczenie miało zdobycie Turowa dla urzeczywistnienia zamierzeń Włodzimierza, świadczy fakt, że osadza w nim, na tym pustkowiu, wśród nieprzebytych bagien, nie byle kogo, bo swego następcę, najstarszego syna-księcia Świętopełka z silną załogą. Wg Powiest’i Wremiennych Let:

„Włodzimierz … posadził Wsiesława w Nowogrodzie … a Świętopełka w Turowie.”[73]

Odtąd Turów stał się bazą wypadową książąt kijowskich w kierunku zachodnim, w stronę Pińska i Podlasia.

W roku 981 nie przepuszczając okazji, gdy trwała jeszcze obrona Polski przed Niemcami, na południu i zachodzie, Włodzimierz, jak podaje kronika Nestora

„… najechał Lachów i zajął grody ich Peremyszl, Czerwień i inne grody, które są po dziś dzień pod Rusią.”[74]

Książę ten wprowadził chrześcijaństwo w swoim państwie – państwie Russów w 988 r. to jest 114 lat później niż uczyniono to w Polsce – Państwie Wiślan.

W roku 992, jak podaje Powiest’ Wremiennych Let:

„Roku 6500. Poszedł Włodzimierz na Chorwatów (Lachów). A gdy przyszedł z wojny Chorwackiej oto Pieczyngowie przyszli z onej strony od Suły. Włodzimierz zaś poszedł przeciw nim i spotkał ich nad Trubieżem na brodzie, gdzie dziś Perejasław.”[75] Wyprawa na Polskę nie powiodła się i Włodzimierz musiał wycofać się z powrotem na Ruś. (patrz Włodzimierz Wołyński str. 128). Przed śmiercią (umarł w 1015 r. ) osadził na swym tronie starszego syna – Świętopełka I-go. Młodszy syn, Jarosław, nie godząc się z tym, rozpoczął walkę z bratem. Pokonany Świętopełk uciekł do Polski do Bolesława Chrobrego, swego zięcia, chroniąc się najpierw w Pińsku po drugiej stronie bagien poleskich.

Jarosław zaś, wykorzystując ostatni z kolejnych czterech najazdów cesarza Henryka II na Polskę w 1017 r., zgodził się na cesarską propozycję – jednoczesnego uderzenia na Polskę od wschodu i zachodu. Dotarł więc z wojskiem pod Brześć i oblegał go, lecz bezskutecznie. O tym niepowodzeniu ks. Jarosława wspomina Latopis Nowogrodzki Pierwszy, zaledwie w jednym zdaniu:

„Roku 1017 chodził Jarosław ku Brześciowi”, tzn. w stronę Brześcia,

lecz nie określa skutków tej bezowocnej wyprawy, która miała niewątpliwie na celu oskrzydlenie grodów poleskich. Natomiast obszerniej pisze o tych wojennych działaniach Jarosława i pod tym samym rokiem, w swej kronice współczesny kronikarz niemiecki – Thietmar:

„Cesarz dowiedział się iż władca Rusów napadł na Bolesława tak jak mu był przyrzekł przez posła, lecz nic nie zdziałał przy oblężeniu grodu.”[76]

Tymczasem Świętopełk zwrócił się o pomoc do Bolesława Chrobrego.

ODZYSKANIE GRODÓW CZERWIEŃSKICH

Pokonane ostatecznie przez Bolesława cesarstwo niemieckie dostarczyło posiłków wojskowych do wyprawy na Kijów. Jarosław, dowiedziawszy się o tych przygotowaniach, wyruszył pierwszy i armie spotkały się w połowie drogi do stolic, koło grodu Wołynia nad Bugiem. W pierwszej bitwie Jarosław poniósł klęskę, a wojska polskie zajęły Kijów. Bolesław osadził w nim z powrotem na tronie prawowitego, po Włodzimierzu, spadkobiercę – Świętopełka I-go, odzyskując jednocześnie Przemyśl nad Horyniem i Czerwień. (PWL pod r. 1018).

Nietrudno zauważyć czytając Powiest’, że Nestor, by nie drażnić swoich władców i nie umniejszać chwały Rusi, stara się ukryć niepowodzenia książąt, pisząc w jednym zdaniu o nieudanych wyprawach wojennych, zaś udane stają się tematem obszernych opowiadań. Charakterystyczne jest też przedstawienie w ujemnym świetle, pogardzanych przez Nestora książąt, np. Świętopełka I-go, który miał jakoby kazać mordować w Kijowie załogi swego wybawcy – Bolesława i zmusić go do ucieczki. Nie jest to prawdą, lecz wynika z chęci poniżenia Świętopełka I-go i okazania pogardy temu księciu. Może to być również celowy dopisek kopisty. Pisze on przecież dalej coś wręcz przeciwnego. Z sympatią mówi o Chrobrym, nazywając go „Wielkim”. Pisze też o jego tryumfalnym powrocie do Polski, z jeńcami, bogactwami i siostrami Jarosława Mądrego, jak też o odzyskaniu przez niego Grodów Czerwieńskich.

Wspomina również o tej wyprawie Thietmar pod r. 1017:

„Bolesław – wtargnął potem z wojskiem do jego kraju i osadziwszy tam na tronie jego brata a swego zięcia, powrócił w radosnym nastroju do domu.”[77]

Świętopełk wkrótce jednak został zmuszony do ucieczki z Kijowa do Pieczyngów, a po ich klęsce nad Altą – dopływem Trubieży, ratował się powtórnie ucieczką, tą samą co poprzednio drogą do Polski, przez Turów do Pińska i Brześcia. Potwierdza tym samym Nestor, że Pińsk i Brześć były w tym czasie jeszcze we władaniu polskim (Mapa X).

Nestor pisząc natomiast, o powtórnej ucieczce Świętopełka do Bolesława Chrobrego, zaprzecza poprzednim słowom o wycinaniu polskich załóg jakoby na polecenie Świętopełka.

Jarosław w pościgu za Świętopełkiem zdobył jego gród Turów. Thietmar podaje wiadomość o tym wydarzeniu pod r. 1018 ks. VIII, 31-32:

„Tymczasem Jarosław zajął siłą jeden gród, należący do jego brata i uprowadził jego mieszkańców.”[78]

Zacięty opór i w konsekwencji uprowadzenie w niewolę mieszkańców Turowa pozwala twierdzić, że opór ten, pomimo dwukrotnie przegranej walki Świętopełka z bratem Jarosławem i dwukrotnej i ostatecznej ucieczki z Rusi, wynikał przede wszystkim z niechęci podporządkowania się ludności polskiej obcemu władcy – Jarosławowi, gdyż ludność Turowa nie zdążyła jeszcze zatracić poczucia swojej odrębności narodowej. Również fakt uprowadzenia ludności, jako obcej, ze zdobytego grodu jest potwierdzeniem tego wniosku. Nie miałoby przecież sensu branie do niewoli ruskiej ludności przez ruskiego władcę.

W roku 1022 Jarosław ponownie, lecz bezskutecznie próbował zająć Brześć. Nestor wspomina o tym w jednym zdaniu:

„Roku 6530 poszedł Jarosław ku Brześciu.”[79]

Podlasie w tym czasie, chociaż jeszcze oddzielone bagnami Polesia, bronione przez Pińsk i inne grody tej wielkiej magistrali drogowo-wodnej, stawało się coraz bardziej zagrożone opanowaniem przez książąt kijowskich.

UTRATA CZĘŚCI ZIEM WSCHODNICH

Bolesław Chrobry w roku 1025 przekazał całe królestwo swemu synowi Mieszkowi II, a wkrótce po jego śmierci straciła Polska nie tylko ziemie odzyskane przez jego ojca, lecz i dalsze znajdujące się na zachodzie kraju. Mieszko koronował się pomimo, że pierworodnym synem Chrobrego był Bezprym. Bracia Bezprym i Otto, nie chcąc pogodzić się z jego zwierzchnictwem, porozumieli się z Jarosławem w sprawie najazdu na Mieszka. Zamieszki, jakie wynikły z tego powodu wewnątrz państwa, wykorzystali sąsiedzi uderzając z trzech stron na Państwo Polskie. Wówczas to Jarosław najeżdżając Polskę, zajął w 1030 r. „Peremyszl” nad Horyniem. W roku 1031 doszło do jednoczesnego, potężnego ataku ze wszystkich stron. Cesarz niemiecki zajął Łużyce i Milsko, Czesi zdobyli Morawy, Węgrzy – nizinną część dzisiejszej Słowacji, między Dunajem, górami i rzekami: Morawą i Ipolą [dawne księstwo Nitry rządzone przez Prokuja]. Jarosław siejąc zniszczenie, zajął [po raz drugi w historii] Grody Czerwieńskie. Wiadomość o tym znajdujemy w Powiest’i Wremiennych Let pod rokiem 1031. Czytamy w niej, że:

„Jarosław i Mścisław sobrasta woji mnogi idosta na Lachy i zajasta Grody Czerwieńskije apiat’ i powojewasta ladskuju ziemlu i mnogie Lachy przywiedosta i rozdzieliwszyja Jarosław posadi swoja po, Rusi i sut do siego dnie.”[80]

Dalsze najazdy czeskie na Polskę, usamodzielnienie się Pomorza i Mazowsza przyczyniły się do osłabienia i dalszego zmniejszenia obszaru Państwa Polskiego i pozwoliły stopniowo i trwale opanować Jarosławowi i jego następcom południowo-wschodnie ziemie polskie: Wołyń, Podole, całość Grodów Czerwieńskich (Mapa X).

Po śmierci Bezpryma Mieszko II zjednoczył państwo, lecz wkrótce zginął zamordowany przez Brandenburczyków. Państwo po nim odziedziczył syn Kazimierz, lecz nie zdołał ukrócić wewnętrznego rozprężenia i musiał opuścić kraj. W Polsce zapanował chaos. Wybuchł bunt przeciwko chrześcijaństwu, zniszczono wiele kościołów, wyginęło duchowieństwo, a ludność popadła w nędzę. Na domiar złego Czesi najechali Wielkopolskę i wywieźli z Gniezna ciało św. Wojciecha do Pragi, a przy tym obsadzili Śląsk.

Książę Kazimierz, po czterech latach pobytu za granicą, postanowił wrócić do Polski. O przywróceniu całości państwu polskiemu nie mogło być mowy. Śląsk pozostał w rękach czeskich, a książęta pomorscy i mazowieccy usamodzielnili się nie chcąc uznać Kazimierza za swego pana. W tej sytuacji pozostawała jedynie walka z Mazowszem. Książę Kazimierz, nie rozporządzając dostatecznym zasobem sił, zawarł sojusz z Jarosławem Mądrym, wojującym z Litwinami i prowadzącym zdobywcze wyprawy na Jaćwież w 1038 r. i Litwę w 1040 r. dlatego też, ze względów politycznych i wojskowych, ożenił się w 1040 r. z córką Jarosława Mądrego – Dobroniegą i w dowód przyjaźni zwolnił 800 jeńców wziętych poprzednio do niewoli przez Bolesława Chrobrego.

Wątpliwości, jakie budzi wśród badaczy data ożenku Kazimierza Odnowiciela z Marią – Dobroniegą (1038-43), córką J. Mądrego, zdaje się wyjaśniać zapis w Powiest’i Wremiennych Let.

„Roku 6549 (1041) poszedł Jarosław na Mazowszany w łodziach.”[81]

bowiem wyprawa przeciwko silnemu przeciwnikowi – Mazowszu, mogła się odbyć tylko po ścisłym porozumieniu Jarosława Mądrego z Kazimierzem, tj. przed 1041, gdyż Mazowsze stanowiło naturalną, potężną twierdzę, trudno dostępną od południa i wschodu, bronioną przez bagna poleskie i wielkie puszcze podlaskie. Przy tym w sojuszu z Litwą, Jaćwieżą i Pomorzanami przedstawiało rzeczywistą, trudną do pokonania siłę. Potwierdzeniem tego wniosku są 7-letnie zmagania z Mazowszem. Podjęcie takiej wojny bez sprzymierzeńców nie dawało żadnych nadziei na powodzenie. Dlatego też i wyprawa wielkiej flotylli spod Kijowa, „w łodziach” Dnieprem i Prypecią zakończyła się niepowodzeniem, w związku z czym latopis wspomina o niej tylko w jednym zdaniu.

ROZDZIAŁ VI – WIELKA DROGA

WIELKA DROGA WODNA WISŁA – DNIEPR

Zajęcie stolicy Polesia – mazowieckiego Pińska i opanowania głównej drogi wodnej w głąb Mazowsza pozostało naczelnym zadaniem wojsk Jarosława Mądrego, Pińsk był bowiem prawdziwym kluczem do Mazowsza broniącym go od wschodu, głównym grodem i twierdzą, najbogatszym i najważniejszym miastem regionu, miejscem międzynarodowej wymiany handlowej, spotkań kupców wschodu i zachodu Europy. Położony wśród bagien, w węźle dróg wodnych, bronił od wschodu dostępu do Podlasia i środka Mazowsza. Bronił też wielkiej arterii wodnej, prowadzącej od Morza Bałtyckiego przez Wisłę, Bug, Prypeć, Dniepr i Morze Czarne do Konstantynopola. Rzeki tego węzła komunikacyjnego stanowiły najdogodniejszy szlak drogowy pomiędzy księstwem kijowskim a Polską. 

ŁAŃCUCH TWIERDZ STRAŻNICZYCH

Uzupełnieniem drogi wodnej była droga lądowa, biegnąca brzegiem Piny, Muchawca i Bugu na zachód. Bronił jej potężny system grodów strażniczych rozmieszczonych wzdłuż całej trasy od Turowa po Wisłę, których nazwy przetrwały do dzisiaj. Są wśród nich: Turów, Pińsk, Drohiczyn poleski, Kobryń, Grodziec, Brześć, Niwice, Mielnik, Drohiczyn n. Bugiem, Nur, Brok, Zakroczym …. Nazwy te są niezwykłym, odwiecznym świadectwem przynależności Polesia i Podlasia do Państwa Polskiego, a budowa grodów strażniczych, regulacja dróg wodnych, zapewniających żeglowność i bezpieczeństwo, świadczą o wysoko rozwiniętej myśli technicznej we wczesnośredniowiecznej Polsce i gospodarności jej władców.

Ten wielki system drogowo-wodny[82] przetrwał niemal nienaruszony do naszych czasów, wraz z pierwotnym charakterystycznym nazewnictwem, określającym funkcje jego elementów, tj. grodów i rzek.

Oto znaczenie nazw grodów strażniczych.

Pińsk (wg latopisu Pinesk) – nazwa od rzeki Piny. Pochodzi od słowa pinać, spinać-łączyć, złączyć. Powtarza się na „Pomorzu meklemburskim”, Saksonii, tj. rzeka Pina-Pene. Oznacza połączenie wodne dwóch rzek przed ich zbiegiem, tworzących wyspę.

Drogiczyn [poleski]             – znaczy twierdza drogowa. Tak brzmiała jego pierwotna nazwa zapisana w latopisach ruskich i przez Wincentego Kadłubka. Nazwa utworzona z dwóch słów -droga i czyn. Nie pochodzi jakoby od imienia „Drohita”, jak to próbowano w historiografii wyjaśnić, gdyż takiego nie było.

Kobryń [Kobrzyn]               – oznacza styk tyłów [rzek-dorzeczy]. Kob-styk, rzyń-tył, jest polską nazwą twierdzy a nie celtycką, jak pisał J. Staszewski.

Horodec [Grodziec] poleski – zn. gródek strażniczy.

Brześć [Berestie]                  – od słowa brzec-strzec, strażnica wojskowa, główny wówczas gród kasztelański – twierdza Podlasia wschodniego. Leży w prostej linii na wschód od stolicy państwa Gniezna i Poznania. Polska nazwa obiektów wojskowych. Nie ma związku z pospolitym brzostem (J. Staszewski, od brzostu-błędnie].

Mielnik                                 – zn. wychodnie kredy na brzegach Bugu, charakteryzujące położenie grodu [J. Staszewski, od osady młynarza-błędnie].

Drohiczyn (Drogiczyn) n. Bugiem – zn. j. w. twierdza drogowa.

Nur                                       – nazwa pochodząca od położenia osiedla i grodu przy brodzie przez rzekę Nur (Bug). Pierwotna nazwa Bugu brzmiała -Nur, znaczy zgięty [J. Staszewski, woda-błędnie]. Dawna strażnica przeprawy.

Brok                                     – nazwa str. -pol. -Brega od słowa -brzec-strzec-zn. strażnica.

Równie wymowne znaczenie mają nazwy rzek wchodzących do tego systemu dróg wodnych, określające ich funkcje w życiu mieszkańców i państwa.

DORZECZE PRYPECI

Jasiodła                  – zn. żywicielka. Jasło-żywność, jedzenie. Dawa-daje rzeka b.rybna.

Pina                        – zn. spinająca. Przełom rzeczny łączący różne rzeki [Prypeć iStyr] przed ich zbiegiem. Powtarza się na Pomorzu zach. jako prawy dopływ Łaby koło Hamburga [J. Staszewski, od piany-błędnie].

Prypeć (Prypiat’), Przypięć – zn. przypięta [do Bugu]. Gdyż swój początek bierze w nietypowym miejscu – z boku rzeki Bugu, w połowie jego długości. Jest nazwą polską, a nie fińską, jak błędnie podaje w swym dziele E. Bogusławski.

Wyżewska-Wyza-Wyża (star.-pol.) –zn. jesiotr, jesiotrówka, zasobna w jesiotry.

Stochód                  – zn. wielokorytowa, sto chodów mająca.

Styr-star/ny [kaszubska] –zn. szeroki, prze-st(y) r-onny

Horyn                     – Gorzyń, dymiąca, bagienna, powolna rzeka płynąca przez oparzeliska. Od słowa-gorzeć. W wymowie wschodnio-słowiańskiej nazwy te uległy zniekształceniu [J. Staszewski – prędki (niepoważnie)].

Słucz-Słęcz             – n. topogr. Słęczony, stąd Słęck-Słuck [J. Staszewski, grunt bagnisty-błędnie].

DORZECZE MUCHAWCA

Rzeki wschodniego Podlasia są częścią dorzecza Wisły. Łączą dorzecze Bugu i Prypeci, stanowiąc dalsze przedłużenie drogi wodnej Wisła-Dniepr. Funkcje jakie pełniły we wczesnym średniowieczu utrwalone zostały w ich nazwach:

Muchawiec              – znaczy rzeka bagienna, porośnięta mchami, o bardzo wolnym biegu. Użytkowana jako droga wodna tylko na jednej czwartej długości, od ujścia do Bugu do wpływu rzeki Trościanicy. Nazwa nie ma związku z muchami, jak niewłaściwie objaśnia J. Staszewski.[83]

Trościanica               – nazwa pochodząca od trosy – liny służącej do ciągnienia łodzi, dubasów, barek i komięg.

Osipówka-Osepówka (podatkówka) – Osep – nazwa podatku zbożowego w dawnej Polsce. Tą rzeką spławiano dubasami zboże zbierane jako podatek.

Ryta                         – nazwa od słowa – ryć – przekopana, pogłębiona, przeryta. Małoryta – niewiele pogłębiona.

Nazwy grodów strzegących tej wielkiej międzynarodowej drogi i nazwy rzek wchodzących w jej system, pomimo upływu wielu wieków, zachowały w nazwach swoje pierwotne znaczenie funkcji jakie pełniły. Są one świadectwem rozwiniętej techniki, dobrej organizacji gospodarczej i wojskowej, wielkości Państwa Polskiego i jego istnienia we wczesnym średniowieczu przed X w.

ROZDZIAŁ VII – OSŁABIENIE PAŃSTWA

GRODY CZERWIEŃSKIE, CZERWIEŃ, „PEREMYSZL”, PRZEMYŚL, WŁODZIMIERZ SĄCISKO

Błędy w tłumaczeniu źródeł pisanych

Wczesnośredniowieczne źródła ruskie, tj. Powiest’ Wremiennych Let13 sprawiają wiele kłopotów badaczom dziejów pogranicznych ziem polsko-ruskich z występującym w nich nazewnictwem grodów: Grodów Czerwieńskich, Czerwienia, „Peremyszla”, Przemyśla i Włodzimierza, gdyż grody o tych nazwach występują też w innych okolicach Europy. Stąd trudności z umiejscowieniem ich zgodnie z treścią latopisów i wynikły błędy w tłumaczeniu źródeł, których sprostowaniem zajmuje się niniejszy rozdział.

Zagadnieniem Grodów Czerwieńskich zajmowali się uczeni polscy i obcy, wyrażając zwykle sprzeczne opinie.

45. Łowmiański, Problematyka historyczna Grodów czerwieńskich … stwierdza,[84]że:
46. 62 „Ziemia Czerwieńska … nastręcza trudności przy omawianiu problematyki historycznej. Nieliczne bowiem zachowane z owych czasów wiadomości historyczne odnoszą się do szeregu kompleksu geograficznego, a zarazem fragmentaryczne, że nie pozwalają na osobne omawianie ziemi czerwieńskiej …”
47. 61 „Tymczasem już St. Czerecha wykazał, że terytorium Grodów Czerwieńskich pokrywało się z późniejszą ziemią chełmską … który lokalizował ją w Czerniejewie koło Chełma, jednak tekst kroniki halicko-wołyńskiej rozstrzyga kwestię na korzyść tych badaczy, którzy identyfikują Czerwień z Czermnem koło Tyszowiec więc nad Huczwą”.

Natomiast St. Zakrzewski, Okres do schyłku XII w. w Hist. Polit. Polski, umieszczał Czerwień pod Zaleszczykami.[85]

1. Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Grodów Czerwieńskich, pisze, że:

„… terytorium Grodów Czerwieńskich było określane w granicach bardzo szerokich i wg poglądów (rosyjskich historyków) Barsowa, Łonginowa a także (hist. ukraińskiego) Hruszewskiego … obejmujących późniejszą Ruś Czerwoną i Wołyń”.

str. 78 „Jak staraliśmy się wykazać, dawniejsza literatura przyjmowała ten termin całkowicie dowolnie, rozciągając obszar grodów [Czerwieńskich] na rozległe tereny, które nigdy nie wchodziły” w ich skład. Nowi badacze z Natansonem-Leskim i Nasonowem na czele rozumieli bezpodstawność sądów dawniejszych i zdecydowali się na zwężenie obszaru, dając mu takie granice południowe i północne, które wytrzymują konfrontację ze źródłami”.

str. 31 Rosyjski historyk (N. P. Barsow, geogr. Naczelnej letopisi str. 100) uważał, że wschodnie granice Grodów Czerwieńskich sięgały aż do koczowisk – Pieczyngów.[86]

1. Hruszewskij (Istoria Ukrainy-Russy)[87]pisze,że Włodzimierz Wielki zajął tereny z ludnością polską.

Tak więc położenie geograficzne, obszar i przynależność etniczna Grodów Czerwieńskich nie zostały dotąd należycie w piśmiennictwie wyjaśnione; z tej przyczyny nie doceniono roli jaką spełniały w przeszłości. Ostatnio poszukiwano ich daleko na zachodzie, między Wieprzem i Bugiem, a lokowano na mikroskopijnym obszarze niewspółmiernym do rangi, jaką zajmują w latopisach ruskich.

Jak stwierdza m. in. Natanson-Leski, Rozwój Terytorialny Polski:

„… słynny Czerwień dziś nie istnieje, którego ściślejsze umiejscowienie jest w nauce sporne: jedni umiejscawiają go w pobliżu … Chełma, inni … koło wsi CZERMNO nad Huczwą (ongi szukano go daleko w dorzeczu Dniestru na Rusi)”[88]

Innym źródłem mówiącym o tych grodach jest „De administrando” Konstantyna Porfirogenety, w którym pisze on, że przed X w., Lendinoi „Lędzianie” płacą Rusi trybut z Grodów Czerwieńskich.

Źródła te nie pozwalają określić, gdzie leży naczelny gród Czerwień, a umiejscowienie go w okolicy Chełma, koło wsi Czermno, jakoby dawniejszego Czerwienia, jest wynikiem niewiedzy o istnieniu naczelnego grodu Łęczan („Lędzian”) – Łęcka (Łucka) i podległej mu ludności nazywanej Łęczanami, z grecka Lendinoi, a w Powiesti Wremiennych Let – „Łuticzy”, odgradzają oni Chełm i Czermno leżące na zachodzie, za Bugiem, od Księstwa Kijowskiego. Przyjmowanie tezy o takim położeniu Czerwienia mija się z logiką, gdyż przeczy temu też i sama nazwa – Czernino, w której nie ma rdzenia –Czerw- lecz -Czer-, również zamiast przyrostka -ień- występuje formant -mno-.

Przeczy również, możliwości pojawienia się jej przed rokiem 981, etymologiczne znaczenie składowych nazwy Czermna. Składa się bowiem ona z dwóch słów: CZER [w wymowie wsch. słów.], które pierwotnie brzmiało -CER- [od słowa łacińskiego -cera-wosk] i MNO – od słowa -mienić-wymieniać. Końcówka -o- stosowana była w dawnym nazewnictwie do oznaczenia miejsca po jakiejś działalności [np. rżysko].

Pierwotnie więc -CERMNO – oznaczało miejsce handlowej wymiany wosku na inne towary. Potwierdzeniem tego, że formant -mno- jest „mówiący”, są inne nazwy miejscowości usługowych, np. Cheł-mno, oznaczające miejsce wymiany soli, Ciem-mno – miejsce wymiany skór (ciemniec-skóra).[89]

Czermno znajduje się i dziś, jako wieś wśród rozległych łąk dogodnych dla rozwoju pszczelarstwa, a miejscowości o tej nazwie pełniących w przeszłości tę samą funkcję wymiany, zachowało się w Polsce -18. Łacińska nazwa – CER – wskazuje na ich późne powstanie, tj. po 979 r. w okresie wprowadzania obrządku rzymskiego z łaciną w Polsce.

1. Jeżdżewski „Stosunki polsko-ruskie”, pisząc o wynikach najnowszych badań archeologicznych stwierdza, że:

„Grodziska … w Sutiejsku – Sąsiadce … Gródku Nadbużnym (gród Wołyń) … Czermnie, nad Huczwą wykazały wyraźnie, że wszystkie one są tworami okresu wczesnofeudalnego, że jako grody funkcjonowały tu najwcześniej od drugiej połowy X w. częściowo od XI w. oraz, że ich inwentarz zabytkowy ma charakter niemal wyłącznie ruski.”[90]

Nie mogły więc być wymienione jako „czerwieńskie” wcześniej, w pierwszej połowie X w. przez K. Porfirogenetę jako te, z których „Lędzianie” płacili Rusi trybut, gdyż jeszcze nie istniały. Łęcko (Łuck), zaś jako gród naczelny, leżący przed nimi na wschodzie, odgradzał wraz z Buskiem je całkowicie od Rusi. Natomiast położenie Czermna i innych grodów pozwala ustalić, w jakim celu i przez kogo zostały wybudowane.

1. Jeżdżewski pisze (s. 356):

„Gród Czermno ma umocnienie skierowane swym czołem (dolina rzeki Huczwy – na wschód z 2 km wałem obwodowym”[91]

Nie ma wątpliwości, że twierdzę tę i inne w tej okolicy wybudował Mieszko I po zajęciu przez Włodzimierza „Peremyszla i Czerwienia”, tj. w latach 80-tych, po roku 981. Miały one za zadanie bronić od południa dostępu do Podlasia i głównej drogi wodnej Bug-Dniepr. Wkrótce jednak, niektóre z nich zajęli chwilowo książęta kijowscy. Z tej przyczyny zawierają tylko nieznaczny inwentarz polski. Nie zwrócono też uwagi, że niemal współczesny wydarzeniom dokument praski z 1086 r., opisujący w tym czasie realne granice biskupstwa praskiego i Państwa Polskiego na południowym wschodzie [po roku 981], pozwala twierdzić, że „Peremyszl” i Grody Czerwieńskie leżały poza Styrem na wschodzie, a gród Czermno nie został jeszcze wybudowany.

Granica biskupstwa praskiego, wg tego dokumentu, to międzyrzecze Styru i Horynia [Styr i Bug] nie obejmuje obszaru na którym znajdują się grody wymienione w latopisie, tj. „Peremyszl” nad Horyniem i Czerwień na Podolu w pobliżu Dniestru [koło Zaleszczyk] zajęte przez Włodzimierza w 981 r. Charakterystyczna też jest kolejność działań wojennych na tym obszarze, zgodna z zapisem w Powiesti Wremiennych Let.

„Włodzimierz najechał Lachów i zajął grody ich Peremyszl, Czerwień i inne” (Mapa X).

Według niej najpierw wojska ks. Włodzimierza, po opanowaniu Turowa, uderzyły na zachód [981 r.], wzdłuż głównego szlaku drogowego z Kijowa przez Żytomierz na najbliższą silną twierdzę „Peremyszl” nad Horyniem, następnie skierowały się na południe w stronę gór, na główną twierdzę Grodów Czerwieńskich na Podolu – Czerwień, osłonięty od wschodu ziemiami Daków, odcinając go od podległych mu grodów tj. zaplecza.

Podobnie późniejsze działania wojenne Jarosława i Mścisława w 1030 i 1031 r. przebiegły w tej samej kolejności.

Nestor pisze wyraźnie, że Włodzimierz zajął Czerwień, a więc główną twierdzę tego okręgu, a nie całość Grodów Czerwieńskich, jak to się nieraz w historiografii nieprawdziwie, na wyrost przedstawia. W roku 1018 Bolesław Chrobry odebrał „Peremyszl” nad Horyniem i Czerwień na Podolu.

Błędne jest twierdzenie w historiografii polskiej, że odzyskał on ziemię „czerwieńską” nad Bugiem, przemyską i bełzską, ponieważ ziem tych nie opanowali jeszcze książęta kijowscy.

W historiografii usiłuje się wmówić, że Grody Czerwieńskie leżały nad Bugiem w okolicy Chełma, a Słowianie wschodni zaludniali ich okolice. Wynikałoby z tego, że Polska we wczesnym średniowieczu wbrew źródłom i logice nie mogła być wielkim, silnym, bogatym i dobrze zorganizowanym państwem, lecz pół dzikim, niewielkim obszarem rządzonym przez prymitywnych władców, którzy przez swoją bezmyślną politykę i zaborcze wojny skłócili Polskie Państwo ze wszystkimi sąsiadami, jak pisze G. Labuda w „Polska granica zachodnia”:

„Bolesław Chrobry, wielki wojownik, ale niezbyt przewidujący polityk skłócił swój kraj z wszystkimi sąsiadami … Do skomplikowanych zadań, … nie dorosła też dynastia … wszystkie osiągnięcia ekspansywnej polityki Bolesława Chrobrego z lat 1002-1018 zostały stracone za jednym zamachem …”[92]

Niezrozumiałe jest to, że bez jakichkolwiek dowodów uznaje się za prawdziwe przypuszczenia niekorzystne dla polskiej racji stanu.

Natomiast, jakby na przekór temu stanowisku, niektórzy historycy rosyjscy, niemieccy, ukraińscy i polscy wiele faktów z przeszłości widzą w korzystniejszym dla Polski świetle, m. in. K. Porfirogeneta, Barsow, Tatiszczew, Hruszewski, Łanginow, St. Zakrzewski, mówiąc np. o położeniu Grodów Czerwieńskich daleko na wschodzie – nad górnym biegiem Prutu i Dniestru, sąsiadujących z Pieczyngami na obszarach rozciągających się po rzekę Cisę za Karpatami.

Jak jest naprawdę?

Zagadnieniu temu poświęcono wiele papieru i czasu. Tymczasem wyjaśnienie znajduje się w samym źródle, tj. Powiesti Wremiennych Let.

W Powiest’i występuje kilka miejscowości o tej samej lub zbliżonej nazwie, jak np. „Peremyszl” nad Horyniem w dawnym powiecie zasławskim, „Peremyszl” n/Wiarem, dopływem Sanu i Peremyl nad Styrem. Podobnie jest też z Czerwieniem i Czermnem. Jedna miejscowość, (Czermno), znajduje się nad Huczwą, dopływem Bugu, druga natomiast Czerwień leży na Podolu, w pobliżu Dniestru koło Zaleszczyk [późniejszy Czerwonogród]. Tak samo jest z „Włodzimierzem na Wołyniu i nad rzeką Klaźmą, dopływem Oki niedaleko Moskwy.

CZERWIEŃ. Latopiscy lub przepisywacze ujednolicali w przeszłości różne nazwy, Czermna i Czerwienia, wskutek zbliżonego brzmienia pierwszej sylaby i nieznajomości miejsca opisywanych wydarzeń, a niektórzy polscy badacze oprócz tego bezkrytycznie przyjęli nieprawdziwe twierdzenie, którym przeczą źródła.

Zwróćmy również uwagę na charakterystyczne cechy okolicy występowania obu nazw. Nazwa latopisnego „Czerwienia” nad Huczwą, w pobliżu Bugu, położonego wśród łąk zielonych, nie ma żadnego związku z kolorem – czerwienią. Natomiast gród Czerwień na Podolu, w pobliżu Dniestru, uzyskał swą nazwę od czerwonych skał występujących na zboczach jarów, skał, z których został zbudowany. To one stały się źródłem jego nazwy. (Słow. Geogr. t. VII)

Ten właśnie Czerwień był głównym (naczelnym) grodem – twierdzą zespołu grodowego na Podolu, nazywanego ogólnie – Grodami Czerwieńskimi. Jego zadanie polegało na obronie południowo-zachodniej granicy Polski przed najazdami koczowników znad stepów czarnomorskich, z którymi graniczyły Grody Czerwieńskie, tak to jak twierdził też historyk rosyjski N. P. Barsow.

Po zajęciu Grodów Czerwieńskich przez Rurykowiczów gród Czerwień nazywany był Czerwonogrodem85

Położenie Grodów Czerwieńskich i Czermna określają obcy kronikarze i najstarsze źródła, a m. in.:

1. Król Alfred (IX w.)
   „Ond be eastan Moroara londe is Wisle lond. Ond be eastan sint Datia”.

Tzn. Na wschód od Moraw leży Kraj Wiślan [Polska] i graniczy na wschodzie z Dacją. [Rumunią].

2. Konstantyn Porfirogeneta (poł. X w.) „Wielka Chorwacja [Polska]  … zbiera mniej jazdy i piechoty … ponieważ napadają na nią Frangowie, Turcy i Pieczyngowie”.

Graniczy więc bezpośrednio z Pieczyngami.

3.                Anonim Perski w źródle z 982/3 r.

„… rzeka Ruta (Prut) wypływa z góry, wznoszącej się na granicy między Pieczyngami, Madziarami i Rusami … biegnie ona do kraju Słowian i tam sięga państwa Churdab [Chorwacja – Polska]”.

Prut wypływa więc z obszaru Chorwacji. Pieczyngowie zaś mają koczowiska sięgające górnego Prutu.

4. Konstantyn Porfirogeneta (poł. X w.) „… dzieli ten kraj [Chorwację] od morza 30 dni drogi. Morze zaś odległe od nich 30 dni drogi nazywa się Ciemne”. Odległość Chorwacji od Morza Czarnego określa Konstanty Porfirogeneta na około 700 km czyli że, sięga do górnego biegu Prutu.
5. Dokument praski z 1086 r. mówiący, że granice diecezji praskiej stanowią Styr i Bug.

Wszystkie wyżej wymienione obce źródła stwierdzają, że Chorwacja [Polska] graniczy, poczynając od górnego biegu Prutu, bezpośrednio z obszarami koczowisk Pieczyngów i jednocześnie styka się z Dacją [Rumunią]. Granicę tę ściśle określają źródła. Umiejscowienie więc Czerwienia daleko na północy, zdala od koczowisk Pieczyngów, jest sprzeczne ze źródłami, a więc i prawdą historyczną.

CZERMNO – które próbuje się przemianować na – CZERWIEŃ, nie było naczelnym grodem kasztelańskim, lecz podległym grodowi – SĄCISKO. Nie miało też żadnej styczności z Pieczyngami (Mapa X), gdyż:

1. Czermno jest odległe o 400 km od obszarów kontrolowanych przez Pieczyngów.
2. Czermno nosi nazwę łacińsko-polską, a więc nadaną po wprowadzeniu obrządku rzymskiego.
3. Czermno nie istniało przed rokiem 981, gdyż gród wybudowano pod koniec X w. tj. po zajęciu Grodów Czerwieńskich [Wołynia] przez Włodzimierza.

Nazywanie Czernina Czerwieniem i lokowanie go po lewej stronie Bugu jest też sprzeczne z „Dokumentem Praskim” i latopisami ruskimi.

Niezwykłym dowodem potwierdzającym istnienie w latopisach dwóch Czerwieni jest też sama Powiest’ [Latopis Hispacki] gdzie pod rokiem 1097 czytamy:

,Jarosław że bieżą na Lachy, i pridie Berestiu, a Dawid zaim sątiejskou Czerwień, pride wiezapau i zaja Wołodimeria …”,

co znaczy:[93]

Jarosław ucieka do Lachów i przychodzi do Brześcia, a Dawid zająwszy sąciską Czerwień przychodzi znienacka i zajmuje Włodzimierz. W dziele Augusta Bielawskiego Momenta Poloniae Historica I. I. w tłumaczeniu latopisu Hispackiego błędnie przetłumaczono przymiotnik „sątiejskou” jako „pograniczny”, nie rozumiejąc jego znaczenia, wskutek czego całe zdanie brzmiało:

„… a Dawid zająwszy pograniczny Czerwień, przyszedł znienacka i zajął Włodzimierz”[94]

Ponieważ -sąciski- jest przymiotnikiem od nazwy twierdzy Sącisko, zdanie to poprawnie brzmi wg latopisu:

„… a Dawid zająwszy sąciski /należący – podległy Sąciskowi Czerwień, przyszedł znienacka i zajął Włodzimierz”, [miasto-Gród].

Następnie zdanie z tym słowem błędnie przetłumaczonym, zawartym w Nauce Monomacha brzmi:

„Potem szedłem do Perejęsławia do ojca, a po Wielkanocy z Perejęsławia znowu do Włodzimierza na granicy pokój zawierać z Polakami”[95]

Poprawnie zdanie to powinno brzmieć:

 „Potem szedłem do Perejęsławia do ojca, a po Wielkanocy z Perejęsławia znowu do Włodzimierza na Sącisku [twierdzy] pokój omawiać [dogadywać] z Polakami”.

Zwróćmy uwagę, że w tych zdaniach zwarte jest stwierdzenie, iż: l. Sąciska „Czerwień” nie była grodem głównym, lecz podległym Sąciskowi. Natomiast Czerwień podolski był grodem naczelnym, dlatego podległe mu grody nazywano – czerwieńskimi.

2. Powiest’ odróżnia Czerwień podolski od „Czerwienia” [Czermna] nad Huczwą w ten sposób, że dodaje do niego przymiotnik –sąciski (Mapa X).
3. Twierdza Sącisko broniąca dostępu do wąwozu („Porta”) prowadzącego w głąb Polski, a nazywanego później w latopisie hispackim „Worota”[96], leżała w 1097 r., jak wynika z treści tego zapisu, jeszcze w państwie polskim. Wg przyp. w J. Długosz Kronika … Ks. VII Worota-Porta miejscowość bliżej nie zlokalizowana[97]

SĄCISKO było nową twierdzą wojskową wybudowaną przez Mieszka I w latach 80-tych. Wniosek ten potwierdzają wspomniane badania archeologiczne K. Jeżdżewskiego (j. w.). Wzniesiono ją na trudno dostępnych bagnach w widłach rzek: Poru i Izwoli u wlotu do wąwozu [cis].

Zadaniem podporządkowanego Sąciskowi całego systemu grodów, w skład których wchodził „Czerwień sąciski”, czyli prawidłowo Czermno odległe o 50 km, było strzeżenie głównej drogi wiodącej wąwozem przez Roztocze [obok wzniesienia 344 m. n.p.m.] i Puszczę Biłgorajską, z biegiem rzek: Izwoli i Lady, do Zawichostu i Sandomierza. Tędy kierowały się najczęściej wyprawy łupieżcze książąt kijowskich i później litewskich w głąb ziem polskich.

Nazwa twierdzy, określająca jej położenie przed wlotem do wąwozu, powstała z dwóch staropolskich słów:

SĄ– tzn. przy i CIS-wąwóz, przełęcz, [całość] Przy wąwozie.

Pierwotną nazwę twierdzy Sącisko zastąpiono nazwą Sąsiadka [dzisiaj wieś]. Przyczyną zniekształcenia tej nazwy jest przypuszczalnie nieznajomość jej etymologii.

Twierdza ta miała znaczenie czysto wojskowe-obronne, nie była grodem-miastem. Przytoczone uprzednio zdanie z Nauki Monomacha o dogadywaniu się książąt ruskich w sprawie pokoju z Bolesławem Śmiałym tj.:

„Ta idoch Perejęsławiu at’cju, a po wieliuju dni iz Perejęsławia ta Włodimieriu na sątejskou mira tworiti s Lachy …”[98]

(Powieść Minionych Lat opis Ławrientiewski, F. Sielicki) jest tłumaczone zgodnie z treścią, co znaczy:

Potem poszedłem do Perejęsławia do ojca, a po Wielkanocy z Perejęsławia znów do Włodzimierza na Sącisku (sąciskiej twierdzy) pokój zawierać z Lachami[99]

Natomiast drugie zdanie (wg. F. Sielicki, L. Ławr.)

„… a Dawid, zająwszy Sutejsk i Czerwień, przyszedł znienacka i zajął Włodzimierzan”[100]

zupełnie zmienia treść latopisu, gdyż Dawid nie zajął Sąciska, lecz „sąciski Czerwień”, czyli Czermno.

Nie zajął też Włodzimierzan, lecz miasto Włodzimierz bez zamku.

Upowszechnienie wyżej przytoczonych błędów, popełnionych w tłumaczeniu Powiesti Wremiennych Let, spowodowało traktowanie Czerwienia podolskiego i Czermna [„sącickiej Czerwieni”], jako jednego i tego samego grodu, chociaż latopis wymienia go dopiero po 116 latach. Przy czym uszło uwadze badaczy błędne ujednolicenie tych różnych znaczeniowo nazw i odległych od siebie twierdz. Z tej też przyczyny, niezgodnie z treścią latopisów ruskich, lokowano Grody Czerwieńskie w okolicy Chełma, zniekształcając źródła i prawdę historyczną.

Czytając Powiest’ Wremiennych Let odnosi się wrażenie, że życie polityczne Rusi Kijowskiej toczyło się nie na olbrzymich przestrzeniach tego wielonarodowego państwa, lecz na skrawku świeżo zajętych, przygranicznych ziem polskich, wokół Włodzimierza, Przemyśla i Czermna, co jest oczywiście wynikiem błędnej choć celowej lokalizacji grodów noszących nazwy o zbliżonym brzmieniu. Natomiast Czerwień na Podolu, – naczelny gród Grodów Czerwieńskich, wymieniony jest w Powiest’i Wremiennych Let tylko jeden raz, pod rokiem 981.

Pozostałe – „sutejska Czerwień” odnosi się do Czermna nad Huczwą, nowego grodu wybudowanego przez Mieszka I po 982 roku.

Dwa Przemyśle. „Peremyszl” – to twierdza nad Horyniem, gdyż bardzo odległy o 400 km Przemyśl nad Sanem, opanowali Rurykowicze dopiero pod koniec XI w., a Powiest’ Wremiennych Let wymienia go pod rokiem 1087 [Lat. Hisp.] tj. w 106 lat później[101]

W XVI w. pojawia się nowa nazwa Ruś Czerwona pochodząca od nazwy Grodów Czerwieńskich, stworzona przez polskich urzędników Kazimierza Wielkiego. Wyzwolone spod panowania Rusi, w 1349-66 r. Grody Czerwieńskie zaczęto wtedy nazywać „Rusią Czerwoną”. Nie zastanawiano się wówczas nad nieścisłością tego określenia i konsekwencje, jakie ono przyniesie, podobnie jak dzisiaj niekiedy nazywa się niewłaściwie, obraźliwie dla Polaków, polskie ziemie odzyskane jako poniemieckie – co jest również sprzeczne z prawdą.

Należy zauważyć, że dawniej ziemie utracone nie nazywano zwykle polskimi, lecz nazwą państwa w granicach którego się znalazły.

PRZEMYŚL

Drugą nazwą budzącą spory, co do jej umiejscowienia jest „Peremyszl”. W Powiest’i Wremiennych Let wymienione są dwie miejscowości o tej samej nazwie: jedna nad Horyniem [jego dopływem], druga nad Wiarem – dopływem Sanu. Trzecią zbliżoną nazwą jest Peremil nad Styrem.

Jan Długosz z powodu braku źródeł, zawierających dokładne informacje nie był pewny, z którym Przemyślem należy związać jednoczesne wyprawy Bolesława Śmiałego nad Ruś i Węgry. Gdzie znajdowały się te grody i w jakiej kolejności opanowali je Rurykowicze, wyjaśniają następujące wydarzenia opisane przez J. Długosza.

1. W roku 1065 Bolesław Śmiały wysyła do Węgier silną polską armię pod dowództwem swego krewnego, węgierskiego księcia Beli, by osadzić go tam w miejsce brata. Armia ta kroczyła do Węgier po ziemiach polskich przez przełęcz Dukielską, aż do rzeki Cisy, po południowej stronie Karpat, będącej wówczas granicą między Polską i Węgrami. Przebieg tej granicy potwierdza kronika węgiersko-polska, arabski geograf Edrisi, a także późniejsze wydarzenia historyczne.

Ziemie polskie za Karpatami nad rzeką Cisą i w Siedmiogrodzie były trudno dostępne od strony Rusi i pozostawały przy Polsce do czasu ucieczki Bolesława Śmiałego z kraju na Węgry. Bezpieczeństwo ich gwarantowały nie tylko siły zbrojne, lecz także pokrewieństwo i przyjaźń Bolesława z Belą i Gejzą. Wojska polskie pokonały przeciwników Beli nad tą rzeką i osadziły Belę na węgierskim tronie.

1. „Peremyszl” nad Horyniem, leżący w niewielkiej odległości od głównej drogi z Kijowa, obsadził Bolesław w drodze powrotnej do Polski, z leży zimowych w Kijowie (1071 r.). Była to ważna i silna twierdza. (Słow. Geogr. T. VII)[102]

Nestor, opisując najazd Włodzimierza Wielkiego na Polskę w 981 r., wymienia go jako pierwszy z dwóch głównych grodów („Peremyszl” i Czerwień).

Bolesław, prowadząc jednocześnie działania wojenne na Węgrzech i Rusi, miał w Przemyślu nad Horyniem dogodną bazę operacyjną, położoną w połowie drogi do Kijowa i Węgier.

III.    Przemyśl nad Wiarem, dopływem Sanu, znajdujący się daleko (o 400 km) od granicy z księstwem kijowskim na zachodzie, w innym kierunku, leżał z dala od strefy działań wojennych.

1. W tym samym roku (1071), jak pisze w kolejnym rozdziale J. Długosz:
   „Książę zaś Gejza zabawiwszy jakiś czas w Krakowie, kiedy zrozumiał, że król polski Bolesław nieprędko wróci do Polski, udał się do niego i spotkawszy go w obozie zimowym w Przemyślu prosił go usilnie, aby nie ociągał się z przyjściem z pomocą jemu i jego braciom…”[103]

W następnym roku (1072) zostawił Bolesław silną załogę w Przemyślu n/Horyniem, wyruszył znów na Węgry i powtórnie wrócił na leże zimowe do Przemyśla n/Horyniem.

Wielkoduszny Bolesław na zajętych obszarach pozostawił książąt ruskich w zajmowanych dotąd przez nich grodach. W roku 1074 książęta ci omawiają z Bolesławem, w twierdzy sąsiskiej, sprawę pokoju. O rozmowach tych wspomina w swoim pouczeniu Włodzimierz Monomach. Natomiast zajęcie Przemyśla n/Sanem nastąpiło najprawdopodobniej w 1087 r. gdyż pod tym rokiem Powiest’ Wremiennych Let podaje, że:

„Tegoż lata chodził Wsiewołod ku Przemyślowi”[104] n/Sanem.

Wtedy Wsiewołod, po śmierci Bolesława w 1081 r. zajął bez trudu to miasto, wykorzystując kłopoty z Pomorzanami jego nieporadnego następcy – Władysława Hermana.

Należy zauważyć, że do roku 1086, na opanowanych przez Rurykowiczów obszarach, był na Wołyniu tylko jeden gród „Peremyszl” nad Horyniem i dlatego kronikarz, pisząc o nim, nie musiał uściślać jego położenia.

W roku 1087, po zajęciu ziemi przemyskiej przez Wsiewołoda, znalazł się na tym obszarze i tym samym kierunku drugi „Peremyszl”, stąd wynikała konieczność w Powiest’i Wremiennych Let zróżnicowania położenia grodu przez nazwanie rzeki, nad którą leży, tj. nad Wiarem, dopływem Sanu.

Wątpliwości co do znaczenia i siły twierdzy – Przemyśla n/Horyniem rozprasza również jego pamiątkowa nazwa, będąca imieniem weneckiego [polskiego] władcy z IV w. przed n. Chrystusa.

Tego rodzaju nazwy nadawano w przeszłości tylko ważnym i okazałym grodom. Znajdują się one na obszarach zamieszkałych przez Wenetów (Mapa X). Nic więc dziwnego, że mówi o nim właśnie Nestor opisując zajęcie Wołynia przez Włodzimierza w 981 r. i Jarosława Mądrego w 1031 r., pierwszych polskich głównych grodów: Przemyśla n/Horyniem i Czerwienia w pobliżu Dniestru.

Współczesny wydarzeniom dokument praski z 1086 r., określający granice biskupstwa praskiego na Bugu i Styrze, dostarcza kolejnego dowodu, że tego znacznego grodu nad Sanem nie opanowali jeszcze książęta ruscy. Później zajęcie Przemyśla nad Sanem odcięło dostęp do przełęczy Łupkowskiej i Dukielskiej i ziem nad rzeką Cisą, ułatwiając opanowanie ich książętom węgierskim.

Granica państwowa z Rusią Kijowską, po utracie części Podola i Wołynia z Czerwieniem i „Peremyszlem”, znajdowała się na międzyrzeczu Styru i Horynia sięgając grzbietu Karpat. Wiedział o tym doskonale, współcześnie piszący i opisujący w swej kronice (dokument praski r. 963-1086 – Kronika Czechów) kronikarz czeski – Kosmas (1045-1125 r.) biorący niewątpliwie pod uwagę wprowadzony już rozdział kościoła na wschodni i zachodni.

Wiadomość o odzyskaniu części ziem wschodnich przez Bolesława Śmiałego, jak podaje J. Długosz, znajduje więc pełne potwierdzenie w wymienionych dokumentach, gdyż:

położony bardziej na zachodzie BUSK pojawia się w Powiest’i Wremiennych Let dopiero w 1097 r. tj. po 116 latach od zajęcia Grodów Czerwieńskich, równocześnie z Pińskiem i Brześciem, ale już znajdującymi się we władaniu książąt kijowskich.

WŁODZIMIERZ WOŁYŃSKI

Nazwa grodu Włodzimierz występuje w Powiest’i Wremiennych Let w kilku miejscach i odnosi się do różnych twierdz, tj. Włodzimierza wołyńskiego i Włodzimierza suzdalskiego. W umiejscowieniu tych grodów popełniono również błędy w tłumaczeniach latopisów.

Gród Włodzimierz (wołyński) jako twierdza wojskowa osłaniająca tyły wojsk Włodzimierza Wielkiego w czasie jego nieudanej wyprawy na Polskę [Chorwację] w 992/3 r. została pośpiesznie umocniona. Był on starym opuszczonym grodem na drodze Kijów-Kraków. Nazwę twierdzy nadała, jak można przypuszczać, miejscowa ludność, nazywając go „grodem Włodzimierza”, później zaś, krótko Włodzimierzem.

Włodzimierz Wielki w roku 981 opanował część Wołynia, aż do „Peremyszla” n/Horyniem i część Podola z główną twierdzą – Czerwieniem. Śmierć Mieszka I-go w 992 r. i waśnie między jego potomkami stały się okazją do uderzenia na Polskę. Ponieważ wyprawa ta zakończyła się niepowodzeniem, Nestor wspomina o niej w jednym krótkim zdaniu:

„Roku 6500. Poszedł Włodzimierz na Chorwatów”.

Latopis hispacki wraca do tej wyprawy pod r. 1229:

„Inny bowiem kniaź nie chodził był w ziemię lacką tak głęboko, oprócz Włodzimierza Wielkiego, który był kraj ochrzcił”.[105]

Zajęty został wówczas (w 992/3 r.) Łuck i obszar po obu stronach drogi Kijów- gród Wołyń po rzekę Bug. Dla zabezpieczenia zdobyczy Włodzimierz umocnił twierdzę nad prawym dopływem Bugu – Ługiem, skierowana, czołem na zachód. Wsie służebne znajdujące się w pobliżu obecnego miasta Włodzimierza świadczą, że był on dawnym grodem wojskowym o zapomnianej nazwie, odbudowanym na bazę księcia Włodzimierza. Wyprawiając się wtedy na Polskę zabrał wojska ze swego państwa. Na wieść o tym Pieczyngowie najechali od południa, od strony rzeki Suły na Księstwo Kijowskie, wskutek czego Włodzimierz zmuszony został do wycofania się z Polski. Całkowitą zmianę sytuacji wykorzystał Bolesław Chrobry i w roku 994 odebrał zagarnięte w 981 r. ziemie polskie. Wojna zakończyła się przymierzem Bolesława z Włodzimierzem.

Zbudowanie twierdzy – Włodzimierz przy głównej drodze z Polski do Księstwa Kijowskiego, w dogodnym miejscu dla rozwoju handlu, dawało osłonę kupcom i rzemieślnikom, zachęcającą do osiedlenia się obok niej. Wkrótce przekształciła się w miasto o tej nazwie. Natomiast Włodzimierz nad Klaźmą, lewym dopływem Oki (Mapa X), założył jako gród – miasto Włodzimierz Wielki w roku 988. Stał się on później stolicą księstwa i biskupstwa. Biskupem był w roku 1091 Stefan. W latopisie wspomina się o tym grodzie w kilku miejscach, a m. in.: pod rokiem 988:

„Włodzimierz … posadził… Wsiewołoda we Włodzimierzu …” pod rokiem 1054:

„… a Światosławowi daję Czernichów, a Wsiewołodowi Perejęsław, a Igorowi Włodzimierz …”

pod rokiem 1057:

„… i posadził Igora w Smoleńsku, z Włodzimierza wyprowadziwszy.[106]

Również w pouczeniu Monomacha wymieniony jest dwa razy Włodzimierz nad Klaźmą przed i po wzmiance o rozmowach pokojowych w 1074 r. w Sącisku, Monomach mówi:

„… a ze Smoleńska poszedłem do Włodzimierza …”

n/Klaźmą a nie wołyńskiego, jak to błędnie objaśnia F.  Sielicki s. 380 PML.

„Potem chodziłem do Perejesławia do ojca, a po Wielkanocy z Perejesławia do Włodzimierza (Wołyńskiego) – w Sącisku pokój zawierać z Polakami”[107]

Sącisko bowiem, gdzie układano się w sprawie pokoju, jako twierdza wojskowa nie było przygotowane na popas. Zaś położony w niewielkiej odległości od niego Włodzimierz Wołyński, gród-miasto, pozostający w granicach państwa polskiego, stwarzał dogodne warunki postoju.

Natomiast w zdaniu:

„Stąd znowu na lato do Włodzimierza”

mówi książę Monomach o Włodzimierzu nad Klaźmą, położonym daleko na północy i wschodzie (600 km) w surowym klimacie, dokąd dojazd zimą był bardzo utrudniony.

Pod rokiem 1078 czytamy:

„… Jaropełk zaś siedział w Wyszogrodzie …”,

ale już nieco później w tymże roku:

„I posadził… Jaropełka we Włodzimierzu przydawszy mu Turów”[108]

Jest tu już mowa o Włodzimierzu Wołyńskim, zajętym przez Wsiewołoda w r. 1077 w czasie walki z Izjasławem.

Sprostowanie i poprawienie nieścisłości popełnionych w tłumaczeniu latopisów – Powiest’i Wremiennych Let i Hispackiego zmienia całkowicie dotychczasowy pogląd na umiejscowienie Grodów Czerwieńskich „Peremyszla” i Włodzimierza i kolejność utraty poszczególnych ziem i grodów wschodnich przez Polskę.

Wnioski i przypuszczenia w tej sprawie historyków rosyjskich, ukraińskich i polskich, m. in. Łonginowa, Barsowa, St. Zakrzewskiego, znajdują więc pełne potwierdzenie w ruskich latopisach.

Wątpliwości, czyimi ziemiami były obszary Grodów Czerwieńskich i przez kogo zamieszkałe niedwuznacznie wyjaśnia Powiest’ Wremiennych Let pod r. 981 w zdaniu:

„Włodzimierz najechał Lachów i zajął grody ich Peremyszl, Czerwień i inne”

i pod r. 1031

,Jarosław i Mścisław sabrasta woji mnogi idosta na Lachy i zajasta Grody Czerwieńskie opiat’ i powojewasta ladskuju ziemlu i mnogie Lachy prywiedosta i rozdzieliwszyja Jarosław posadi swoja po Riesi i sut do siego dnie”.

WALKI Z MOJSŁAWEM
UTRATA POLESIA
I PODLASIA WSCHODNIEGO

Pińsk wraz z zespołem grodów znajdował się na krańcu wielkiego półwyspu – „Zahorodzia” (Zagrądzia), wrzynającego się głęboko w bagna poleskie. Zahorodzie to część Polesia stanowiąca jednak naturalne lądowe przedłużenie Podlasia. Z tej przyczyny było zawsze najdalej na wschód wysuniętym jego bastionem, oraz wojskowym i gospodarczym zapleczem grodów poleskich. Dostępu do niego broniły od wschodu, północy i południa bezkresne bagna, a od zachodu, tj. od strony Podlasia, puszcze i zespół grodów z główną twierdzą – Brześciem.

Rozpoczęła się wojna. Skuteczność pomocy wojskowej Jarosława Mądrego dla Kazimierza Odnowiciela, w ciężkiej siedmioletniej wojnie z Mazowszem, zależała od opanowania tego potężnego bastionu, oraz najkrótszej, głównej wodnej drogi transportowej prowadzącej w głąb Mazowsza, tj. Prypeci, dorzecza Muchawca i Bugu. Dla zdobycia jej rozpoczęto jednoczesne działanie wojenne z dwóch stron. Wojska Jarosława wyruszyły na łodziach Prypecią od wschodu, zaatakowały i spaliły mazowiecki Pińsk, zaś wojska Kazimierza Odnowiciela drogą lądową, kierując się przypuszczalnie od Krakowa przez Sandomierz, Lublin, uderzyły, spaliły i zdobyły mazowiecki Brześć nad Bugiem. Po połączeniu się obie armie ruszyły razem na zachód, przeciw zbuntowanemu ks. mazowieckiemu Mojsławowi. Do rozstrzygającej bitwy doszło [jak podaje Wincenty Kadłubek] pod Ostrowiem, niewątpliwie Mazowieckim. W czasie tej bitwy zginął książę mazowiecki Mojsław. Mojsława pokonano i ostatecznie Kazimierz włączył Mazowsze do swego państwa.

Zniszczone grody pińskie i brzeskie, położone wśród rzadko zaludnionych lub bezludnych obszarów, chwilowo nie były odbudowane wobec ważniejszych wydarzeń w kraju. Bezpieczeństwo od wschodu gwarantowała przyjaźń Jarosława i Kazimierza, i związek rodzinny Kazimierza z jego córką przypieczętowany małżeństwem. Państwo Polskie, w tym okresie nie poniosło żadnych strat terytorialnych na korzyść księcia kijowskiego.

Bunt Mojsława i związane z nim kłopoty zmusiły Kazimierza Odnowiciela, jak można przypuszczać, do radykalnego osłabienia Mazowsza przez włączenie Podlasia do Małopolski. Echem tego jest wiadomość podana przez Balińskiego i Lipińskiego. Piszą oni, że:

Ziemia Bielska do 1139 r. należała do województwa sandomierskiego i diecezji krakowskiej. Po roku 1139, po rozdzieleniu Polski przez Bolesława Krzywoustego, Ziemia Lubelska wraz z księstwem sandomierskim dostała się synowi jego Henrykowi[109]

POWTÓRNE ODZYSKANIE GRODÓW CZERWIEŃSKICH

Śmierć szlachetnego i mądrego Jarosława w 1054 r., podział państwa pomiędzy 5-ciu synów i walki między nimi o tron kijowski, odwróciły uwagę książąt ruskich od ekspansji i wypraw zdobywczych na zachód.

W roku 1058 umarł również zięć – Kazimierz Odnowiciel. Tron po nim objął syn Bolesław [Śmiały]. Na początku swych rządów próbował odebrać zagarniętą przez Czechów część Śląska – Gołęszyce u źródeł Odry, lecz bezskutecznie.

W roku 1059 książę Bela schronił się w Polsce, prosząc o pomoc swego krewnego – Bolesława Śmiałego. Bolesław po sześciu latach, gdy umocnił rządy, zorganizował wyprawę na Węgry. Silna polska armia pod dowództwem Beli pokonała przeciwników węgierskiego księcia, który zasiadł na tronie królewskim.

W księstwie kijowskim, jak podaje pod rokiem 1068 Powiest Wremiennych Let, Izjasław – książę kijowski, którego żoną była ciotka Bolesława, zmuszony przez braci do ucieczki, schronił się w Polsce prosząc o pomoc. Bolesław nie odmówił. Na wieść o prowadzonych przygotowaniach Bolesława Śmiałego do wyprawy na Kijów, książęta Światosław i Wsiewołod Jarosławicze próbują wykonać kontrposunięcia – polecając Włodzimierzowi Monomachowi obsadzić pogorzeliska nieodbudowanych grodów mazowieckich w Brześciu, Pińsku i okolicy, zniszczonych i spalonych w walce z Mojsławem, a zdobytych w roku 1047 przez Kazimierzą Odnowiciela. Dlatego właśnie książę Monomach w swoim pouczeniu wspomniał o tych wydarzeniach w czasie zaprzeszłym:

„… a ze Smoleńska poszedłem do Włodzimierza. Tejże zimy posłali mnie bracia do Brześcia na pogorzelisko, gdzie Lachowie spalili byli, i tu strzegłem grodów tych”[110]

Zimą, gdy łatwiej jest przechodzić przez bagna poleskie, Monomach w roku 1068/69 z Włodzimierza nad Klaźmą przybył do Brześcia. Jednak to krótkotrwałe taktyczne posunięcie, dokonane małymi siłami, nie miało żadnego wpływu na tok działań Bolesława.

Szlachetny i przyjazny Bolesławowi książę Monomach, uważał ten krok za niewłaściwy, niezgodny z jego poczuciem sprawiedliwości, dlatego tłumaczy się, że „posłali mnie bracia”. Później też, po zawarciu pokoju, pomagał Bolesławowi Śmiałemu w walkach przeciw Czechom.

W roku 1069 wyprawił się Bolesław z Izjasławem do Kijowa. Po drodze odzyskując Grody Czerwieńskie. Izjasław osiadł na kijowskim tronie.

Wracając do Polski z leży zimowych w Kijowie, Bolesław po drodze obsadził ważną twierdzę – Przemyśl nad Horyniem i stworzył tam bazę operacyjną dla swoich następnych wypraw na Węgry i Ruś.

Książę węgierski – Gejza, szukając znów ratunku w Polsce, poprosił o pomoc Bolesława Śmiałego. Bolesław nie odmówił i z silną armią wyprawił się na Węgry, doprowadzając tam do ugody między zwaśnionymi książętami. W tym też roku schronił się u Bolesława również książę kijowski – Izjasław, prosząc jeszcze raz o pomoc w odzyskaniu tronu.

Wiosną 1075 r. Bolesław znów opanował Kijów i osadził swego krewnego księcia Izjasława na tronie. Przyjęte życzliwie przez ludność wojska polskie zakwaterowały się na dłuższy pobyt. Miesiące upływały na pijaństwie, ściąganiu danin, hulankach. Nastąpiło rozprzężenie i upadek wszelkiej dyscypliny wśród żołnierzy. Przy tym sam Bolesław rozlubował się w wysokich, ciemnookich kijowiankach. Wojska polskie zaczęły być ciężarem dla mieszkańców Kijowa i powodem zatargów.

Przedłużający się pobyt rycerstwa poza domem, poza granicami: wyprawy na Ruś i Węgry, długotrwała rozłąka z żonami i dziećmi, doprowadziły do rozbicia rodzin. Żony zaniepokojone wieściami dochodzącymi z Kijowa, znajdowały sobie innych mężczyzn … Zaniepokojeni i oburzeni tymi wiadomościami napływającymi z kraju żołnierze, zaczęli bez pozwolenia, potajemnie uciekać do Polski. Przy Bolesławie pozostał tylko nieliczny oddział, a i tych zniecierpliwiona ludność miasta nękała napadami i morderstwami. Pozostawiony przez wojsko Bolesław musiał niechlubnie powrócić do kraju.

Ważnym aktem w roku 1076 była jego koronacja, jednak postępowanie, długotrwały pobyt poza granicami, rozpustny tryb życia jego i jego wojsk, doprowadziły do ogólnego oburzenia społeczeństwa, osłabiły prestiż władcy i posłużyły przeciwnikom jako oręż do walki z królem, zakończonej zabójstwem przez niego biskupa Stanisława. Wszystko to sprawiło, że król nie znalazł oparcia w społeczeństwie i uszedł na Węgry, gdzie zginął w 1081 r. w nieustalonych okolicznościach.

W tym okresie osłabienia pozycji Bolesława, książę Izjasław, wspierany przez polski oddział wojsk, szedł z Polski do Kijowa zająć znów należny mu tron. Wsiewołod wyruszył przeciw niemu aż pod gród Wołyń. Izjasław zamknął się w grodzie, jednak spotkanie to zakończyło się ugodą. Izjasław wrócił na tron, a Wsiewołod w trakcie tej wyprawy zajął w 1077 r. zwróconą czołem na zachód twierdzę – Włodzimierz.

W roku następnym osadził w niej Jaropełka czyniąc go również władcą Turowa.

Należy tu zauważyć, że wiadomość zawarta w Powiest’i Wremiennych Let o wycinaniu w Kijowie wojsk Bolesława Chrobrego, w świetle istniejących źródeł nie mogła mieć miejsca, natomiast niewątpliwie, odnosi się ona do końca pobytu w Kijowie Bolesława Śmiałego. Z pewnością została przesunięta przez kopistę na niewłaściwe miejsce z powodu tych samych imion obu władców.

Bolesław, nazywany też Szczodrym, był człowiekiem pełnym energii i śmiałości, lecz jednocześnie gwałtownym i bezlitosnym. Powiest’ Wremiennych Let nie mówi całej prawdy o jego panowaniu. Jej autor przemilczał fakt odzyskania przez Bolesława Śmiałego ziem polskich na Wołyniu i Podolu, gdzie Bolesław wspaniałomyślnie pozostawił Rurykowiczów w grodach, przyjmując ich poddaństwo.

WIELKIE STRATY TERYTORIALNE

Po śmierci Bolesława Śmiałego rządy po nim objął jego nieporadny brat – Władysław Herman, doprowadzając do osłabienia państwa, zatargów wewnętrznych i wielkich niepowetowanych strat terytorialnych. Ośmieleni sąsiedzi zajęli grody i ziemie.

W roku 1087 książę Wsiewołod, nie widząc we Władysławie Hermanie groźnego przeciwnika wyprawił się na Polskę i zajął gród i miasto Przemyśl nad Sanem, oraz osadził w nim księcia Ruryka Rościsławowicza. O zajęciu Przemyśla wspomina latopis Hispacki:

 „Tegoż lata (1087) chodził Wsiewołod do Przemyśla”.[111]

Opanowanie Przemyśla odcięło Polsce dostęp przez przełęcze: Dukielską i Łupkowską do ziem zakarpackich nad rzeką Cisą i północnego Siedmiogrodu. Skutkiem tego znalazły się one wkrótce we władaniu Węgier i Polska nie odzyskała już ich nigdy.

Była to jedna z pierwszych strat poniesionych na południu i wschodzie za panowania Władysława Hermana. Wkrótce nastąpiły następne najazdy i straty terytorialne z tej strony.

Trzeba zauważyć, że ziemie polskie w Siedmiogrodzie nad Cisą i Maruszą, oddzielały państwo węgierskie (Transylwanię) od Grodów Czerwieńskich, które opanowali książęta ruscy. Z tej przyczyny, nie było między nimi zatargów do chwili zajęcia Przemyśla nad Sanem i Ziemi Przemyskiej. Po tym fakcie, król węgierski Władysław I zajął je, widząc groźbę przekroczenia przez książąt ruskich Karpat i opanowania Zakarpacia. Obszar ten rozciągał się w kształcie klina od górnego dorzecza rzeki Samoszu i Cisy po rzekę Uh, góry Wyhorlat i rzekę Laborec.

Odtąd Królestwo Węgierskie stało się bezpośrednim sąsiadem państwa kijowskiego.

Ziemie położone dalej na zachód i południe od Bieszczad i Beskidu Niskiego, wraz z całą dzisiejszą Słowacją, stanowiły jeszcze część państwa polskiego (Mapa X).

W roku 1092 [Powiest’ Wremiennych Let] książę Wasilko Roscisławowicz wyprawił się wraz z Połowcami na Polskę i opanował dalsze części Ziemi Przemyskiej, oraz wspomniany wyżej obszar na południe, od Bieszczad i Beskidu Niskiego. Nowopowstałą w tym miejscu granicę z Polską opisuje Kronika Węgiersko-Polska (1095). Przebiegała ona obok rzeki Tepli i obejmowała gród Galic [Gród Solny], w pobliżu którego zbiegały się trzy granice: państwa węgierskiego, zdobyczy książąt kijowskich i Państwa Polskiego.

Tą nową zdobyczą cieszył się Wasilko tylko 7 lat, gdyż Węgrzy wkroczyli w r. 1099 pod wodzą króla Kolomana do Ziemi Przemyskiej, chcąc nią zawładnąć, i pomimo tego, że w wyprawie tej ponieśli klęskę, ziemie za Bieszczadami i Beskidem Niskim pozostały w ich władaniu.

Słowacja, stanowiąca odwieczną część Polski, pozostała w jej granicach o wiele dłużej niż to się przyjmuje, gdyż dopiero po klęsce Bolesława Krzywoustego, w walce z królem Belą Ślepym, wspieranym przez Niemców i Czechów, dostała się trwale w 1131 r. we władanie Węgier.

UTRATA ZIEM PODLASIA WSCHODNIEGO

Na wschodzie poniosła Polska dalsze straty.

Po śmierci Jaropełka Izjasławicza jego miejsce, jak podaje Powiest’ Wremiennych Let pod rokiem 1088 przejął Świętopełk.

„Roku 6596 … Tegoż roku przyszedł Świętopełk z Nowogrodu do Turowa władać”[112] dając

początek samodzielnemu księstwu turowskiemu.

Powiest’ w wielu miejscach i pod różnymi datami zaświadcza, że Polesie pińskie i Podlasie brzeskie jeszcze w XI w. należało nieprzerwanie do państwa polskiego. Również Latopis Nowogrodzki pierwszy podaje pod rokiem 1017, że Jarosław

„… chodził ku Brześciowi i założona była święta Zofia w Kijowie”[113]

O tej nieudanej wojennej wyprawie dokonanej w zmowie z cesarzem Henrykiem II‑gim, która miała na celu oskrzydlenie Polesia i Podlasia, i ułatwienie jednoczesnego najazdu cesarza od zachodu na Polskę, pisze kronikarz niemiecki Thietmar pod r. 1017, ks. VII s. 64-66.

Latopis Hispacki pod rokiem 1019 opisuje ucieczkę z Rusi do Polski Świętopełka I-go:

„… przynieśli go do Brześcia … Nie mógł wytrwać w jednym miejscu i przebiegł przez ziemię lacką, ścigany Bożym gniewem,”[114] Z treści tego fragmentu latopisu dowiadujemy się, że Brześć leży w państwie polskim.

Również Włodzimierz Monomach w swoim pouczeniu wspomina, że:

„Tejże zimy posłali mnie bracia do Brześcia na pogorzelisko gdzie Lachowie spalili byli i tu strzegłem grodów tych”[115]

Jest tu mowa w czasie zaprzeszłym o zdobyciu i spaleniu przez Lachów [wojska Kazimierza Odnowiciela] mazowieckiego Brześcia w 1047 r., jak również, o taktycznym obsadzeniu innych pogorzelisk grodów Podlasia brzeskiego i Polesia pińskiego przez księcia Monomacha, nie odbudowanych i nie strzeżonych przez polskie załogi. W tym czasie (1068-69) – Bolesław Śmiały przygotowywał się do wyprawy z Izjasławem do Kijowa.

Z tych fragmentów latopisu wynika, że Podlasie brzeskie i Polesie pińskie nie należały wówczas do Rusi lecz do Polski.

W latopisie Hispackim czytamy pod rokiem 1078, że:

„Wsiewołod siadł w Kijowie … I posadził syna swojego Włodzimierza w Czernyhowie, a Jaropełka we Włodzimierzu, przydawszy mu Turów”[116]

Nie ma więc dotąd nigdzie mowy o „przydaniu” najważniejszych grodów tego obszaru, Brześcia i Pińska, gdyż jeszcze nie znalazły się one w granicach księstwa kijowskiego.

Wniosek ten potwierdzają dalsze wiadomości z latopisu pod rokiem 1097:

„Świętopełk zaś obiecawszy wygnać Dawida poszedł do Brześcia do Lachów” (MPH s. 801)

I dalej: (MPH s. 804):

Jarosław zaś zbiegł do Lachów i poszedł do Brześcia, a Dawid zająwszy sąciską Czerwień (Czermno), przyszedł znienacka i zajął Włodzimierz”[117]

a więc niewątpliwie w roku 1097 Brześć pozostawał jeszcze we władaniu polskim.

Lecz już pod rokiem 1101 dowiadujemy się z latopisu hispackiego (MPH s. 808), że:

„Lata 6609 … Tegoż lata zadarł się Jarosław Jaropełkowicz z Brześcia, i poszedł nań Świętopełk i osaczył go w grodzie i pojmał go i okuł i przywiódł do Kijowa”[118]

a więc, że Brześć i grody Podlasia brzeskiego i Polesia pińskiego obsadzili Rurykowicze. A z niezgody w podziale zdobyczy wynikły między nimi walki.

Zimą 1097/8 opanowali Rurykowicze już całe Polesie i Podlasie brzeskie, gdyż w latopisie, w związku z oślepieniem księcia Wasylka, wymienia się grody należące już do Świętopełka:

„i tiebie choczet ubit’ i zajati wołost’ twoju Turów, Pinesk i Berestiu i Pohorinę”[119]

Odtąd w rękach książąt ruskich znalazła się część wielkiej arterii komunikacyjnej – Dniepr – Wisła, oraz całe Polesie pińskie z grodami: Turowem, Pińskiem, Drohiczynem poleskim, Grodnem poleskim oraz wschodnia cześć Podlasia z grodami: Brześciem, Kobryniem, Grodźcem [Horodcem] (Mapa X).

Skutkiem tego ostatniego posunięcia odcięte zostało wszelkie połączenie drogowe i wodne z Polesiem i Podlasiem brzeskim (wschodnim), a bagna Polesia przestały bronić od wschodu dostępu do dalszych ziem Mazowsza. Zajęcie przez książąt ruskich Wołynia, Podola [Grodów Czerwieńskich] i Polesia oznaczało przekroczenie naturalnych barier strzegących dostępu do Polski od wschodu. Odtąd zawisło nad nią wielkie niebezpieczeństwo zniszczenia nie tylko jednonarodowego państwa lecz i narodu polskiego w śmiertelnym uścisku między dwoma wielonarodowymi potęgami: cesarstwem Niemieckim i księstwami germańskich książąt – Rurykowiczów, pod panowaniem których, gromadząc wielki potencjał ludnościowy znalazło się już w XI w. ponad 20 drobnych narodów różnych ras i pochodzenia.

Według współczesnych obliczeń liczba mieszkańców Księstwa Kijowskiego w X-XI w. wynosiła początkowo 2,0 a po podbojach wzrosła do 4,5 mln, Cesarstwa Niemieckiego – 3,5 mln, państwa polskiego po stratach obszaru w XI w. ok. 3,0 mln, co oznacza prawie 3-krotną przewagę ludnościową sąsiadów, po utracie obszarów na wschodzie, nad państwem polskim.

Niebezpieczeństwo to jednak zmalało na skutek podziału Wielkiego Księstwa Kijowskiego między 5-ciu synów J. Mądrego, co ostatecznie doprowadziło je do rozbicia dzielnicowego, aż na 70 księstw w XII w walk między księstwami, braku czasu i sił do ekspansji na zachód.

Obecnie naród polski liczy na świecie ponad 70 milionów osób.

STARANIA O ZJEDNOCZENIE KRAJU

Bolesław Krzywousty, po śmierci swego ojca, w osłabionym i zmniejszonym obszarze państwa, znalazł się przed wieloma trudnymi zadaniami: zaprowadzenie porządku i spokoju wewnętrznego, obrony przed wrogami wewnętrznymi i zewnętrznymi, powtórnego zjednoczenia, scalenia, oraz odzyskania utraconych ziem. Stanął przed nim ogrom pracy jednak wytrwałość i chęć pokonania wszelkich trudności pozwoliły odnowić siły i zwiększyć znaczenie państwa.

Za nadrzędny cel uznał przywrócenie jedności z Pomorzem, zapewnienie dostępu do morza.

Realizację swych celów rozpoczął od zapewnienia bezpieczeństwa od wschodu, żeniąc się w 1103 roku z córką wielkiego księcia kijowskiego Świętopełka – Zbysława. Ubezpieczony od strony Rusi, uporządkował spory wewnętrzne, pokonał przyrodniego brata Zbigniewa i mógł rozpocząć walkę z Pomorzanami i Prusami.

W roku 1109 odparł zwycięsko najazd cesarza niemieckiego Henryka V na Polskę.

Śmierć żony i jej ojca księcia Świętopełka kijowskiego w 1113 r. stworzyło zagrożenie dla Państwa Polskiego od strony Rusi, tym większe, że bagna poleskie i puszcze, po zajęciu Pińska i Brześcia, przestały bronić dostępu w głąb Podlasia i dalszych części Mazowsza.

Granicą księstw ruskich stała się w tym czasie Puszcza Białowieska i Mielnicka, oraz rzeka Bug.

WZROST ZNACZENIA
I UPADEK
KASZTELANII BIELSKIEJ

Kasztelanię bielską utworzył w ramach Grodowej Organizacji Obronnej w pocz. X w. książę Ziemowit, syn Sława nazywanego Piastem od godności jaką pełnił na dworze księcia Popiela.

Bielski gród położony głęboko wewnątrz obszaru państwa, oddalony o 500 km od koczowisk Pieczyngów i Połowców, nie był zagrożony nieoczekiwanym ich napadem, nie pełnił też w systemie obronnym Mazowsza zbyt ważnej roli i nie wymagał szczególnej troski władców.

Sytuacja jego zasadniczo zmieniła się, gdy Polesie i Podlasie wschodnie znalazło się w XI w. we władaniu książąt kijowskich, a granica przesunęła się na zachód, na niewielką odległość od Bielska. Od tego wydarzenia znaczenie strategiczne grodu leżącego na skrzyżowaniu ważnych dróg, na międzyrzeczu Bugu i Narwi, ryglującego przejście w głąb Mazowsza, niepomiernie wzrosło. Z tej przyczyny pilną stała się konieczność rozbudowy i wzmocnienia obronności nie tylko grodu kasztelańskiego, lecz i strefy szczególnie umocnionej, grodami strażniczymi i czatowniami, wśród bagien źródeł rzeki Nurca.

W związku z tym w latach 1114-tych z polecenia Bolesława Krzywoustego unowocześniono i rozbudowano skierowane czołem ku wschodowi, grody i strażnice kasztelanii bielskiej, których zachowane do dzisiaj resztki ciągną się rzędami, przegradzając międzyrzecze Bugu i Narwi.

Wśród grodów okręgu bielskiego znajdowały się: Niwice, Mielnik, Drohiczyn, Ciechanowiec, Suraż, Narew i kasztelański gród – Bielsko [Bielsk Podlaski].

W 1244 r. Mendog zajął północną część Podlasia kładąc kres istnieniu kasztelanii bielskiej.

ROZBICIE DZIELNICOWE

Przed śmiercią (1138) Bolesław Krzywousty podzielił państwo między 4-ch synów z senioratem najstarszego – Władysława II-go, dając tym samym wbrew zamierzeniom, początek rozbiciu dzielnicowemu i osłabieniu państwa.

Bracia, w walce między sobą, dążąc do przewagi zwracali się do sąsiadów Polski o pomoc, powodując mieszanie się ich do spraw wewnętrznych. W czasie walki z braćmi Władysław II wygonił swego brata Bolesława z Płocka i zwrócił się o pomoc do księcia kijowskiego Wsiewołoda, który wyraził na nią zgodę i wysłał syna Świętosława, Izjasława Dawidowicza i Władimirkę [Włodzimierza halickiego]. Był z nimi też Igor Olegowicz.

Książęta ci, przybyli na pogranicze dla omówienia warunków. O wydarzeniu tym wspomina Latopis hispacki pod 1145 r.

„Idie Igor ‚s bratom swoim … i dasta brata swojemu Włodisławu d. Gorody, a Igorewi s brateju Wiznu i tako ouzwratiszasja w swojasi. Mnog połon wziemsze. Toj że zimie oumre”[120]

Za obiecaną pomoc Władysław II dał, czy też wydzierżawił, Igorowi północno-wschodnią część księstwa mazowieckiego, swego brata Bolesława, tj. kasztelanię wizneńską, obejmującą rzadko zaludnione ziemie nad Biebrzą i środkową Narwią.

Nic więc dziwnego, że bracia wracali zadowoleni, jak mówi latopis,

„… Wielki plon wziąwszy”.

Książę Władysław, zawierając porozumienie z książętami ruskimi, zapewniał sobie sojuszników i spokój na wschodniej granicy, a dając kasztelanię wizneńską [Wiznę] odgradzał państwo od napadów jaćwieśko-litewskich, uzyskiwał jednocześnie pomoc wojskową książąt kijowskich potrzebną do przewagi nad braćmi.

Książęta kijowscy jednak umowy nie dotrzymywali, gdyż ich pomoc wojskowa okazała się zbyt mała i książę Władysław w ciągu kilku miesięcy został pokonany przez swoich braci. Oddziały książąt kijowskich rozbito, a oni sami uciekając z Polski ledwie uszli z życiem. Pisze o tych wydarzeniach Jan Długosz:

„Od tego czasu ich (braci) spór z Władysławem przybrał pomyślny obrót i w krótkim czasie odzyskali wszystko co im zabrał. Zdobywszy nadto zamki ks. Władysława i trzech książąt ruskich …”[121]

Umowa przestała obowiązywać. Wschodnie ziemie mazowieckie wróciły do Mazowsza. Władysław szukając dalszej pomocy schronił się w 1146 r. w Niemczech, a seniorat objął Bolesław (Kędzierzawy). Książę ten w roku 1149 wyprawił się na księcia włodzimierskiego – Włodimirkę. Włodimirko zaś zmarł w 1152 r., a rządy po nim objął jego syn Jarosław Ośmiomysł.

ROZDZIAŁ VIII – PODLASIE

LACHY, „LECHICI”

W piśmiennictwie niejednokrotnie niesłusznie, łączono nazwę Podlasie z Lachami. Próbowano też różnie wyjaśnić znaczenie nazwy – Lachowie, łącząc ją z polem uprawnym [lęda-pole uprawne, Słow. staroż. słow.],[122] a mieszkańców lęd – „Lędzian” (wywodzono też od germańskich – lagów), jednak to określenie ludności Polski posiada inny źródłosłów.

Otóż Ruś Kijowska leżała od wieków na szlakach handlowych kupców greckich, którzy dla ułatwienia wymiany handlowej zakładali swoje faktorie na północnych wybrzeżach Morza Czarnego. Dalej już drogą lądową utrzymywali stałe stosunki z grodami Słowian wschodnich.

Polska we wczesnym średniowieczu jako wielkie państwo, rozpostarte od Bałtyku po dolinę Dunaju, stanowiła również cel ich wypraw handlowych. W czasie tych podróży, wożąc różne towary i wyroby, poznawali cechy fizyczne kraju, jego ukształtowanie i rzeki. Byli ludźmi światowymi, umieli pisać i czytać. Wiele widzieli i słyszeli, dlatego otaczano ich szacunkiem, uznaniem i chętnie słuchano opowiadań o dalekich krajach. W wyniku tych kontaktów, do mowy ruskiej przeniknęło szereg wyrazów pochodzenia greckiego.

Polskę – wielki nizinny kraj, odmienny od ich [greckiej] górzystej ojczyzny, Grecy określali jako „kraj niski” – nizin, co po grecku brzmi: – lachys. Mieszkańców zaś nazywali – lachoi, to znaczy niżanie – mieszkańcy nizin. W wymowie słowian wschodnich brzmiało ono skrótowo jako – Lachi[y].

To greckie określenie zachodniego sąsiada Rusi Kijowskiej weszło do powszechnego użytku i przyjęło się zwłaszcza na dworach bojarskich i w grodach odwiedzanych przez Greków.

Również nazwa – Lechici ma rodowód grecki, od słowa -lechos-zn. leże, leżący, płaski, równinny, poziomy, w odróżnieniu od wzniesionego, górskiego.

Znajdujemy je w tureckiej nazwie Polski – Lechistan – płaski kraj. Ale węgierska – Lengyen i litewsko-łotewska nazwa Polski – Lenkija pochodzi od mieszkańców grodu – Łęcka (Łucka) i oznacza – Łęcan czyli [błędnie] „Lędzian”.

Węgrzy, nacierając ze stepów czarnomorskich na zachód, natknęli się najpierw na tę polską nazwę, uogólniając ją dla całego kraju.

Dzieje Podlasia, podobnie jak innych krain, wiążą się ściśle z dziejami przyległych obszarów, ich mieszkańców, położeniem wśród ziem i ludów słowiańskich.

Do wyjaśnienia szeregu związanych z nimi zagadnień, konieczne jest spojrzenie w przeszłość i określenie w niej miejsca Podlasia w praojczyźnie Słowian. Wokół niego nagromadziło się wiele sprzecznych przypuszczeń dotyczących nazwy, położenia, obszaru i granic. Stąd konieczność szerszego omówienia tego tematu.

POCHODZENIE NAZWY – PODLASIE

Jedną z uboższych i mniej znanych w średniowieczu krain geograficznych, plemiennego obszaru Mazowsza, było Podlasie. Rzadko zaludnione, oddalone od życia gospodarczego, kulturalnego i politycznego państwa, czasem tylko trafiało na strony kronik i latopisów. Mało też pozostało widocznych śladów działalności jego mieszkańców, a dotychczasowe badania archeologiczne jedynie częściowo wyjaśniły zagadki jego przeszłości.

Pierwszą pisaną nazwę „Podlasie” – „Podlasza” podaje „Latopis Połocki”, (1182 r.), a częściej zaczynają wymieniać ją dopiero dokumenty z XVI w. Od tego czasu, wraz ze wzrostem znaczenia wojskowego i gospodarczego, nazwa Podlasie jest coraz częściej używana. Przyłączenie w 1569 r. zachodnich podlaskich okręgów administracyjnych, o urzędowej nazwie: Ziemi Bielskiej, Drohiczyńskiej i Mielnickiej, do Korony i utworzenie z nich, oraz położonych na północ obszarów niepodlaskich województwa, spowodowało upowszechnienie i stałe używanie jej w aktach pisanych.

Nieliczne źródła, zawierające informacje o średniowiecznych dziejach Podlasia, brak wyczerpujących wiadomości o wydarzeniach z tego okresu, zawarte w nich pozorne sprzeczności, zatarcie się etymologicznego znaczenia nazw miejscowości – to z pewnością najważniejsze przyczyny sformułowania błędnych hipotez, zniekształcających prawdę o przeszłości, bezkrytycznie powtarzanych i powielanych w piśmiennictwie i kartografii. Jedną z nich jest twierdzenie, że w X w. na wschód od rzeki Nurzec rozpościerał się bezludny obszar puszcz, oddzielających Mazurów od Dregowiczów, zaludniony dopiero od XIII w. Również bezpodstawnie twierdzono, że granice Podlasia nie były ustalone i ulegały zmianom. Nieprawdą jest także przypuszczenie, że nazwa Podlasie została zmyślona przez urzędników polskich. Błędem jest również kwestionowanie autentyczności „Latopisu Połockiego”, w którym, po raz pierwszy, wymienia się nazwę „Podlasze”.

Popełniano też błędy przy ustalaniu etymologii nazw miejscowości, plemion, rzek, gór. Nie szukając bowiem logicznych przyczyn utworzenia ich w przeszłości, posługiwano się podobieństwem w brzmieniu, fantazją lub abstrakcją, nazywając np. rzekę Wiprzę noszącą nazwę od oparzelisk, – Wieprzem. Tracono tym jedno ze źródeł poznania, jakim jest nazewnictwo.

Szereg błędnych hipotez upowszechniło się także za sprawą wydawnictw kartograficznych.

Istniejące wiadomości źródłowe, pozornie oderwane i sprzeczne, w powiązaniu ze znaczeniem nazw miejscowości, czasem i miejscem, tworzą jeden zrozumiały ciąg wydarzeń historycznych, zmieniających w znacznym stopniu naszą dotychczasową wiedzę o średniowiecznych dziejach tej krainy i przyległych do niej obszarów.

POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE

Podlasie, wbrew utartemu przekonaniu, jest wielką krainą dorzecza Wisły, położoną w kącie zbiegu trzech działów wodnych: Wisły, Niemna i Prypeci. Posiada zwarły, nieco wydłużony ku północy kształt rozpostarty na przestrzeni 180×130 km.

Na jego obszar składają się dorzecza: Narwi (powyżej ujścia Biebrzy), Leśnej, Muchawca, środkowego Bugu [od jeziora Świtaź do ujścia Nurca], Krzny i Nurca. Posiada kontynentalno-morski klimat, charakteryzujący się trwałą pokrywą śnieżną, dosyć mroźnymi zimami i ciepłym latem. W porównaniu z północno-wschodnią częścią kraju jest krainą cieplejszą, o łagodniejszym klimacie i niewielkiej ilości opadów (Mapa XIV).

Krajobraz typowo rolniczy, lekko falisty, wzniesiony do 200 m npm., urozmaicony kępami lasów, płaszczyznami bagien i szachownicą pól uprawnych – przechodzi od strony Polesia w bagienną równinę.

Najżyźniejsze gleby Podlasia znajdują się w środkowym pasie międzyrzecza Bugu i Narwi, rozciągającym się od Puszczy Białowieskiej na zachód, do Śniadowa.

Charakterystyczną cechą tej krainy są odwieczne, potężne puszcze, znajdujące się na jej skraju, stanowiące naturalną osłonę od wschodu i północy, zajmujące północno-wschodnią krawędź obszaru. Rozciągały się one dawniej nieprzerwanie od ujścia Biebrzy do Prużany, na przestrzeni 200 km. Dziś są w znacznej części wycięte lub uszczuplone i zajęte pod uprawy rolne. Odnoga tych puszcz – Puszcza Mielnicka zajmująca dział wodny Nurca i Leśnej (niewiele po niej pozostało) rozdzielała ukosem dwie części Podlasia: wschodnią i północną. Ta naturalna przeszkoda stała się granicą oddzielającą część Podlasia zagarniętą przez księstwa ruskie. Część północna, z niecałą południową, weszła w roku 1569 w skład województwa podlaskiego, a pozostałą część wraz z wschodnią włączono do województwa trockiego. W oficjalnych nazwach obu województw zrezygnowano z określenia „podlaskie”.

W rozważaniach nad zagadnieniami poszczególnych obszarów państwa najczęściej nie odróżnia się dwóch określeń: krainy i obszarów administracyjnych. Różnica między nimi polega na tym, że obszar administracyjny (województwo, ziemia, powiat) jest dowolnie kształtowany, ma zmienne granice i powierzchnię, natomiast granice i obszar krainy są stałe, bez względu na czas, przynależność polityczną i administracyjną.

Ściślej można ją określić w następujący sposób:
Kraina – to obszar posiadający określone cechy fizyczne klimatu, ukształtowania, sieć rzeczną i zlewnię, oraz działy wodne, które są jej naturalnymi, geograficznymi, jak również zwykle plemiennymi granicami.

Przykładem takiej krainy są np. Czechy i kotlina czeska, oddzielona od Moraw wyżyną czesko-morawską, otoczona górami – działem wodnym, o jednym dorzeczu – górnej Łaby. I chociaż w ciągu wieków w skład państwa czeskiego wchodziły sąsiednie krainy: Morawy, Śląsk, Łużyce, to jednak nazwa kotliny czeskiej – „Czechy”, jak również włączonych krain, pozostała i odnosi się do jej określonych naturalnych granic. Ten znany podział krajów, narzucony przez przyrodę, był wykorzystywany w ciągu stuleci w zarządzaniu wewnętrznymi obszarami starożytnych i średniowiecznych państw. Późniejsze administracyjne zmiany granic, wynikłe z przyłączenia części ziem sąsiednich dorzeczy, zmieniały wielkość zarządzanego obszaru, lecz obszar dorzecza i jego nazwa, jako krainy, pozostały niezmienione. Również naturalne granice Podlasia zostały wytyczone przez działy wodne dorzeczy Biebrzy, Niemna, Prypeci, Wieprza, Liwca i były powszechnie uznawane przez władców. Są łatwo czytelne na mapie fizycznej i świetnie pokrywają się z obszarem rozmieszczenia miejscowości mających w nazwie uściślające określenie – „na Podlaszu”, j. np. Supraśl na Podlaszu, Kamieniec na Podlaszu itp. Dlatego też nie było potrzeby opisywania granic Podlasza w aktach.

NAZWA

Podlasie jest zwartą krainą o ogólnej powierzchni około 26.000 km².

Nazwę Podlasie objaśniano w różny sposób:

Al. Brückner – Podlasze dziś Podlasie „Kraj przy Lachu”,[123]

1. Linde – „Podlasie-Podlesie-kraj bliski lasów – podlasiem zwany”/¹²¹

Marcin Bielski – „Podlasie-od lasów gęstych”[124]. J. Wiśniewski – „Kontrasty”.

„Nazwy Podlasie nie znają kronikarze średniowieczni polscy i ruscy…” „Nie zna jej kronikarz J. Długosz … Nazwa Podlasie wchodzi w powszechne użycie dopiero od roku 1563 …” „Wtedy też miejscową ludność zaczęto nazywać Podlaszanami”.

i dalej:

„Wśród urzędników litewskich, mówiących i piszących po rusku powstała nowa nazwa dla oznaczenia ziem, włączonych do województwa trockiego”.

„Nazwa ta bez wątpienia oznaczała ziemie „Pod Lachami”, ponieważ leżały one wzdłuż granicy Lachów”[125]

Z objaśnieniami tymi nie można się zgodzić. Pochodzenie i znaczenie nazwy „Podlasie” było od wieków tematem dociekań i domysłów.

Jedni wywodzili ją od położenia – „pod Lachami”, drudzy od położenia – „pod lasami”.

Spór ten w piśmiennictwie nie został rozstrzygnięty i trwa nadal. Jeśli jednak spojrzymy na zagadnienie nazw z innej, nieco szerszej perspektywy, szukając jednocześnie ich etymologii, dojdziemy do bardziej określonych wniosków.

Wiadomym jest, że nazwy obszarów i krain bywają polityczne, administracyjne, geograficzne, topograficzne …Jakiego więc rodzaju jest nazwa „Podlasie”?

Polityczna? Nie, gdyż nie było ani państwa, ani księstwa o takiej nazwie.

Administracyjna? Też nie, gdyż województwo, później nazywane podlaskim, z racji utworzenia z części różnych krain w akcie prawnym takiej nazwy nie otrzymało.

Nazwa „Podlasie” nie pochodzi też od położenia przy granicy – „Pod Lachami”, gdyż granica przebiegająca obok Tykocina, Ciechanowca, Siedlec … powstała na skutek podboju litewskiego dopiero w 1321 r. i podzieliła tereny zamieszkałe przez zwartą masę katolickiej ludności mazowieckiej – czyli, nie była żadną granicą narodowościową czy też wyznaniową. Należy przy tym zauważyć, że całą granicę „lacką”, powstałą na skutek zaboru litewskiego w roku 1321 – i częściowo w wiekach poprzednich – ciągnącą się od Karpat do Prus, wyznaczają do dziś nazwy podzielonych przez nią miejscowości, m.in. gniazdowych wsi szlacheckich (okolic), z których pozostałe w granicach państwa polskiego otrzymały dla odróżnienia dodatek – „Lacki”, zaś inne, opanowane przez Litwę i księstwa ruskie – „Ruski”, jak np.: Twarogi Lackie, Twarogi Ruskie, Jabłonna Lacka, Jabłonna Ruska. Jawornik Lacki, Jawornik Ruski, Kobylnica Lacka, Kobylnica Ruska. Stok Lacki, Stok Ruski, Drohiczyn Lacki, Drohiczyn Ruski…

A jednak, co trzeba podkreślić, Podlasiem nie nazywa się całości, lecz tylko część terenów graniczących z „Lachami” – od Parczewa do ujścia Biebrzy tj. na długości zaledwie jednej czwartej nowej granicy z księstwem kijowskim. Zaś dla dalszych, później zajętych terenów przez Litwę, graniczących z Mazowszem, aż do granic Prus i od Parczewa do Karpat, nazwa ta nie miała nigdy zastosowania, nie jest więc nazwą ruską terenów pogranicznych z Polską. Nigdzie też nie ma na pograniczu z Państwem Polskim i z Polską, u żadnego z naszych sąsiadów, podobnego określenia ziem przygranicznych z przedrostkiem – pod.

Wielkość i kształt obszaru Podlasia kwestionuje również zasadność określenia „pod Lachami”, tj. wzdłuż granicy z Lachami. Podlasie bowiem nie jest wąskim pasem przygranicznych gruntów, lecz obszerną krainą, rozciągającą się na przestrzeni 180 km, i sięgającą w głąb, 160 km poza Puszczę Białowieską, Mielnicką i Szereszewską, aż do granic Polesia.

Nazwa – Podlasie „Podlasza” – wymieniana w Latopisie Połockim pod rokiem 1182,[126] była niewątpliwie nazwą ugruntowaną i używaną już wiele lat wcześniej, nim pojawiła się w tej kronice. Przy czym odnosiła się nie tylko do części Podlasia, pozostającej we władaniu książąt ruskich, lecz również do Podlasia północnego nad Bugiem, Nurcem, Narwią, rozciągającego się po Puszczę Białowieską i Mielnicką.

Podlasie północne nigdy nie znajdowało się przedtem we władaniu książąt włodzimiersko-halickich. (Jedynie Bielsk, tylko przez 31 lat pozostawał pod ich panowaniem). Stanowiło ono nieprzerwanie część państwa polskiego (Mazowsza). Nie mogło tym samym nosić ruskiej nazwy. Natomiast z racji swego położenia od strony centralnej Państwa Polskiego, po zachodniej stronie puszcz, czyli pod lasami, oznaczało niewątpliwie tak położone obszary rolne. Przy czym ta część Podlasia … do 1321 r. była od wieków jednolitym, pod względem władania, obszarem mazowieckim i trudno sobie wyobrazić, by mogła nosić inną nazwę niż mazowiecką. A później jeszcze przecież, przed zwrotem zachodnich połaci Podlasia Koronie (1569 r.), dwukrotnie odzyskiwało ją Mazowsze. Nie mogła więc również, pomimo obcej administracji, utracić polskiej ciągłości nazewniczej.

Wiadomo, że Mazowsze posiadało samodzielność jako księstwo do roku 1526, że księstwa ruskie prowadziły walki z Mazowszem m.in. na obszarze Podlasia, jednak najstarsze kroniki ruskie (Powiest’ Wremiennych Let) nazywają Mazowszan nie Lachami, lecz „Mazowszanami”. Wynika z tego, że pogranicze Mazowsza z Rusią prawidłowo powinno nazywać się nie „Podlasze”, a Podmazowsze, lecz takiej nazwy nigdy nie było.

Nazwa „Podlasie” nie ma więc żadnego związku z sąsiedztwem i z „Lachami”.

W aktach prawnych pochodzących z XIII-XIV w. w opisach miejscowości unikano nazwy Podlasie, gdyż było ono w tym czasie podzielone na części. Walki o nie toczyły między sobą Litwa, Jaćwież, książęta ruscy i Mazowsze. Nie stanowiło całości w ramach jednego państwa, nie było też nigdy nazwą obszaru administracyjnego, lecz całej wielkiej krainy. Dlatego też posługiwanie się jego nazwą nie mogło być ścisłe. Określano więc położenie miejscowości wg podziału administracyjnego, tj. wg okręgów czy ziem, podobnie jak to czyni się dzisiaj – wg województw i gmin.

Należy stwierdzić, że nazwa „Podlasie” jest nazwą topograficzną, zbudowaną z przedrostka – POD-, rdzenia – LAS- i końcówki – -E. Występuje jako pospolita forma w mowie polskiej, np. Pod-biele, pod-grodzie, pod-górze itp.

Przykłady takich nazw z zachowanym polskim rdzeniem „las” znajdujemy w dziesiątkach nazw osiedli, rozsianych na obszarze całej Polski. Jest np. Podlas, Podlasie, Podlasek, Przylasek, Przylaski, Zalasek, Zalas, Zalaski, Zalasowa Wieś, Zalasy, itp.

Warto jeszcze przytoczyć za J. Wiśniewskim „… wiadomość z około 1516 r., zanotowaną w dokumencie królewskim, o dworzanach, którzv mają majątki macierzyste na granicach podlaszskich”[127] tj. w granicach Podlasia. Jest ona jeszcze jednym argumentem potwierdzającym tezę, że Podlasie jest nazwą krainy, gdyż niepoważnym byłoby sądzić, że król polski używał w wydanym dokumencie ruskiej, a nie polskiej nazwy dla określenia ziem sąsiadujących z jego państwem, np. „przy granicy Korony”. Przy tym forma w liczbie mnogiej – „na granicach” potwierdza, że Podlasie posiada określony, zamknięty granicami obszar.

Na podstawie tych przykładów i rozważań twierdzę, że nazwa „Podlasie” pochodzi od słowa – las. Jest formą powszechnie używaną w różnych odmianach na całym obszarze Polski. Nazwa „Podlasie” jest więc nazwą polską. Za taką interpretacją przemawiają również fakty historyczne i topografia krainy. Istnieje również potrzeba uściślenia pojęcia „granice lackie”. Próbę tę podjął J. Wiśniewski, wybierając niewłaściwą interpretację nazwy „Podlasie”. Pisze on:

„Nazwa ta bez wątpienia oznaczała ziemie    „Pod Lachami”, ponieważ leżały one wzdłuż granicy Lachów”[128]

Jak już wyżej wspomniałem, twierdzenie to mija się z prawdą, gdyż Podlasie zajmuje tylko jedną czwartą długości granicy „lackiej”, ciągnącej się od Karpat do Prus. Przy tym, co jest niespodzianką, graniczyło ono nie z Lachami, a z samodzielnym do roku 1536, Księstwem Mazowieckim.

W „Powiest’ Wremiennych Let” czytamy, że w czasie polsko-ruskiej wyprawy przeciwko księciu mazowieckiemu Mojsławowi, wojska ruskie uderzyły w 1041 r.

„…na Mazowsze w łodziach”.

Dalej, pod rokiem 1047:

„Idzie Jarosław na Mazowszany”[129]

Dane zawarte w Powiest’ Wremiennych Let skłaniają do poszukania odpowiedzi na pytanie: kogo właściwie latopis nazywa Lachami i którędy przebiegała granica „lacka”?

Odpowiedź znajdujemy w tej kronice, w opisie dróg i określeniu celów wypraw książąt ruskich i litewskich.

Wyprawy ruskie i litewskie na „Lachy” omijają Mazowsze, a celem ich są grody Ziemi Sandomierskiej.

„Roku 6584 (1076) chodził Włodzimierz, syn Wsiewołodowy, i Oleg, syn Światosławowy, Lachom na pomoc przeciw Czechom”[130]

 „Roku 1268- „… idzie Litwa na Lachy wojować na Bolesława, szli minąwszy Drohiczyn [nad Bugiem]. Słudzy Szwarnowi szli z nimi i wojowali koło Skaryszewa i koło Iłży i Torżku”[131]

Istotnym argumentem jest, wiadomość, że Daniel i Wasilko przychodzą z pomocą Konradowi Mazowieckiemu w walce z Władysławem Starym, oblegają Kalisz, i jak mówi latopis pod rokiem 1229:

„… żaden bowiem książę [ruski] nie chodził był w Ziemię Lacką tak głęboko prócz Włodzimierza Wielkiego, który był ziemię [ruską] ochrzcił”[132]

Z treści tego zdania wynika, że nazwa „Ziemia Lacka” nie dotyczy Mazowsza lecz innych obszarów Polski, położonych od niego na południe i zachód. Źródła te zawierają również wzmianki o granicy lackiej, co jest najlepszym dowodem, iż nazwa „Podlasie” -Podlasza nie ma nic wspólnego z Lachami i położeniem w pobliżu Lachów.

Chyba nie mniej przekonywającym dowodem, że „Lachami” – Polakami nie byli nazywani Mazowszanie, jest „Kronika” Jana Długosza, w której pisze on pod rokiem 1242:

„Książę Konrad (Mazowiecki) zdobył władzę w Krakowie, zaczął się srożyć wobec Polaków”[133]

Pod rokiem 1243:

„Książę Mazowiecki Konrad, przeczuwając, że Polscy oczekują na Bolesława Wstydliwego, urządza zajazd i więzi panów małopolskich”[134]

Pod rokiem 1244:

„Książę Mazowiecki Konrad najeżdża ponownie z wojskiem Polskę”[135]

Koronnym argumentem, potwierdzającym związek nazwy Podlasie z topografią krainy, jest budowa słowotwórcza tej nazwy.

Nazwa składa się bowiem z trzech części:

POD-LAS-IE tj. z przedrostka Pod-, rdzenia-las i końcówki -ie-. Treść nazwy jest zawarta w przedrostku i rdzeniu, które eksponują dwie składowe części krainy:

Pierwszej – POD, przy, obok lasu (czyli na stale pozbawionej lasów-urodzajnej, rolniczej).

Drugiej – LAS, pokrytej stale lasami (nieurodzajnej, podmokłej lub suchej, stanowiącej zwykle dział wodny), położonej na skraju krainy.

Układ przestrzenny Podlasia charakteryzuje się bogactwem terenów uprawnych położonych na wschodzie Mazowsza, na skraju kompleksu puszcz. Tę charakterystyczną cechę krainy podkreśla nazwa Podlasie.

Podsumowując powyższe spostrzeżenia twierdzę, że nazwa „Podlasia” – a w wymowie ruskiej „Podlasza”, w której brak mazurzenia, jest niezaprzeczalnie mazurską nazwą topograficzną. Występuje w źródłach ruskich już pod 1182 r. oznacza rolne obszary Mazowsza położone przed kompleksem wielkich puszcz na wschodzie i północy (puszcze: Knyszyńska, Białowieska, Mielnicka, Szereszewska).

Podlasie stanowi geograficzną część Mazowsza i dorzecza Wisły (Mapa IX).

Posiada stałe, naturalne granice.

Nazwa „Podlasie” określa w sposób zrozumiały i logiczny charakterystyczne cechy położenia, składowe elementy fizyczne i geograficzne układu przestrzennego tej krainy.

Po zajęciu przez Litwę w 1321 r. mazowieckiego Podlasia jego położenie przy granicy Księstwa Mazowieckiego nie zmieniło się i dalej z nim sąsiadowało. Nie mogła więc wyniknąć jego nazwa z położenia przy Lachach.

Nie oznacza też ziem przygranicznych, leżących „wzdłuż granicy państwa polskiego”. Ziem położonych dalej na południe i północ nigdy taką nazwą nie określano.

ROZDZIAŁ IX – CHRZEŚCIJAŃSTWO

CHRZEŚCIJAŃSTWO NA ZIEMIACH WSCHODNICH

Dzieje chrześcijaństwa w Polsce i na ziemiach polskich, które później znalazły się we władaniu Księstwa Kijowskiego, toczyły się inaczej niż przyjmuje to historiografia, Chrześcijaństwo bowiem objęło w drugiej połowie IX w. (874 r.) o wiele większe obszary Państwa Polskiego niż dotychczas uważano.

Powszechnie jest wyrażana opinia, że do powstania kościoła wschodniego przyczyniły się spory teologiczno-religijne, wynikłe jakoby z różnego rozumienia zasad wiary przez duchowieństwo wschodnie i zachodnie, co nie odpowiada prawdzie. Dysputy bowiem toczyły się zawsze. Podział chrześcijaństwa na wschodnie i zachodnie był wydarzeniem tylko politycznym, zapoczątkowanym przez cesarzy bizantyjskich, dążących do całkowitego uniezależnienia się od duchowieństwa, uważających się za pierwszych po Bogu władców świata, którym muszą być podporządkowane nie tylko ciała, ale i dusze poddanych.

Kościół wschodni – grecki bizantyjski powstał dopiero w roku 1054, ale jak do tego doszło, wyjaśniają wydarzenia historyczne.

Cesarstwo Rzymskie, utworzone na drodze podbojów narodów różnych ras i kultur, objęło basen Morza Śródziemnego. Kult boski, pogańskiego wówczas władcy, był elementem łączącym i jednoczącym różne narody i społeczeństwa Cesarstwa.

Powszechny rozwój chrześcijaństwa w państwie rzymskim nasunął cesarzowi myśl uznania nowej religii za państwową, jako pomocną do zachowania jedności społeczeństwa wokół nadrzędnej pozycji cesarza jako pierwszego po Bogu.

Konstantyn Wielki, jeszcze jako poganin, wydał w Mediolanie we Włoszech w r. 313 edykt, zrównujący chrześcijaństwo w prawach z pogaństwem, ogłaszając je religią państwową.

W roku 395 cesarz Teodozjusz podzielił państwo rzymskie między dwóch synów, dając młodszemu, Arkadiuszowi część wschodnią ze stolicą w Bizancjum.

W nowopowstałym państwie zachodnim dominująca rolę odgrywali Rzymianie. Natomiast we wschodnim znalazły się państwa silne liczbą ludności takie jak: Egipt, Syria, Azja Mniejsza i Grecja, której kultura i język były tutaj w powszechnym użyciu.

Część wschodnia byłego Cesarstwa Rzymskiego stała się zupełnie innym, chociaż też wielonarodowym państwem, z dominującym jednak tutaj żywiołem greckim.

Po najazdach germańskich słabsze cesarstwo zachodnie upadło w roku 476, a na jego miejscu powstało szereg mniejszych państw germańskich, jak np. królestwo Ostrogotów.

Nowe cesarstwo [wschodnie Bizantyjskie, ludne i bogate, dogodnie położone na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych trwało i rozwijało się, a po około 160 latach, za cesarza Justyniana I, rozpoczęło ekspansję na zachód, opanowując Italię i znaczną część zachodnich pobrzeży Morza Śródziemnego. Papież do chwili utracenia przez nich kolonii w Italii, został podporządkowany władzy cesarzy bizantyjskich i pozbawiony władzy nad miastem Rzymem.

Cesarze starali się utrzymać w państwie swoją pozycję opiekuna, protektora i władcy kościoła, czemu przeciwstawiało się duchowieństwo, dążące do uzyskania niezależności od władzy świeckiej.

Trzeba podkreślić, że na wschodzie nie było tylko jednego kościoła chrześcijańskiego, lecz powstało w innych państwach kilka niezależnych kościołów chrześcijańskich. Najwcześniej poza kościołem rzymskim utworzyły się kościoły znajdujące się poza granicami państwa rzymskiego. Np. kościół [wschodni] perski istniał już w II w. Uniezależnił się w połowie V w. i miał już swego patriarchę. Wewnątrz państwa rzymskiego powstał w roku 457 koptyjski kościół w Egipcie z własnym patriarchą. W VI w. jest również kościół syryjski posiadający również własnego patriarchę. W pierwszej połowie VI w. w części Armenii, pozostającej pod panowaniem perskim, utworzono kościół armeński z patriarchą zw. katolikosem.

Cesarze bizantyjscy, widząc grożące niebezpieczeństwo osłabienia jedności imperium w rozbiciu religijnym, starali się upodobnić i zbliżyć kościół zachodni, do którego należeli, do nowych uniezależnionych kościołów na wschodzie, wprowadzając do liturgii pośrednie formy zewnętrzne. Prowadziło to stopniowo do pewnej, zewnętrznej tylko (stroje i zwyczaje) odmienności kościoła w Bizancjum w porównaniu z rzymskim.

Pomimo różnych dysput teologicznych i zatargów jedność tych kościołów była faktem.

Cesarze bizantyjscy niejednokrotnie zwracali się do papieży jako rozjemców w sporach z własnym w ich państwie, duchowieństwem.

Duchowieństwo to próbowało też uniezależnić całkowicie kościół od władzy cesarskiej i narzucać swoją wolę cesarzom. Np. Leon VI, prowadzący tryb życia niezgodny z zasadami moralnymi, nie został wpuszczony do świątyni, odmawiano mu też udzielenia po raz czwarty ślubu. Cesarz zwrócił się wówczas o dyspensę na to małżeństwo do papieża, a swego patriarchę zmusił do ustąpienia ze stanowiska. Najczęściej było tak, że cesarz stawiał na swoim. Znamiennym wydarzeniem, brzemiennym w skutki dla kościoła w państwie bizantyjskim, było zamordowanie w roku 969 przez młodą cesarzową Teofano, będącą córką karczmarza, swego drugiego męża – cesarza Nicefora Fokasa, po to, aby ofiarować swą rękę i koronę kochankowi Janowi Tzimiskesowi.[136] Wówczas to patriarcha Polyeuktes zażądał od cesarza pokuty i wygnania cesarzowej Teofano. Cesarz chętnie się na to zgodził, jednak postanowił ostatecznie ukrócić władzę duchowieństwa i podporządkować je sobie. Mianował więc jako głowę kościoła w państwie bizantyjskim osobę całkowicie od siebie zależną, wolną od przysięgi wierności kościołowi, nie duchowną, lecz świecką, tj. swego osobistego sekretarza – Focjusza. Wyniesienie do godności patriarszej osoby świeckiej w cesarstwie, gwarantowało wierność i posłuszeństwo. Zapoczątkowało również, rzeczywiste uniezależnienie się władcy i jego kościoła od Rzymu.

Skupienie w jednym ręku władzy świeckiej i duchownej było celem również poprzednich cesarzy. Ostatecznie więc powstał państwowy kościół bizantyjski, a Bizancjum [stolicę] zaczęto nazywać drugim Rzymem.

Podobnie działo się w innych państwach: na Bałkanach, w Azji i na wschodzie Europy, gdzie cesarze stawali się głowami kościołów.

Odtąd cesarze bizantyjscy zmierzali do oddalenia i oderwania kościoła w Bizancjum od kościoła rzymskiego. Wszystkie późniejsze dyskusje i sobory zmierzały do stwarzania i wyzyskiwania pozornych różnic dla uzasadnienia swej odrębności i niezależności. Działania te doprowadziły do ekskomuniki patriarchy Kerulariosa, ogłoszonej w bulli przez kardynała Humbert da Silva Candida w kościele Hagia Sophia. Synod zwołany natychmiast rzucił klątwę na legatów papieskich.

Klątwy z obu stron na dostojników kościelnych nie dotyczyły kościoła greckiego ani papieża, a dobre stosunki między kościołami trwały do wypraw krzyżowych, które przyczyniły się do rozdziału obu kościołów w roku 1054.

Usiłowania cesarzy i królów w Europie, zmierzające do podporządkowania sobie kościoła w swoich państwach, trwały nie tylko na wschodzie, ale i na zachodzie.

Cesarz niemiecki Henryk IV w walce z papiestwem obłożony został w 1076 r. klątwą i zwolnieniem jego poddanych z przysięgi, po której w worku pokutnym udał się do Canossy do papieża po przebaczenie. Później również król angielski, Henryk VIII zerwał z Rzymem. Stało się to wówczas, gdy papież odmówił mu rozwodu z drugą żoną i nie dał przyzwolenia na trzecie małżeństwo. W roku 1534 król Henryk ogłosił się głową własnego, państwowego kościoła zwanego odtąd anglikańskim.

Od połowy XII w. pod naporem Persów, Arabów i Awarów Cesarstwo Bizantyjskie słabło, traciło podbite kraje. Liczyło na pomoc krzyżowców – armii doskonale uzbrojonych i wyćwiczonych, które jednak na skutek sprzecznych interesów państw zachodnich nie udzieliły mu należytej pomocy. W ten sposób wraz z rozprężeniem i walkami wewnętrznymi w Cesarstwie przyczyniły się do dalszego osłabienia państwa. Podbite narody słowiańskie: Serbia i Bułgaria wyzwoliły się z niewoli bizantyjskiej, ogłaszając własnych cesarzy i niezależnych od Bizancjum patriarchów swoich kościołów. W XIII w. Cesarstwo zeszło do rzędu drobnych i słabych państw, a po dawnej świetności pozostała tylko nazwa. W tej trudnej sytuacji władcy szukali bezskutecznie różnych sposobów ratunku.

W roku 1439 doszło do unii czyli zjednoczenia kościoła bizantyjskiego i rzymskiego przy udziale patriarchy bizantyjskiego i metropolity moskiewskiego – Izydora. (Ruś kijowska przyjęła chrześcijaństwo w 988 r. z Bizancjum i dlatego pod względem kościelnym podlegała patriarsze bizantyjskiemu. W roku 1308 metropolitę kijowskiego przeniesiono do Moskwy. Od tego czasu metropolia kijowska oddzieliła się od Moskwy, a ostatecznie na mocy dekretu papieża Piusa II w 1458 r. Unia kościelna upadła w pocz. XVI w.

Po powrocie do Moskwy metropolitę moskiewskiego – Izydora usunięto ze stanowiska i osadzono w więzieniu. Izydorowi jednak udało się zbiec i wkrótce został mianowany kardynałem kościoła rzymskiego. Na unię kościelną Bizancjum z Rzymem Moskwa zareagowała zerwaniem łączności z kościołem bizantyjskim[137] (Wasyl II; 1448 r.)

Gdy książę moskiewski Wasyl III ożenił się z Zofią Paleolog – księżniczką bizantyjską, Moskwę ogłosił III-cim Rzymem, a bizantyjskiego dwugłowego czarnego orła przyjął jako godło Rosji.

Następcy od Iwana IV ogłaszają się cesarzami (carami). W ten sposób powstał nowy, niezależny, państwowy [podległy tylko władzy państwowej] rosyjski autokefaliczny kościół prawosławny. Wprowadzono też dla niego – odrębny od greckiego – krzyż z dodatkowymi dwoma ukośnymi ramionami jako znak cerkwi imperium rosyjskiego.

Kościół bizantyjski nie pełnił roli zwierzchniej dla innych kościołów wschodnich i obejmował tylko Cesarstwo Bizantyjskie i Ruś Kijowską, a gdy się uniezależnił od Rzymu, był już tylko jednym, z wielu niezależnych kościołów na wschodzie, które powstały w różnych państwach o wiele wcześniej i posiadały już dawno własnych patriarchów.

CHRZEŚCIJAŃSTWO W POLSCE

Chrześcijaństwo w Polsce czyli Chorwacji (tj. „Kraju Wiślan”) (Mapa XIII), wprowadził książę Popiel, pod przymusem, w roku 874, w obrządku wschodnim i mowie starosłowiańskiej, za pośrednictwem uczniów apostoła Słowian południowych – Metodego.

Zakonnicy greccy: Cyryl i Metody, znający mowę słowiańską, na prośbę księcia wielkomorawskiego zostali przysłani dla wprowadzenia chrześcijaństwa w Wielkiej Morawie. Liturgia w mowie słowiańskiej znalazła poparcie u papieża Hadriana II, który mianował Metodego arcybiskupem kościoła rzymskiego obrządku wschodniego, czyli grekokatolickiego.

Z rękopisu „Żywota Świętego Metodego” tzw. Legendy Panońskiej, dowiadujemy się, że Metody:

„Miał tedy dar proroczy, i wiele spełniło się jego przepowiedni, z których jedną tylko lub dwie tu wymienimy.
Pogański książę wielce potężny siedzący w Wiślech (u Wiślan) urągał chrześcijanom i zbytki im robił. Posławszy więc ku niemu rzekł: Dobrze by było, synu!, abyś się dał ochrzcić dobrowolnie na swojej ziemi, bo inaczej będziesz w niewolę wzięty i zmuszony przyjąć chrzest na cudzej ziemi; i wspomnisz moje słowo. Tak też się stało”[138]

Kraj Wiślan był wielkim państwem. Nie na darmo w Legendzie Panońskiej w „Żywocie” określano jego księcia jako bardzo potężnego. Kraj ten obejmował bowiem Wołyń, Grody Czerwieńskie, północną część Siedmiogrodu, dorzecze Wisły i Odry, Pomorze zachodnie zaodrzańskie [Selencję], Słowację i Zakarpacie, Mazowsze i ziemie „Radymiczów i Wiatyczów”.O jego zasięgu świadczą m.in. odnajdywane na obszarze Polski budowle sakralne obrządku wschodniego, rotundy, chrzcielnice, denar Mieszka I kości i plomby z napisem wykonanym cyrylicą, w Drohiczynie, Grodnie, Zabłociu, drzwi gnieźnieńskie, pieśń Bogurodzica i inne.

Trwałymi śladami tego obrządku są nazwy miejscowości pochodzące od świątyń jak np.: Stara Cyrkwa, Nowa Cerkwia, Cerkwica itp.. rozrzucone od Bałtyku po góry (zachowało się w Polsce 20), jak również nazwy miejscowości stanowiących w IX-XI w. własność duchownych: Popowo, Popowice, Popów itp. od greckiej nazwy duchownych. Jest tych nazw obecnie w Polsce zachodniej 106[139]

O obrządku wschodnim w dawnej Polsce wspomina też Gall Anonim (rok 1115) w pieśni:

„Wszyscy ze mną czcijcie pogrzeb męża tej zacności:

……………………………………

Czy kto rodem jest z słowiańskich, czy łacińskich włości!”.

Jeszcze innym dowodem istnienia u nas tego obrządku jest Kronika Kosmasa. Kronikarz wymienia w niej polskiego księcia – Sławibora i jego córkę św. Ludmiłę z Pszowa (na Śląsku k. Raciborza), którzy już na przełomie IX i X w. byli chrześcijanami.

Dalszym dowodem ciągłości i przetrwania obrządku grekokatolickiego, wprowadzonego w Kraju Wiślan przez Metodego, jest Zakarpacie po rzekę Cisę i częściowo obszar obejmujący północny Siedmiogród tj. pierwotnie ziemie polskie ochrzczone w 874 r. (Mapa XIII). Zachował się on do naszych czasów dzięki temu, że ziemie te nigdy nie były pod panowaniem Rusi Kijowskiej, ani Rosji. Znalazły się natomiast pod zaborem najpierw Węgier, a później Austrii. W tych państwach nie było prawosławia, ani też przymusowego przypisywania do kościoła rosyjskiego. Obecnie ludność tych ziem niewłaściwie traktuje się jako unicką, chociaż nigdy nie należała ona do kościoła prawosławnego i nie zmieniała przynależności kościelnej.

Na Podlasiu stanowiącym część Mazowsza, wprowadzono chrześcijaństwo w 874 r. Jednak obrządek grekokatolicki nie był jeszcze powszechny, a to z tej przyczyny, że podobnie jak Pomorze, Obodrzyce czy Prusy. Mazowsze broniło się w początkowym okresie przed chrześcijaństwem, jak można przypuszczać z chorografii kr. Alfreda z IX w. Pisze on:

„Be norpan Horoti is Meagpa land”[140] co znaczy: Na północ od Chorwatów jest Mazowsze.

Również wg dokumentu praskiego z 1089 r. granicę na północy biskupstwa praskiego, tuż po opuszczeniu kraju przez Bolesława Śmiałego w 1079 r., stanowił Bug, a na wschodzie rzeka Styr[141]

Nie ulega wątpliwości, że Mieszko I i jego przodkowie: Popiel, Piast, Ziemomysł, Lestek i Ziemowit byli chrześcijanami, należeli do kościoła rzymskiego i wprowadzili chrześcijaństwo w Polsce w obrządku wschodnim z językiem starosłowiańskim, dając początek kościołowi grekokatolickiemu w naszym kraju. Za panowania Bolesława Chrobrego były dwie metropolie grekokatolickie w Nitrze i Krakowie i łacińska w Gnieźnie.

W roku 966 względy polityczne i kulturalne, stałe zagrożenie ze strony Niemiec i Rusi Kijowskiej, korzystniejsze związki z zachodnią i południową Europą [alfabet] stały się przyczyną rezygnacji z obrządku wschodniego na rzecz zachodniego – rzymskiego. Stąd powstała legenda o ślepocie Mieszka I i późniejszym przejrzeniu [Gall A.] co nie tyczyło cech fizycznych, lecz rozumu księcia. Nie było więc chrztu Polski w 966 r., gdyż zapoczątkował go książę Popiel i św. Metody w 874 r. Nie było też „problemów z pogańską Polską” ani chrztu Mieszka I w obrządku rzymskim, gdyż był już chrześcijaninem, ani też stosunków „pogańskiego władcy” z cesarzem niemieckim, jak to się pisze w historiografii, jak również zależności kościoła w Polsce od Niemiec.

Polska, chrześcijańska od prawie 95 lat, nie miała problemów z obsadzaniem duchownych. Dopiero zmiana obrządku spowodowała pewne zamieszanie.

Państwo polskie utrzymywało niezależne, bezpośrednie kontakty z papiestwem [m.in. Dagome Iudex].

Stosunki z cesarzami niemieckimi, nazywanie Chrobrego przez źródła niemieckie „przyjacielem cesarza”, są takie jak między władcami chrześcijańskimi, czego dowodem jest fakt, że w czasie walk z pogańskimi Weletami, którzy opierali się narzuceniu im przez Mieszka I chrześcijaństwa, cesarz nakazywał panom niemieckim wspomagać Mieszka I.

Na wschodzie zaś, gdy w państwie polskim chrześcijaństwo w obrządku grekokatolickim trwało już od 114 lat, pogański książę kijowski – Włodzimierz najechał wschodnie ziemie polskie i zajął najpierw Turów (978/80), a w roku 981 grody: Czerwień nad Dniestrem i Przemyśl nad Horyniem. W siedem lat później, tj. w 988 r. zaczął wprowadzać w księstwie kijowskim chrześcijaństwo przy pomocy duchowieństwa bizantyjskiego, również w obrządku wschodnim, lecz przyjętym bezpośrednio z Bizancjum. Od tego czasu wierni obu państw (kijowskiego i bizantyjskiego) należeli jeszcze do tego samego kościoła rzymskiego.

W roku 1030 książę kijowski –Jarosław Mądry znów najechał i zajął dalszą część ziem polskich, a w 1031 pozostałe Grody Czerwieńskie.

Wyznanie grekokatolickie ludności polskiej na zabranych przez Księstwo Kijowskie obszarach nie różniło się więc niczym, od obrządku w Księstwie Kijowskim, stąd zmiana przynależności państwowej nie spowodowała zmiany obrządku i nie wywołała żadnego sprzeciwu ze strony mieszkańców zajętych ziem.

Książęta kijowscy [Rurykowicze], wykorzystując osłabienie państwa polskiego w XI w. wskutek najazdów niemieckich, walk o Pomorze i wewnętrznych o władzę, zajmowali stopniowo dalsze grody jak: Włodzimierz w 1078 r., Przemyśl nad Sanem w 1087 r., Busk, Pińsk, potem Brześć w 1097, a w 1244 Lublin i Mielnik. Później w roku 1289, po odstąpieniu przez Litwę księciu Mścisławowi Wołkowyska i Bielska (Mapa XII), ziemie te dostały się na 31 lat pod wpływy kościoła kijowskiego. Należy tu nadmienić, że księstwo Włodzimiersko-Halickie powstało na opanowanych przez Ryrykowiczów ziemiach polskich zamieszkałych przez ludność polską o obrządku grekokatolickim.

Przełomowe znaczenie dla chrześcijaństwa w Rosji i południowo-wschodniej Europie miało dopiero zerwanie przez Wasyla II, księcia moskiewskiego, w roku 1448 łączności z kościołem i patriarchatem bizantyjskim i następnie ogłoszenie przez Wasyla III Moskwy III Rzymem. Zmiany te ugruntowało stworzenie patriarchatu moskiewskiego (1492).

Po odłączeniu przez cesarzy bizantyjskich kościoła wschodniego od Rzymu (1054 r.) duchowieństwo kijowskie, podległe cesarzowi bizantyjskiemu, starało się podporządkować sobie, na zajętych terenach, grekokatolicką ludność polską wyznającą chrześcijaństwo od 874 r.

Dla ludności poddanej różnice w przynależności kościelnej nie były w niczym zauważalne, tym bardziej, że sposób odprawiania nabożeństw w mowie starosłowiańskiej i liturgia pozostały w obu kościołach, przez następne wieki, takie same.

W tym czasie na ziemiach polskich, lecz będących dalej we władaniu Piastów, sposób odprawiania mszy, od czasów Mieszka I, zaczął się zmieniać na zachodni-rzymski. Na skutek tego zarysowały się różnice w rodzaju obrządków u ludności polskiej mieszkającej w państwie polskim [obrządek rzymski], a tą samą ludnością na polskich ziemiach, które znalazły się pod panowaniem książąt kijowskich [obrządek grekokatolicki].

W następstwie czego część ludności polskiej, pozostająca pod panowaniem Księstwa Włodzimiersko-Halickiego w ciągu trzech wieków, zatraciła częściowo świadomość przynależności narodowej. Wpłynęła na to działalność kościoła bizantyjskiego i duchowieństwa pochodzącego z Kijowa, używającego mowy ruskiej, oraz starania książąt, dążących do podporządkowania sobie ludności pod względem religijnym.

Opanowanie przez Litwę ziem polskich, zajmowanych dotąd przez Rurykowiczów, niczego nie zmieniło, gdyż pogańscy wówczas książęta litewscy, stając się władcami tych księstw, dostosowywali się do sytuacji, a przyjmując chrześcijaństwo z kościoła kijowskiego, popierali jego działalność.

Unia polsko-litewska w roku 1569 stała się okazją dla ludności polskiej, dawniej grekokatolickiej, podporządkowanej kościołowi prawosławnemu, do masowego powrotu do kościoła rzymskiego.

Wówczas zaczęto ludność tę nazywać niewłaściwie – unitami (zjednoczonymi). Później pod zaborem rosyjskim zakazano jej mówić, pisać i uczyć się po polsku. Po powstaniu listopadowym, od roku 1838 władze carskie masowo i pod przymusem przepisywały na prawosławie ludność grekokatolicką, unicką oraz katolicką. Dla opornych były zsyłki i katorga.

GRANICE ZASIĘGU MOWY POLSKIEJ

Granice zasięgu mowy polskiej pokrywały się pierwotnie z granicami macierzystych ziem polskich. Przebiegały one trwale, od tysięcy lat, wzdłuż Dunaju, Cisy, przez Siedmiogród, poniżej źródeł Prutu, Czerniowiec i dalej, na północny wschód, prostopadle do łuku Karpat, obok Żytomierza do zbiegu rzek: Teterew, Prypeć, Dniepr i dalej, wzdłuż bagiennego międzyrzecza Berezyny i Druci. Obejmowały też ziemie zajęte przez „Wiatyczów i Radymiczów”.

Na wschód od Berezyny przed 2,5 lat, jak podaje Herodot[142] i wspomina ruski kronikarz Nestor w latopisie „Powieśt’ Wremiennych Let”, plemiona polskie „Wiatyczów i Radymiczów” [Neurowie – Mazurzy], wyparci przez Wężów, zajęły ziemie położone nad górną Sożą, Desną i Oką, opuszczone przez Bałtów [późniejszych Litwinów i Łotyszów]. „Bałtowie” bowiem przenieśli się na puszczańskie, rzadko zaludnione międzyrzecze dolnej Dźwiny i Niemna (Mapa III).

W X-XII w. Wiatycze i Radymicze zostali podbici i trwale wcieleni do Księstwa Kijowskiego. Podobny los spotkał Drewlan po 977 r. Ziemie ich po długotrwałych, kilkudziesięcioletnich walkach obronnych, pozostały przez ponad 500 lat, tj. do unii polsko-litewskiej, pod wpływem mowy ruskiej [kijowskiej]. Podobnie inne ziemie i grody znalazły się pod władzą książąt kijowskich: Grody Czerwieńskie, Ziemia Przemyska, Bełz, Chełm i Włodzimierz przez przeszło 300 lat, Polesie turowskie przez 550 lat, Polesie pińskie i Podlasie wschodnie ok. 350 lat, Podlasie południowe 320 lat, Lublin z okolicą ok. 57 lat. Podlasie północne opanowała Litwa posługująca się urzędowo mową ruską na 250 lat. Bielsk (Podlaski) pozostawał we władaniu książąt włodzimierskich przez 31 lat i litewskich – 250 lat, tj. do unii lubelskiej w 1569 r.

Ludność polska, znajdująca się przez wieki pod panowaniem Rusi i Litwy, pozbawiona szkół, kultury i możliwości pielęgnowania mowy, w znacznej części przyswoiła sobie wyrazy i wymowę [w zależności od sąsiedztwa] gwar ruskich, rosyjskich i litewskich.

Pomimo całych wieków oderwania tych ziem od państwa polskiego, ludność Podlasia nie zatraciła całkowicie swej odrębności i charakterystycznych cech mowy. Np. przechowała wyrazy polskie w niezmienionej lub częściowo zniekształconej formie, oraz takie cechy jak np. mazurzenie w okolicach Siemiatycz,[143] charakterystyczną małopolską końcówkę -ewi (np. koniewi, chłopcewi) zamiast -u (koniu, chłopcu) we wsiach: Topolany pow. Białostocki, Krasnowieś Dydule, Szeszyły, Dubno pow. Bielsk Podlaski.

Jedną z przyczyn zniekształcenia mowy polskiej, na ziemiach wschodnich, były prześladowania, jak np. wprowadzony zakaz osiedlania się w Bielsku „Polakom, Niemcom i neofitom rzymskiego obrządku” uchylony dopiero przez księcia Witolda [Wiestnik zapadnoj Rossii, K. Goworskij god VII 1869], jak też zakaz nauki w mowie polskiej i posługiwanie się mową polską, który trwał jeszcze 125 lat.

Gwara, którą posługuje się obecnie znaczna część ludności Podlasia i ziem wschodnich, nazywana przez nią „prostą”, jest wbrew temu co w piśmiennictwie się głosi, zniekształconą w ciągu wieków oderwania staropolską mową. Świadczą o tym polityczne dzieje tych ziem i ostra granica językowa, a także brak dialektów przejściowych znajdują w nich swe wyjaśnienie.

ROZDZIAŁ X – NAZEWNICTWO
– „ONOMASTYKA”

OSADNICTWO – DEFINICJE

Historia krainy, to przede wszystkim dzieje zamieszkujących ją ludów i osiedli.

W odległej przeszłości, gdy rolnictwo stało się ważnym źródłem żywności, zaczęły powstawać pierwsze stałe osiedla ludzkie.

Z czasem nastąpiło zróżnicowanie w podstawowych zajęciach i źródłach utrzymania mieszkańców, nadając niektórym osiedlom odmienny charakter, wygląd i znaczenie. Prawdopodobnie z tej przyczyny zaczęto je różnie nazywać: miastami, wsiami, osadami, osiedlami. Lecz w sprecyzowaniu tego, co je różnicuje napotykamy dzisiaj na trudności, gdyż w fachowej literaturze brak jest jednomyślności, ścisłości, pełni i przekonania w tej sprawie. Jako przykład niech służą określenia rodzajów osiedli i przyczyn ich powstania zawarte we wstępie do „Spisu miejscowości PRL”, w którym czytamy[144]

Przepisy prawne dzielą miejscowości na trzy zasadnicze grupy: miasto, osiedle i wieś.

W przepisie tym zabrakło określenia – OSADA stąd niejasność w sprecyzowaniu „grup”:

„Osiedle … jest jednostką osiedleńczą typu przejściowego między wsią i miastem”

O  jakiej „przejściowości” jest tu mowa? Na czym ona polega? Czy mieszkańcy osiedla zajmują się, czy nie zajmują rolnictwem, rzemiosłem, usługami…?

I       dalej.

„Szereg z nich (miejscowości) uzyskując prawa targowe, stało się miastem z tytułu wykonywanych funkcji”

Niewątpliwie było odwrotnie. Miejscowości z tytułu wykonywanych funkcji otrzymywały prawa targowe, utrwalające ich pozycję i miejski charakter.

W tym miejscu stwierdza się:

„Zasadniczym elementem miastotwórczym jest przemysł”.

Twierdzenie to jest zupełnym nieporozumieniem, gdyż przemysł jest niewątpliwie czynnikiem („elementem”) osiedlotwórczym, ale nie miast, lecz OSAD przyfabrycznych.

Ukoronowaniem tych nieścisłości jest przepis i objaśnienie:

„Obecnie miasta powstają na mocy zarządzenia Prezesa Rady Ministrów”

Z objaśnienia tego można wnioskować, że wystarczy tylko urzędowy papierek i pieczątka, by zmienić każdą rzeczywistość.

Z powyższych przyczyn do omawiania etapów rozwoju osadnictwa będzie pożytecznym zebranie i zestawienie charakterystycznych cech i różnic, istniejących między „osobowością” poszczególnych osiedli i ustalenie dla nich definicji [określenia].

Ogólnie przyjęte nazwy miejsca zamieszkania człowieka można określić jako:

Osiedle         – tj. zbiór stale zamieszkałych, skupionych w jednym miejscu  obiektów mieszkalnych [budynków, szałasów, ziemianek, jaskiń].

Wieś – samowystarczalne osiedle, utrzymujące się na miejscu, przede wszystkim, z uprawy własnych gruntów rolnych, hodowli, rybołówstwa, zbieractwa [brak możliwości rozwoju, stała wielkość gruntów – bazy żywieniowej].

Miasto – samowystarczalne osiedle, utrzymujące się, przede wszystkim, ze zbytu własnej, wielorakiej pracy wytwórczej i usługowej, o własnych zakładach wytwórczych [rzemiosła, handel, przetwórstwo …]. Posiada możliwości dalszego nieograniczonego rozwoju przestrzennego. Przy czym powyżej 50% dochodu z zakładów pracy pozostaje na miejscu.

Osada – osiedle powstałe pod przymusem [osadzenie jeńców w określonym miejscu, na cudzej ziemi, lub konieczność osiedlenia się ze względu na pracę najemną] gdzie ponad 50% dochodu płynie poza osadę.

Określenie i zebranie cech znamionujących poszczególne rodzaje osiedli ułatwia rozpoznanie okresu, warunków ich powstania, narodzin ich zarodka – zalążka, a samo stwierdzenie możliwości istnienia okresu zalążkowego, samorodnego formowania się zaczątków osiedla, pomoże m.in. w ustaleniu czasu, przybliżonej kolejności powstania oraz wieku miast i osiedli ludzkich.

Przystępując do tych poszukiwań, przede wszystkim należy podkreślić, że:

Zalążek – to osiedle ludzkie

Nie ulega wątpliwości, że tak jak każdy żywy organizm musi on mieć do swego rozwoju stosowne warunki w środowisku, nazywane czynnikami miastotwórczymi, na które składają się warunki bytu: gospodarcze, geograficzne i zbytu. Co one oznaczają?

Warunki geograficzne – to zasobność okolicy w bogactwa naturalne jak: żyzność gleb, lasy, wody, łatwo dostępne kopaliny (sól, żelazo, węgiel…)

Warunki gospodarcze – to nadmiar i łatwość uzyskania lub wytwarzania poszukiwanych towarów i potrzeba ich zbytu.

Warunki zbytu – to miejsce dostępne, ułatwiające wymianę, wywóz i przywóz towarów, zapewniające przy tym bezpieczeństwo wytwórców i nabywców (naturalna obronność miejsca wymiany i dogodne połączenia drogowe).

Zalążek miasta – grodu – to osiedle znajdujące się w wyżej wymienionych warunkach, posiadające możliwość dalszego rozwoju (w zastosowaniu do współczesnych osiedli bez słów „z natury obronne”).

O zaliczeniu do któregoś z rodzajów osiedli decydują ich cechy fizyczne, a nie kształt i pozycja prawna. Przesądza natomiast większość i miejsce położenia głównych źródeł utrzymania ludności np.:

Osiedle jest wsią, jeśli większość mieszkańców utrzymuje się na miejscu z rolnictwa np.: Boćki, Kleszczele, Narew … (d. Z. Bielska).

Osiedle jest osadą jeśli większość mieszkańców utrzymuje się z pracy najemnej poza domem lub miejscem zamieszkania, w obcych zakładach pracy (z których ponad 50% dochodu kierowane jest na potrzeby obce). Przykłady: Hajnówka, Strabla.

„Miasto”, którego mieszkańcy w większości utrzymują się z rolnictwa, pomimo, że „obdarzono” je obowiązkami i przywilejami miejskimi jest w dalszy ciągu wsią, gdyż sam akt prawny niczego w strukturze zajęć i źródeł utrzymaniu mieszkańców nie zmienia. Wyżej wymienione dawne „miasta” Ziemi Bielskiej to dziś wsie.

Osiedle jest miastem, jeśli większość jego mieszkańców utrzymuje się poza rolnictwem z własnej pracy wytwórczej, a większość dochodu pozostaje w osiedlu.

Przedstawione definicje pozwalają rozróżnić rodzaje osiedli, ich stadium rozwoju, bez względu na wielkość i okres historyczny.

KLASYFIKACJA I KRYTYKA
STOSOWANEJ KLASYFIKACJI I PODZIAŁU

Na obszarze dzisiejszego Państwa Polskiego po przejściu epoki lodowcowej i ustaleniu się klimatu, gromady ludzkie z wielkiej kotliny naddunajskiej, przesuwały się na północ, poza Karpaty z biegiem rzek, zajmując coraz to nowe obszary w swe posiadanie. W miarę powiększania się liczby ludności, ubywało zwierzyny. Zdobycie pożywienia stawało się coraz trudniejsze. Dla zaspokojenia głodu szukano więc rozwiązania w łupiestwie, hodowli i osiadaniu w nowych miejscach zasobnych w żywność. Wędrowały całe plemiona i ludy.

W tym okresie koczowniczego trybu życia powstawały pierwsze najstarsze, pojedyncze lecz stałe osiedla ludzkie, związane z warzeniem soli ze słonych źródeł. Ten cenny niezwykle surowiec, poszukiwany jako lekarstwo, dodatek do potraw, środek konserwujący, rzadko występujący na powierzchni w postaci skały, musiał być stale wydobywany i gromadzony. Wydobywanie soli stało się ciągłym zajęciem solników.

Równie ważnym surowcem był kamień. Ułatwiał rozniecenie ognia, służył na codzień za narzędzie i broń.

Podobnie było z wydobywaniem rud, produkcją metali i szkła, która wymagała czasu i dużego nakładu fachowej pracy rzemieślniczej.

Na wybrzeżu morskim, w dogodnych miejscach dla wymiany towarowej, powstawały osiedla rybackie z pozostającymi w nich coraz dłużej kupcami.

Te odosobnione, bardzo nieliczne miejsca stałego zamieszkania, były wówczas czymś wyjątkowym wśród koczowników i nosiły nazwy topograficzne lub służebne, ściśle związane z produkcją lub surowcem.

Przełom w uzyskiwaniu żywności nastąpił, gdy zwrócono się ku rolnictwu i jego pożytkom. Zapoczątkowało ono nową erę powszechnego osadnictwa, w oparciu o nieograniczone możliwości wytwarzania żywności.

Rozwój osadnictwa był zjawiskiem powolnym, hamowanym niejednokrotnie przez ludzi i przyrodę. W pierwszym okresie trzymało się ono najłatwiej dostępnych i obfitych źródeł żywności: tj. dolin, rzek (ryby, łąki, pola, obronność, komunikacja). Następnie zajęło żyźniejsze tereny międzyrzeczy, by ostatecznie opanować wszystkie przydatne pod uprawę grunty.

Granicą rozprzestrzenienia się osadnictwa były działy wodne, zwykle o nieurodzajnych, piaszczystych, wysokich lub podmokłych gruntach, pokrytych najczęściej puszczą.

Z tego pobieżnego opisu nasuwa się wniosek, że okres rozwoju osadnictwa można podzielić, najprościej, na trzy najogólniejsze etapy i wyróżnić osadnictwo:

1. mateczne – osiedla najstarsze: nad rzekami, w pobliżu dobrych gleb, w miejscach obronnych, będące później bazą i oparciem dla nowych, otwartych pionierskich osiedli.
2. otwarte – pod osłoną osiedli matecznych;

III.    wielkiego wzrostu liczby ludności na wszelkich przydatnych do uprawy gruntach.

Do grupy pierwszej zaliczam przyjęte w toponomastyce nazwy:

—            topograficzne

do drugiej

—            rodowe

—            odojcowskie (rodzinne)

—            dzierżawcze

do trzeciej

—            etniczne

—              służebne

—            kulturalne

—            zdrobniałe

Pierwsze stałe osiedla wznoszono w różnym czasie. Jedne ginęły, by więcej nie powstać, niektóre z nich trwały, lecz nie rozwijały się, inne znów odradzały się i odegrały ważne role gospodarcze, polityczne lub wojskowe.

W jakim okresie mogły one powstawać?

Jakie były przyczyny trwania, lub odradzania się?

Jaką pełniły rolę, lub jakie znaczenie miały w przeszłości?

Na te pytania nie znajdziemy odpowiedzi, gdyż brak jest źródeł pisanych z czasów zamierzchłych, a dane historyczne z obszaru Polski sięgają zaledwie IX-X w. Zwróćmy więc uwagę na jeszcze jedno zakodowane źródło wiadomości o tym okresie osadnictwa, w nieznacznym tylko stopniu wykorzystane, a tkwiące w nazwach osiedli i nazwach topograficznych. Źródło wiele mówiące o roli, przeszłości, znaczeniu i zajęciach mieszkańców. Jednak rozszyfrowanie zawartych w nim treści nie zostało dotychczas w pełni dokonane.

Wśród licznych badaczy, którzy pracowali nad tym zagadnieniem, należy wymienić takie nazwiska jak: F. Miklosich, J. Otrębski, Al. Brückner, T. Wojciechowski, W. Taszycki i inni.

Jednym z ważniejszych poczynań badawczych w tej dziedzinie jest podział i klasyfikacja nazw miejscowości.

Wśród różnych prób ich ułożenia T. Wojciechowski posunął się najdalej, stosując 5-cio grupową klasyfikację, którą następnie rozszerzył do ośmiu grup W. Taszycki, ustawiając je według przyjętej przez siebie chronologii.

Wśród nazw wyróżnił: 1) topograficzne, 2) kulturalne, 3) etniczne, 4) dzierżawcze, 5) patronimiczne, 6) służebne, 7) rodowe, 8) zdrobniałe.

Przytoczona wyżej klasyfikacja oraz wyjaśnienie niektórych nazw budzi wiele zastrzeżeń, gdyż niewątpliwie inna była kolejność ich powstania i nie zawsze udało się odczytać znaczenie nazw, nazwisk, imion oraz zawartej w nich treści. W klasyfikacji tej nie odróżniono niejednokrotnie odmiennych rodzajów nazw i różne ujęto we wspólnych grupach.

Na przykład w grupie nazw:

1. Topograficznych pomieszano elementy (przedmiot) topografii jak: Góra, Skała, Bielsko, Ostrowie, Brzeg, Płock itp. z cechami: Wysokie, Biała, Wielkie, Szeroka, Głębokie, Nowa, … które same, bez elementu topograficznego, nic nie mówią.
2. W grupie nazw rodowych pominięto nazwy przezwiskowe jak np.: Wilki, Jastrzębie, Łuby, Tuligłowy … Nazwy rodowe od topografii: Łapy, Wyszki, Tyki…
3. W grupie nazw patronimicznych zawarta jest sprzeczność już w samym ich określeniu, wg którego są to nazwy

„… oznaczające pierwotnie potomków lub poddanych człowieka, którego imię, przezwisko czy nazwa zawodu [godności] tkwi w nazwie miejscowej”[145]

Nie wydaje się możliwe, by pan, właściciel, zwierzchnik czy ktoś obcy określał w ten sam sposób swych bliskich, krewnych jak i jeńców-wrogów czy poddanych. A przecież nazwy oznaczające potomków są nazwami odojcowskimi:

Trzeba tutaj zauważyć, że produktywność tych nazw, ciągnie się niemal do naszych czasów, a ich znaczenia nie uległy zmianie.

Nieprawdziwe jest również twierdzenie, że liczba nazw tego samego typu świadczy o ich wieku.

Natomiast nazwy z formantami -ice, -wice nie są nazwami patronicznymi – odojcowskimi, lecz dzierżawczymi.

4. W grupie nazw dzierżawczych pomieszano nazwy

„… pochodzące od niewątpliwie imienia czy przezwiska” pierwotnego właściciela, posiadające przyrostki: -ow, -owa, -owo, -ew, -ewy, -ewa, -ewo, z nazwami topograficznymi jak: Braniewo, Topczewo … kulturalnych z przyrostkami -in, -ina, -ino, np. Tenczyn, Wolin, Lutocin, Osłomino i pamiątkowymi: -izna, -czyzna. Pominięto też nazwy z przyrostkiem -owiec oraz wielką grupę z przyrostkami -ic, -ice, -wice.

5. W grupie nazw służebnych przywiązano zbyt wielką wagę do końcówek i przyrostków, które przecież ulegały zmianom lub zanikowi. Pominięto z tej przyczyny wiele osiedli służebnych, zgubiono przy tym kolejność ich powstania i rozwoju. Nie zauważono również wpływu kolonizacji niemieckiej na to nazewnictwo.
6. W grupie nazw etnicznych z kolei pomieszano nazwy ludów czy narodów z nazwami miejscowymi wywodzącymi się od okolicy albo osiedla poprzedniego zamieszkania, a nawet nazwiskami.
7. W grupie nazw kulturalnych pominięto nazwy pamiątkowe z przyrostkiem -izna. Nie można też pogodzić się z ich kolejnością w układzie chronologicznym i zaliczeniem do najstarszych. Gdyż rozwój kultury jest zjawiskiem wtórnym, idącym za wzrostem zaludnienia, za potrzebami, a nie odwrotnie.
8. W grupie nazw zdrobniałych umieszczono nazwy dzierżawcze np.: Rakowiec, Szydłowiec, Janowiec …

Przed przystąpieniem do szerszego omówienia poszczególnych grup pragnę zwrócić uwagę na następujące spostrzeżenia: W dotychczasowych badaniach nazewnictwa przywiązywano zbyt wielką wagę do przyrostków i końcówek, wg których decydowano o przydzieleniu nazw do poszczególnych grup. Tymczasem one właśnie podlegały największym przeobrażeniom w przeszłości, przez co straciły wartość jako wskazówki.

W rzeczywistości najtrwalszą częścią nazwy jest jej rdzeń i od niego przede wszystkim należy rozpoczynać badanie.

Zmiana rdzenia równała się przekreśleniu nazwy pierwotnej i była początkiem nowej.

Również określenie wieku poszczególnych grup na podstawie liczebności występowania jest zupełnie niewłaściwe i nie może być brane pod uwagę, świadczy bowiem tylko o rozwoju w pewnym okresie osadniczym.

Rozwój nazewnictwa – rozwój ilościowy nazw można przedstawić w postaci odwróconej piramidy, w której podstawę stanowi najmniej liczna, najstarsza warstwa nazw topograficznych, wśród których archaiczną grupę stanowią nazwy rzek jako pierwszych dróg śródlądowych człowieka.

NAZWY TOPOGRAFICZNE I RODOWE

Przyjęty przeze mnie w/w trójstopniowy podział okresu powstawania osiedli dzieli czas kształtowania się osadnictwa na najbardziej ogólne etapy, wynikłe z rozwoju kultury i chłonności osiedleńczej krainy. Podział ten będzie podstawą do dalszego, obszerniejszego omówienia przemian zachodzących w jego rozwoju.

Zwiększające się, jak wyżej wspomniałem, zaludnienie w stosunku do naturalnej bazy żywnościowej spowodowało trudności w wyżywieniu i zmusiło ludzi do szukania dodatkowych źródeł utrzymania najpierw w pasterstwie, następstwie zaś w hodowli i rolnictwie, które wymagało stałego zamieszkania w pobliżu łąk i pól uprawnych. Powstawały więc pierwsze stałe osiedla rolnicze związane z dobrymi i lekkimi glebami, z ciężką i systematyczną pracą. Musiały one zapewnić na co dzień bezpieczeństwo dla mieszkańców i ich zbiorów. Dlatego też były budowane w pobliżu pół uprawnych, na trudno dostępnych miejscach, a dla zwiększenia obronności otaczano je rowem i palisadą. Nie były one dziełem szerszej organizacji społecznej, lecz każdej niewielkiej gromady lub rodu. Związane z nimi nazwy nie nosiły niewątpliwie imion naczelników ani też jakichś przypadkowych określeń jak to nieraz sugerowano. Narzucała je sama natura, samo położenie.

Nazwy tego najstarszego okresu to nazwy topograficzne będące określeniem cech terenu, na którym powstały np.: Ostrowiec, Bielsko, Santok, Suraż, Biele, Warszewo, Brańsko.

Osiedla rolnicze posiadały jedną wspólną trwałą cechę – ograniczony z góry rozwój i liczbę mieszkańców dyktowane odległością pól uprawnych, możliwością wykorzystania i tak wielkiego obszaru w przeliczeniu na jednego mieszkańca, wynikłego z prymitywnego sposobu uprawy, niskich zbiorów oraz z samego rodzaju źródła utrzymania.

Stworzone lepsze warunki bytowe dzięki rolnictwu [w porównaniu z pasterstwem], przyczyniły się do szybkiego wzrostu liczby mieszkańców osiedli i przeludnienia, polegającego na powiększeniu się obszaru i oddaleniu, tym samym, skraju pól poza granice opłacalności uprawy. Pogarszające się, z tej przyczyny, warunki żywienia i pracy zmusiły część rodów do szukania nowych terenów osiedleńczych jako warunku zapewnienia bytu swym rodzinom.

Na nowe miejsca zamieszkania wybierano najlepsze grunty w pobliżu osiedli matecznych, które stały się bazą i oparciem. Przenosiły się tam, przede wszystkim, młode wiekiem rody, silne liczebnie, gdyż miały większe poczucie bezpieczeństwa i możliwości pracy na nowych, dziewiczych gruntach.

Tak powstały osiedla noszące nazwy rodowe np.: Wilki, Czaple, Kłosy, Koce, Falki, Zaręby, Zimnochy, Golonki, Czołomieje … Osiedla tego typu nie otrzymały nazwy, lecz określano je ogólnym przezwaniem rodu [przezwiskiem].

Nazwy rodowe powstały w okresie wspólnoty rodowej i obejmowały cały obszar Polski. Przetrwały okres feudalny i dalej się rozwijały na Mazowszu – wielkiej krainie leżącej na uboczu, rzadko zaludnionej, otoczonej jeziorami, bagnami i pokrytej puszczami. Wszelkie przemiany ustrojowe, czy wyznaniowe w Polsce, dochodziły tu z wielkim opóźnieniem lub w ogóle nie docierały.

Rolnictwo, oparte na przeważnie złych glebach, nie miało większych możliwości rozwoju i siły. Wspierała je hodowla oraz myślistwo.

Mało ludne Mazowsze, często samodzielne, stosowało odmienne sposoby obrony terytorialnej. Do obrony granic powoływano całą wolną ludność męską. W nagrodę za spełnienie obowiązków rycerskich nadawano jej przeważnie grunty leśne. Na gruntach tych powstawały osiedla rodowe. Z czasem własność rodowa uległa podziałowi, tworząc grupy wsi o tej samej nazwie, tzw. „okolicę” np.: Koce-Borowe, Koce-Basie, Koce-Schaby, Koce-Piskuły; Łapy-Bociany, Łapy-Dębowizna, Łapy-Kołpackie, Łapy-Korczaki, Łapy-Łynki, Łapy-Pluśniaki, Łapy-Szołajdy, Łapy-Wity; Niemyje-Jarnąty, Niemyje-Siudy, Niemyje-Skłody, Niemyje-Stare, Niemyje-Ząbki; Niewino-Borowe, Niewino-Kamieńskie, Niewino-Leśne, Niewino-Popławskie, Niewino-Stare, Niewino-Zakrzewskie, itd.

Powszechność występowania nazw rodowych i nieliczność nazw dzierżawczych z przyrostkami -ice, -ewice, -owice odróżnia Mazowsze od innych dzielnic Polski.

NAZWY ODOJCOWSKIE

Częste powtarzanie się tych samych imion u różnych mieszkańców tej samej miejscowości spowodowało konieczność dodatkowego oznaczenia osobników o tym samym imieniu. Oznaczeniem takim stały się nazwy odojcowskie, mówiące czyim synem (córką) jest dana osoba.

W mowie rosyjskiej nazwę odojcowską (otczestwo) uzyskuje się przez dodanie do imienia ojca przyrostka -owicz, -ewicz np.: Josifowicz, Timofijewicz, Nikołajewicz, co wraz z imieniem syna np.: Iwan

—    brzmi -Iwan Nikołajewicz i znaczy – Iwan syn Nikołaja, podobnie

—    Michał Timofijewicz, Josif Gregorjewicz.

Określenie ojcostwa w mowie rosyjskiej jest nazwą zmieniającą się dla każdego następnego pokolenia, zależnie od imienia ojca.

W Polsce nazwy odojcowskie z przyrostkami -ewicz, -owicz, -ewic, -owiec, nie miały i nie mają zastosowania. Natomiast forma odojcowska posiada różnorodne przyrostki, zależnie od okresu ich powstania, imienia, okolicy i regionu. Pozwala odróżnić imiona rodziców od ogólnego określenia ich potomków dzięki przyrostkom np.:

	ojciec	syn, -owie
-och	Zimn-y	Zimn-och, -ochy
-och	Rad-y	Rad-och, -ochy
-isz	Brod-a	Brod-isz, -isze
-osz	Dług-i	Dług-osz, -osze
-ak	Bod-o	Bod-ak, -aki
-oń	Dobr-y	Dobro-oń, -onie
-oń	Sob-a	Sob-oń, -onie
-an	Boż-y	Boż-an, -any-yny
-an	Ciech	Ciech-an, any
-eń	Chwat	Chwaci-eń, -enie
-ost	Rad-y	Rad-ost, osty, -oń, onie
-ota	Jar-y	ar-ota, -oty, -oń, -onie
-uta	Bor-y	Bor-uta, -uty, oń, -onie
-ela	Chorz-y	Chorz-ela, -ele
-lak	Paweł	Paw-lak, -laki, -loki, -luki, -liki
-czak	Wal-ec	Wal-czak, -czaki, czeki, -czuki, -czyki
-czak	Flor	Flor-czak, -czaki, -czeki, -czuki, -czyki
-siak	Moj	Moj-siak, -siaki, -sioki, -siuki, -siki
-iak	Staś	Stas-iak, -iaki, -ioki, -iuki, -iki

NAZWY MIEJSCOWE ODIMIENNE

Przykładem rozrostu osiedla i rozwoju nazwy miejscowej odimiennej, z tym samym rdzeniem zawierającej różne formy nazw miejscowości, są np.:

Jar-y,	Jar-ki,	Jar-osze,	Jar-osz-yce,	Jar-osz-ewo,	Jar-osz-ew-wice,
Rad-y,	Rad-ki,	Rad-osze,	Rad-osz-yce,	Rad-osz-ewo,	Rad-osz-ew-wice
ojciec	synowie	n. odojcowskie	domownicy zależni	grunty własność	zależni (poddani)

Analiza ta pozwala od razu ustalić w układzie chronologicznym, kolejność powstawania osiedli i miejsce nazwy odojcowskiej.

Forma odojcowska nie była jedynym sposobem odróżnienia ludzi, gdyż w Polsce stosowano od najdawniejszych czasów inne określenia, mówiąc np.: czyim jest synem lub córką

„syn Sułka z Niedźwiedzia, Przybysław syn Wawrzyńca, Andrzej syn Sułka, Dobrogost syn Wincentego, córka Mikołaja Skóry”.

Skąd pochodzili:

„Stefan z Wierzbnej, Sułkowic z Niedźwiedzia, Klemens z Ruszczy, Andrzej z Pełcznicy, Dobrogost ze Skórzewa, Katarzyna z Obornik”.

Według rodów, herbów, przezwisk:

„Andrzej Ciołek, Piotr Kusza, Albert z rodu Sulimów, Żegota z Toporczyków, Przecław Mroczka, Andrzej Zaręba, Beniamin Zaręba”.

Od posiadanej majętności – czego jest panem

„Konrad Kondratowic, Jan Iwanowic, Wojciech Stępocic, Mikołaj Witowic, Jakub Raciborowic, Witek Bieniewic, Janusz Dobieszowic, Tomasz Piotrowic”.

Wszystkie te określenia tożsamości, które powtarzam za Janem Długoszem, używane były w pierwszej połowie XIII w.

Nazwy z przyrostkiem -ic, -owiec … owic są najstarszymi nazwiskami rycerstwa i nieprawdą jest, że oznaczają ojcostwo, jak to twierdzi m.in. Al Brückner.[146] Są one określeniem posiadanych i osiedlonych na gruntach rycerskich ludzi. Ludzi tych nazywano od imienia właściciela i przynależności np.: Raciborowicy.

Później zaś już nazywano osiedla z przyrostkiem -ice, -(e) owice, np. Raciborowice.

Wymowne potwierdzenie  tych wniosków znajdujemy w nazwach miejscowego pochodzenia rycerstwa, biorącego udział w pośpiesznych walkach przeciw Tatarom w XIII w. i położeniu miejscowości wymienionych w związku z tymi nazwami przez J. Długosza, których nazwy znajdują się w nazwiskach. Tak więc właściciel wsi nazywany był:

Konradowic od wsi Konradów/ice – woj. katowickie

Iwanowic od wsi Iwanowice – woj. krakowskie

Stępocic od wsi Stepocice – woj kieleckie

Witowic od wsi Witowice – woj. krakowskie, kieleckie, wrocławskie

Raciborowic od wsi Raciborowice – woj. krakowskie i wrocławskie

Bieniowic od wsi Bieniowice – woj. wrocławskie

Dobieszowic od wsi Dobieszowice – woj. opolskie, katowickie

Piotrowic od wsi – Piotrowice – woj. krakowskie

Przesławic od wsi Przesławice – woj. krakowskie, wrocławskie

Gniewomirowic od wsi Gniewomirowce – woj. wrocławskie (Legnica)[147] itp.

Z czasem przyrostki -ic, -wic zostały pozbawione mazurzenia i przybrały formę -icz, -wicz np. Iwanowic-Iwanowicz, Ostasewic-Ostaszewicz.

Zauważmy, że:

1. W mowie rosyjskiej forma odojcowska jest używana w jednej powszechnie stosowanej postaci tj. z przyrostkiem -ewicz, -owicz. Natomiast u nas przyrostek ten występuje w trzech odmianach: -ic, -owić, -owicz, jak Jan-ic, Jan-owicz; pan-ic, król-ewicz, dlatego można przypuszczać, że ma różne znaczenia.
2. Nazwiska z przyrostkiem -wic, -wicz przechodzą od wieków z pokolenia na pokolenie i są najstarszymi polskimi nazwiskami: Sienkiewicz, Niemcewicz, Iwanowicz.
3. Nazwiska z przyrostkami -wic, -wicz, wywodzą się przede wszystkim od prastarych nazw miejscowości, rozsianych po całym kraju.
4. W Polsce brak jest jednolitego sposobu określenia ojcostwa i stosowne były różnorodne formy opisania tożsamości (np. przez wymienienie imienia ojca, herbu, rodu, przezwiska i nazwiska od nazwy własności).
5. Forma odojcowska w Polsce nie była powszechnie używanym i obowiązującym określeniem ludzi. Stąd jej wielorakość i wielosłowność. Stosowano nawet trójsłowne określenie tożsamości np.: „Andrzej syn Sułka z Niedźwiedzia”, a przyrostki przybierały najrozmaitsze postaci, np.: -sz, -ak, -czak, -ik, -uk i inne.
6. W nazwach złożonych np.: Rad-osz-ewice, Jar-osz-ewice występują dwa formanty -osz, -ewice, co samo przez się zaprzecza twierdzeniu, że to są jakby nazwy odojcowskie.

Jednak nie oznaczają one potomstwa, lecz są nazwami dzierżawczymi.

NAZWY DZIERŻAWCZE
tzw. „nazwy patronimiczne”

Największe wątpliwości w zakresie klasyfikacji budzi grupa tzw. nazw „patronimicznych” – „odojcowskich” z formantem -ic, -wic, gdyż definicja ich nie została dotychczas w piśmiennictwie należycie uściślona. Włącza ona, do nazw patronimicznych również dzierżawcze nazwy poddanych. To niezdecydowanie mówi o braku pewności co do znaczenia sufiksów -ic, -wic, Czeski badacz H. Jirecek, uważa znów, że osiedla „patronimiczne” pozostają w związku ze starosłowiańskim ustrojem rodowym, chociaż przeczy temu odległość między osiedlami rodowymi i „patronimicznymi” o tym samym rdzeniu, potwierdzając brak związku między nimi. W rzeczywistości rozwój tego typu nazw i ich znaczenie są związane z intensyfikacją rolnictwa i ustrojem feudalnym, który nie wszędzie odcisnął jednakowe piętno, czego przykładem jest Wielkopolska i Mazowsze.

Na rozwój osadnictwa wpłynęło m.in. zwiększające się zaludnienie, ulepszone sposoby uprawy i narzędzia. Pozwalały one wchodzić na coraz to gorsze i cięższe grunty. Zwiększała się produkcja. Rodziła się przy tym potrzeba wymiany nadwyżek wytwórczych, rozwoju komunikacji i bezpieczeństwa przewozów, przyczyniając się tym do powstania coraz bardziej złożonych organizacji rodowych, plemiennych oraz gospodarczych.

Bogactwo, siła naczelników i władców uzależniła się od liczby i zamożności poddanych, od ilości rąk do pracy. Starano się więc dla zysku o uzależnienie niezamożnej ludności wolnej i jeńców, gdyż byli oni cenną siła roboczą.

Nowe osiedla zakładano na nowych, zwykle gorszych, podleśnych gruntach i osadzano na nich ludzi zależnych od patrona rodu, lub księcia. Imię zawarte w nazwie „patronimicznej” z przyrostkiem -wic nasuwa przypuszczenie, że grunt stanowił rodzaj nagrody przyznanej przez władcę za jakieś specjalne zasługi.

Potwierdzeniem powyższego wniosku jest niewielka ilość nazw tego typu na Mazowszu, gdzie stosunek ludności zależnej do wolnej był niewielki. Wynikał on z polityki wojskowej władców, lesistego i rzadko zaludnionego Mazowsza, którzy dla zwiększenia sił obronnych powoływali do wojska całą ludność męską, podobnie jak to czynili Prusowie i Jaćwingowie, dzięki czemu rozporządzali duża siłą zbrojną. Uwidoczniła się ona m.in. w siedmioletnich walkach księcia Kazimierza Odnowiciela i sprzymierzonego z nim księcia Rusi –Jarosława przeciw Mazowszu. Rycerskie powinności Mazowszan były nagradzane wolnością, nadaniem i szlachectwem. Stąd mnogość szlachty zagrodowej i niewielka liczba wsi poddańczych.

Po wyczerpaniu się ziem żyznych nadawano gorsze grunty leśne, na których zakładano również nieliczne wsie poddańcze, o nazwach „patronimicznych”. Ludzi osiedlanych, a nie osiedla, określano przynależnością do patrona, np.: osiedlani ludzie na gruntach Łuby, nazywani byli Łubowicy, na gruntach Miłka – Miłkowicy. Stąd Jakubowicy, Orzechowicy, Klukowicy. Później już wsie nazywano: Miłkowice, Jakubowice, Orzechowice, Klukowice itp.

Nie można się zgodzić z A. Brücknerem, że formant -wic, „nie jest przyrostkiem mówiącym” i nie ma samoistnego bytu[148] gdyż w rzeczywistości przyrostek -wic (wici/y/l. mn.) oznacza złączenie, splecenie, uzależnienie z kimś lub czymś. Oznacza więc poddanych, a nie krewnych, czego przykładem jest np.: wieś Jakubowskie, dawniej Jakubowice w powiecie bielskim, której nazwa pochodzi od imienia właściciela Jakuba Gopfena, a założona została w XVI w. na gruntach darowanych mu przez miasto Bielsko [Bielsk Podlaski]. Nie był on ani ojcem, ani krewnym osadzonych ludzi, lecz pierwszym właścicielem i zasadźcą.

Nazwy duchowne osiedli, będące najstarszym świadectwem nazewnictwa chrześcijańskiego z tymi przyrostkami są dalszym potwierdzeniem powyższych wniosków.

Są to nazwy nieodimienne, lecz związane ze stanowiskami duchownych, którzy na gruntach nie własnych, lecz kościelnych, przeznaczonych na ich utrzymanie, osadzali poddanych. Stąd nazwa Po-po-wice, Proboszcze-wice, mówiąc, że na gruncie popa (czyli wsi Popowa), proboszcza (-Proboszczowa) czy dziekana (-Dziekanowa) są osiedleni poddani.

Natomiast nazwa Biskupice nie ma przyrostka -wice, lecz -ice, gdyż własność kościelna pod zarządem biskupów nie była działką, lecz wielkim obszarem z wieloma wsiami, grodami i nie mogła (z tej przyczyny) nazywać się Biskupowem. Dlatego osadzonych w jednym miejscu poddanych nazywano zbiorowo ludźmi podległymi biskupowi, czyli -Biskupicy, od stanowiska pana, później zaś osiedle -Biskupice.

Zupełnym zaprzeczeniem patronimicznego – odojcowskiego pochodzenia nazw z formantami -ice, -wice, są Grodowice, których rdzeń-gród nie oznacza potomków, imienia, nazwiska ani zawodu (godności), lecz miasto, zamek, twierdzę.

– grodowicy to ludzie osadzeni na gruntach grodu, podlegli grodowi -należący do grodu.

Przyrostek -owice, -ewice, z cząstką -ow, -ew oznacza związanie z gruntem i nie służy wcale

„… dla silniejszego podkreślenia patronimiczności tworu”, jak to twierdzi Witold Taszycki[149]

Treść zawartą w przyrostku -wici tj. oznaczającą poddanych, znajdujemy w nazwie założonej wsi kościelnej – Szyszyły.

Szeszyły, jest to „odmazurzona” nazwa łacińska – Sessilis oznacza, przydatnych do siedzenia (osiedlenie związane z ziemią).

W ten sposób określano poddanych kościoła w Boćkach (pow. Bielsk Podlaski).

Przeprowadzając analizę nazwy „patronimicznej” –Janowice, zauważymy, że została zbudowana z dwóch elementów, tj. nazwy dzierżawczej – Janów (Janowo), oznaczającej przynależność gruntu i formantu -wici- określającego stosunek osadzonych na niej ludzi.

Ze złożenia -Janow-wici- z sąsiadującymi z sobą dwoma spółgłoskami -w-w-, z których jedna przez uproszczenie wypadła, powstała nazwa –Janowici, Janowice.

Jak widać z powyższego, nazwy tego rodzaju z przyrostkiem -ice np.: Sędzice, Janice, Karnice nie są patronimicznymi, lecz oznaczają ludzi podległych panu, naczelnikowi lub związanych z gruntem. Wyrażają to również nazwy plemion: Radymice, Wiatyce, itp. (z formantami -icze -ycze).

Dla rozróżnienia poszczególnych poddanych dodawano do imienia przezwiska np.: Burak, Lemiesz, Śliwka itp.

Powstanie przyrostka -ic- wiąże się najprawdopodobniej z nadaniami, z nadaną przez władców własnością tj. nadziałem, działką, dziedziną. Stąd nazwa właściciela dziedzic – ind. diti-dział) „diti-c”, która wbrew twierdzeniu A. Brückner, nie ma związku z dziedzictwem po dziadzie,[150] gdyż dziedziczy się zwykle po ojcu.

Przyrostek -ic nie oznacza syna w słowie „panic”, lecz człowieka zależnego od pana, pozostającego pod jego opieką, wyróżniającego się lepszymi warunkami, lepszym ubiorem.

Podobne znaczenie ma -ic w słowie „szlachcic” (szla-cht-ic: śla-het-ka: śla-het-ny), (śla-rzemień, heta-koń) ślaheta – osiodłany koń, a z przyrostkiem -ic ślahetic – złączony, związany z koniem –jeździec.

Ustawienie w chronologicznej kolejności nazw: rodowych, patronimicznych i dzierżawczych wywołało w piśmiennictwie wątpliwości, gdy tymczasem wskazówka do jej rozwiązania znajduje się w licznie zachowanym, pierwotnym nazewnictwie osiedli. Bowiem rozwój ich odbywał się równolegle z mijającym czasem. Nazwy rozrastały się, skupiając w sobie kolejno poszczególne fazy i cechy zmian ustroju społecznego, o czym wymownie świadczy ich układ i rozwój morfologiczny np.:

Rak-i	Rak-owo	Rak-ow-icy (-e)
Paszk-i	Paszk-owo	Paszk-ow-icy (-e)
Miłosz-e	Miłosz-ewo	Miłosz-ew-icy (-e)
Orzep-y	Orzep-owo	Orzep-ow-icy (-e)
Czyż-e	Czyż-ewo	Czyż-ew-icy (-e)
(ród)	(własność ziem.)	(poddani)

Najpierw powstał ród, następnie własność ziemska, a później osadzano na niej poddanych. Do dzierżawczych należą też nazwy przymiotnikowe, oznaczające przynależność sąsiadujących osiedli, noszących te same nazwy, lecz rozdzielonych sztucznie granicą n.: Stok Lacki, Stok Ruski, Twarogi Lackie, Twarogi Ruskie itd. Chociaż należy zauważyć, że ta dzierżawczość powstała później niż sama wieś, a wpłynęła na nią sytuacja polityczna obca przynależność państwowa.

 

NAZWY SŁUŻEBNE

Grodowa organizacja obronna, wprowadzona przez pierwszych Piastów (IX-X w.), stworzyła nowe typy wsi wyspecjalizowanych w produkcji określonych wyrobów lub usług na potrzeby wojska i grodów. Lokowano je wokół grodów kasztelańskich, głównych ośrodków obronnych i władzy państwowej.

Nazwy tych wsi musiały jasno wyrażać treść zawartą w ich funkcji. Dlatego nazywano je wg wykonywanych wyrobów lub czynności np.: Groty, Szczytniki, Skotniki, Kowale, Dębice, itp.

Wg W. Taszyckiego

„Nazwy służebne wyrażają zajęcia dawnych mieszkańców osady, w których szczególnie często występują przyrostki -ary, -niki np.: pol. Konary, Kuchary, Piekary, Winiary, Bobrowniki, Grotniki, Kobierniki, Skotniki…”

„Ponadto do tej gromady należą nazwy rozmaicie uformowane, np.: pol. Kowale, Rybitwy, Strzelce …” s. 264[151]

Z dotychczasowych badań tego nazewnictwa wiadomo, że nie znaleziono jeszcze sposobu odróżnienia nazw służebnych od innych o podobnych przyrostkach i formie. Wydaje się, że przyczyną tych trudności jest m.in. to, że przywiązywano zbyt wielką wagę do przyrostków i końcówek, które ulegały przecież największym zmianom lub zanikowi. Pominięto z tej przyczyny wiele osiedli służebnych i zgubiono kolejność ich powstawania i rozwoju. Nie zauważono również wpływu kolonizacji niemieckiej na to nazewnictwo.

W nazewnictwie polskim są setki nazw upodabniających się do nazw służebnych, a wśród nich jest wiele rzeczywistych, ukrytych wśród nawarstwionych zniekształceń.

Nazwy służebne powstały wraz z rozwojem rzemiosła średniowiecznego i postępującej specjalizacji uzależnionej od najpilniejszych potrzeb okresu. Do nazw tych włączone zostały również nazwy z formantem -nik związane z wojskiem i obronnością kraju, jak również nie mające związku z rzemiosłem i usługami dla wojska np.: Żerniki, Kościelniki, Psterniki, Ogrodniki itp.

Brzmienie nazw na obszarze państwa polskiego uległo swoistym przeobrażeniom jak np.: utrata przyrostka lub wymiana niektórych liter rdzenia. Lecz jeszcze większe zniekształcenia zaszły w nazwach na obszarze polskich, które znalazły się w granicach państw sąsiednich podlegały one zmianom brzmienia i pisowni, charakterystycznym dla panującej w nich mowy, powodując dodatkową trudność w rozwikłaniu ich znaczenia np.: Hredele, Spiczki, Bondary, Dubiczy … lub Liegnitz, Neustrelitz, Schweidnitz …

Jedną z głównych wskazówek, że nastąpiło zniekształcenie pierwotnego brzmienia, jest niezrozumiałość nazwy w panującej mowie.

W tych rozważaniach doszedłem do wniosku, że za służebne można uznać nazwy spełniające następujące warunki:

1. Rdzeń nazwy zawiera określenie specjalności rzemieślniczej, przydatnej dla wojska i obronności kraju.
2. Osiedle leży w pobliżu grodu kasztelańskiego, ośrodka władzy państwowej, zwykle w odległości do kilkunastu km.
3. Nosi nazwę wytwarzanych wyrobów.
4. Nie występuje w formie odojcowskiej.
5. Posiada zniekształcenia zgodne z mową państwa sąsiedniego
6. Nazwa jest niezrozumiała w panującej mowie (niepolskiej).
7. Występuje w specjalnościach okresu średniowiecza.
8. Posiada zniekształcenia żartobliwe, lecz forma pierwotna jest łatwa do odczytania.
9. Rdzeń przybrał różne formy, jednak oznacza określoną specjalność służebną.

Rozwój nazw służebnych odbywał się w ciągu kilku wieków. Pierwotnie nie posiadały one jakiejś ogólnej formy ani też nie miały wielu specjalności. Powstawały stopniowo, w miarę rozwoju cywilizacji i wzrostu zapotrzebowania na różne przedmioty i usługi. Z braku nazw dla poszczególnych zakładanych wsi służebnych, najpierw określano je wg wyrabianych przez nie przedmiotów, np.: Szczyty, Groty, Łubie itp. Następnie do nazwy wytwarzanego przedmiotu dodano słowo określające czynność wytwórczą np.: niecić,, dziać, warzyć, wić, walić, uzyskując w ten sposób nazwy rzemieślników w danym zawodzie: Szczytniki, Grotnicy, Łubnicy, Kowale, Piwowary.

Dalsze przeobrażenia zaszły, gdy zaczęto nazywać już nie ludzi, lecz wsie, zastępując przyrostki: -niki, -nicy, innymi: -nica, -ica, -nice np.: Grotnica, Lubnica, Dębica, Koszewica, itp.

Kolonizacja niemiecka skupiająca się w grodach – miastach wpłynęła na zmianę charakteru wielu nazw służebnych, pozostawiając trwały ślad w postaci formantu -ary, np.: Garbary, Piekary, Bednary, Winiary, Bindary, od nazw zawodów w języku niemieckim: Gerber, Bander, Binder, Bącker z literą -R- lub też zamienionego polskiego formantu „mówiącego” na -uchy, -ary, -arze, np.: Koniuch-Konary, Smolniki-Smolary, Siodlary, Psary. Wyjątek stanowią polskie forman-ty „mówiące” – wary np.: Piwowary.

Dalsze zmiany formantów następowały w zależności od potrzeb i upodobania.

Zestawienie nazw służebnych w postaci tabeli przedstawia proces ich powstawania, rozwoju i czasu ich stosowania.

W opracowaniu pominięto nazwy osiedli nie związanych bezpośrednio z organizacją grodową – obronnością kraju, oraz z produkcją leśną np.: Potażniki, Strzelce, Bobrowniki, Psary, Łazy, Bartniki, Solniki, Pasieczniki, Bartodzieje, itp., jak również z posługami kościelnymi, religijnymi: Kościelniki, Świątniki, Żerniki; z uprawą roli: Rataje, Ogrodniki. Pominięto też nowsze: Stelmachy, itp.

W tabeli przedstawiono trzy grupy nazw wsi służebnych z zachodzącymi później zmianami ich końcówek. Pierwsza grupa zawiera nazwy najprostsze, jak się wydaje najstarsze wg wytwarzanych wyrobów lub czynności, np.: Groty, ci co robią groty, Dębicy garbują skóry. Druga wg zawodów, z przyrostkiem mówiącym, określającym czynność, np.: Szczytnicy – niecą szczyty (tarcze), Kołodzieje dzieją koła. Trzecia zawiera nazwy powstałe przez zniekształcenie pod wpływem kolonizacji niemieckiej z formantem -ary, np.: Kuchary, Piekary, Winiary, Czastary.

I                              II                                                                    III

Bełty	Bełtniki
Cieśle
Dębice (a/y)	Debniki	– garbują skóry	Garbary, Dęborzyce
Groty	Grotniki	–wytwarzają groty
Jasień	Jasinniki	– żywność
Jelno-ia	Jelnica, -cy	– rękojeście
Kały	Kalnicy (-ica/-ki)
Kamień (ce)	Kamien-nice	– robią nakowalnie
Kobylice	Kobylniki		Kobylary, -arnia
Koło	Kolniki, Koleśniki	– koła, wozy
Komory,-rze	Komorniki	– składownicy
Koniuchy			Konary
Korab, -ka	Korabniki	– szkutnicy
Koszki	Koszyce, -cy, -wice
Kowale	Kowaliki		Kowary
Krzesłu	Krześnica, -cy	– krzesidła
Kotły	Kotelnica, -cy		Kotlary
Kusze	Kuszniki
Łagwy	Łagiewniki	– naczynia
Łazy	Łaźniki	– drabiny
Łęki	Łęknice, -cy	– łuki
Łuby	Łubniki	– kołczany
Miedna	Miedniki	– miodownicy	Miedary
Mydlice	Mydlniki		Mydlary
Nagoleńce	Golenice, -ki	– pancerze
Oś	Ośniki
Rudy	Rudniki	– hutnicy
Sanie	Sanniki
Rogoźne	Rogoźniki	– maty
Siodła	Siodłowice, -cy			Siodlary
Słomy, -ki	Słomniki	– hełmy
Smoły	Smolniki			Smolary
Sołki	Solniki	– komornicy
Spiżki [cz]		– żywność
Stryki	Strykowice, -y	– powrozy
Szczyty	Szczytnicy	– tarcze
Szewce	Szewnica, -y
Świdy	Świdniki	– świece
Topczykały	topce-kały	– hutnicy
Trawy	Trawniki	–jady
Tuły	Tulniki	– sajdak, schowek
Zawady	Wadowice, -cy	– zapory

Rekonstrukcja rozmieszczenia wsi służebnych na obszarze kraju nie jest możliwa w pełni z uwagi na fakt przemianowania w ciągu wieków nazw osiedli pozostających we władaniu polskim, a tym bardziej na wschodzie i zachodzie pod obcym panowaniem. Na przykład wieś Koszki w pow. Bielskim, po nadaniu jej wójtowi bielskiemu – Andrzejowi przez księcia Witolda, zmieniła nazwę na Andryjanczyce. Znaczna część nazw wsi służebnych przetrwała do naszych czasów, chociaż uległa zmianom i zniekształceniu. Jednak zachowane ślady znaczenia ich pierwotnej nazwy w mowie polskiej, a także i rozmieszczenie tych nazw, przemawiają za tym wnioskiem.

Rozmieszczenie wsi służebnych wokół określonych grodów wskazuje położenie na obszarze kraju niektórych ośrodków władzy administracyjnej i wojskowej, głównych ośrodków handlowych, kasztelańskich i węzłów komunikacyjnych, oraz bastionów obronnych, mających kluczowe znaczenie dla obrony terytorium państwa polskiego.

Takim m.in. bastionem na wschodzie, po zajęciu przez książąt kijowskich Grodów Czerwieńskich, Polesia, Wołynia, Podola i wschodniego Podlasia, stał się system grodów z Bielskiem, jako ośrodkiem kasztelańskim [Bielsk Podlaski, do XVI w. Bielsko] zamykającym drogę ze wschodu i południa, na Mazowsze. O jego znaczeniu wojskowym świadczą zachowane zespoły grodów i gródków strażniczych, ciągnących się od Bugu do Narwi, osłaniających miasto i gród-twierdzę. Zajęcie grodu bielskiego przez Litwę w 1244 r. położyło kres tej kasztelanii i otworzyło ostatecznie najeźdźcom drogę w głąb kraju.

Na Litwie i Rusi nie było grodowej organizacji obronnej, toteż wsie służebne, które znalazły się pod panowaniem tych państw, straciły rację bytu, swoje znaczenie i możliwość rozwoju. Wyposażone w niewielkie areały gruntów, zeszły do rzędu mniejszych osiedli rolniczych.

NAZWY NARODOWE
(etniczne)

Co to jest naród?

Zadziwiającą rzeczą w XX w. jest fakt, że historiografii nie ma zrozumiałego określenia, co to jest naród lub plemię. Bez uściślania tych pojęć nie jest możliwe zebranie i rozpoznanie nazw „etnicznych”.

Encyklopedie określają naród jako:

„… zbiorowość ludzką, zamieszkującą określone terytorium używającą wspólnego języka, mającą wspólne interesy moralne, kulturalne i gospodarcze, związaną w organizację polityczną – państwo”.[152]?!

Inne źródła mówią:

„Naród – ukształtowana na określonym etapie rozwoju historycznego zbiorowość ludzi, świadomych swojej odrębności i poczuwających się do solidarności z sobą. Ludzie, którzy tworzą naród, połączeni są szczególnymi więzami, zwanymi więzią narodową”.?!

Natomiast w okresie międzywojennym uczono w szkołach, że:

„Naród Polski tworzą ludzie, którzy myślą i czują po polsku”.?!

W pracach polonistycznych do nazw etnicznych [naród.] zaliczone są takie jak: Żabojady, Muchojady, Konojady lub Przemyślany, Zarzeczany, Nawodnice, Łysogórce, … o czym ma jakoby decydować formant -any[153]

Przytoczone wyżej określenie znaczenia wyrazu „naród” niczego nie wyjaśnia, a jeszcze bardziej go gmatwa i zaciemnia. Przecież wytworzenie się narodu nie jest wynikiem działania jakichś abstrakcyjnych i zmiennych więzi czy interesów, lecz konkretnych czynników.

Uważa się powszechnie, że naród tworzą rodziny, rody i plemiona pochodzące od wspólnego przodka, przynależność narodowa więc jest fizyczną właściwością każdego człowieka, niezależnie od chęci, woli, świadomości i obywatelstwa.

Natomiast o sile narodu decyduje ilość zachowanych znamion -przymiotów tj. własna mowa, kultura, historia, fizyczne cechy zewnętrzne, liczebność, imiona, nazwiska.

Czym w rzeczywistości jest i od czego pochodzi wyraz naród?

Pochodzi od czasownika – RODZIĆ, -NARODZIĆ.

Tworzenie dalszych pochodnych wyrazów przedstawia się następująco:

rodzina-ród-plemię-naród RODZINA    – to ojciec, matka i ich dzieci.

RÓD                 – grupa rodzin wywodząca się od wspólnego przodka.

PLEMIĘ           –  to  wiele  rodów  pochodzących  od  tych  samych przodków, u których na skutek pewnej izolacji krain geograficznych: dolin, gór, lasów na granicy dorzeczy itp. (Śląsk, Pomorze, Mazowsze), mogły wytworzyć się swoiste cechy mowy, zwyczajów, zajęć, kultury itp.

NARÓD           – tworzą plemiona, w których płynie ta sama krew.

O narodowości ludzi nie decyduje więc miejsce urodzenia, posiadane dokumenty, obywatelstwo, mowa, wyznanie, przelana krew ani dobre chęci, lecz fizyczne pokrewieństwo.

Naród to wielka rodzina, której członkowie są bliższymi lub dalszymi krewnymi.

Natomiast ludzie, którzy zatracili świadomość swego pochodzenia narodowego np. pod obcym panowaniem, wyjechali w dzieciństwie na obczyznę, nie znają mowy swoich przodków, posługują się mową obcą itp. – są prawdziwymi Polakami, jeśli płynie w nich krew polska.

Nie mają żadnego uzasadnienia określenia narodu oparte na wspólnocie interesów gospodarczych, kulturalnych, religijnych, uczuciach, myśleniu, gdyż przynależność narodowa jest zjawiskiem fizycznym, wynikającym z więzów krwi.

W pracach historycznych próbowano twierdzić, że Naród Polski wytworzył się dopiero w XVII-XVIII w. przez zmieszanie się różnych narodowości, a do tego czasu nie było narodu, nie mógł więc być świadomy swojej odrębności. Zaś Państwo Polskie powstało na skutek podboju obcych ziem i ludów.

Tendencyjność i prymitywizm tych twierdzeń uwidacznia się w zestawieniu z wiadomościami sprzed prawie tysiąca lat, podawanymi przez ruskiego kronikarza – Nestora, który w „Powiest’i Wremiennych Let” cały Naród Polski nazywa Lachami i odróżnia poszczególne jego plemiona jako składniki jednego narodu.

„Słowianie, że owi pryszedsze i siadosza na Wiśle i pozwaszasia Lachowie a ot tiech Lachów pozwaszasia Poljanie, Lachowie druzii Łiuticze inii Mazowszanie a inii Pomorjanie”.[154]

Podobnie też w Ipatiewskim Latopisie nazywa się całość obszaru Polski – Chorwacją, graniczącą z jednej strony z Księstwem Kijowskim, a z drugiej z Morawami i Czechami.

A znacznie wcześniej, bo prawie przed dwoma tysiącami lat m.in. Vibius Sequester w swym zestawieniu używa ogólnej nazwy – Chorwaci dla wszystkich plemion polskich na wschodzie, za Łabą.

Tak więc, jak stwierdzają starożytni i średniowieczni kronikarze, naród polski istniał już przed dwoma tysiącami lat jako odrębna całość. Negowanie istnienia od wieków narodu polskiego jest pozbawione logicznych i rzeczowych podstaw.

KRAJ, PAŃSTWO, OBYWATELSTWO

KRAJ                               – obszar obejmujący jedną lub kilka krain tworzących całość geograficzną.

PAŃSTWO                     – obszar władania, w skład którego może wchodzić tylko część kraju lub wiele krajów i narodów. Jest wspólnotą posiadającą określone terytorium, niezależną własną gospodarkę i organizację polityczną strzegącą dobra ogólnego.

OBYWATELSTWO    – podległość organizacyjna państwu i wszelkim obowiązującym w nim prawom  [nie ma związku z narodowością mieszkającego w nim człowieka].

Należy więc stwierdzić, że nazwami etnicznymi są te , które mówią o narodowości mieszkańców, osadzonych przybyszów lub jeńców np.: Czechy, Niemcy, Połowce czy plemion: Prusy, Mazury, Pomorzany.

W trakcie osadzania np.: jeńców na ziemiach królewskich, zachowano zwykle ich nazwę narodową. Natomiast osady zakładane na gruntach prywatnych otrzymywały nazwy złożone z imienia zasadźcy zawartego w określeniu przynależności gruntu np.: Miłkowo i przyrostka mówiącego -WICI- np.: Miłkowicy, Dziadkowicy, Putkowicy …, co oznaczało ludzi osiedlonych na ziemi właściciela i jemu podległych.

NAZWY OD MIEJSCA POCHODZENIA

Osiedla tworzone z przybyszów na dobrach książęcych, otrzymywały nazwy od miejsca ich pochodzenia, np.: osadników z Grodna nazywano – Grodnianie lub Horodniany, z Rogów na Mazowszu – Różanie lub Różany, z Zarzecza – Zarzeczanie lub Zareczany.

Charakterystyczną cechą tej grupy jest przyrostek -ANIE i -ANY.

NAZWY KULTURALNE

Wg W. Taszyckiego nazwy kulturalne oznaczają dzieła rąk ludzkich albo urządzenia, instytucje i wytwory kultury społecznej i duchowej np.: Łazy, Mosty, Targowiska, Środa itp.[155]

W myśl powyższego sformułowania uważam za nazwy kulturalne nazwy pamiątkowe i zdrobniałe. Do nazw kulturalnych zaliczam, oprócz wymienionych wyżej przykładów, jeszcze nazwy z formantem: -czyn, -in, -czyzna, -izna, -szczyzna, -owizna, -cyn, -tyn, -ek, -ka, -ko oraz nazwy od imienia np.: Jarosław, Wrocław, Przemysław.

Dzieła rąk ludzkich: Drohiczyn, Tykocin, Tenczyn, Boratyniec …

NAZWY PAMIĄTKOWE oznaczają pozostałość czegoś po kimś np.: gruntów majątkowych po Zamojskich, Bielanowskich, Kowalewskich, Majerach, nazywanych: Zamojszczyzna, Bielanowszczyzną, Kowalewszczyzną, Majerowszczyzną itp.

Formant -izna, -yzna oznacza w słowie
ojcowizna – ziemię po ojcu,
ojczyzna – kraj po przodkach

W świetle powyższego zupełnym nieporozumieniem jest nazywanie mowy polskiej – „polszczyzną”

To pogardliwe określenie oznaczające obcą, śmieszną naleciałość,[156] tj. naśladownictwo w mowie, strojach, zachowaniu, nie powinno mieć zastosowania jako synonim do mowy ojczystej.

Drugim, podobnie niewłaściwym użyciem tego formantu dla oznaczenia jakichś nieokreślonych obszarów np.: „Białostocczyzna”, Warszawszczyzna, Katowiczyzna czy Szczecinszczyzna jest łączenie go z nazwą miasta.

Nie dość, że brzmi to dziwacznie i tasiemcowo, lecz przy tym nie ma sensu, gdyż oznacza grunty po rozparcelowanym majątku pana o nazwisku: Białostocki, Warszawski, Katowicki, itp.

Czy taki był cel użycia tego formantu?

Trzeba dodać, że krainy o nazwie „Białostocczyzna” nigdy nie było i nie ma. Nie ma również „Ziemi Białostockiej” czy „Katowickiej”. Było województwo białostockie dawniej duże, dziś małe, a dla określenia administracyjnego obszaru mówimy – BIAŁOSTOCKIE, w Białostockiem, w Katowickiem, Szczecińskiem.

Kiedyś, gdy do podziału administracyjnego Rzeczypospolitej wprowadzono nazwy województw i ziem, Bielsk [Podlaski] stał się stolicą Ziemi Bielskiej, tj. okręgu i właśnie na jego obszarze leżał wówczas Augustów i mała osada – Białystok. A dziś można byłoby poprawnie powiedzieć, że Białystok leży na dawnej Bielszczyźnie, czyli na dawnej Ziemi Bielskiej, nie zaś w dziwolągu mowy polskiej – błędzie znaczeniowym – „Białostocczyźnie”.

NAZWY ZDROBNIAŁE

Posiadają one przyrostek -ek, -yk, -ak, upamiętniają nazwy osiedli matecznych, z których pochodzą ich mieszkańcy, np.: z Olszewa, Łubina, Kruszewa, Kiersnowa-Olszewek, Łubinek, Kruszewek, Kiersnówek.

POLSKA, POLANIE – NAZWY NOWE Z X w.

Znamiennym jest fakt, że w żadnym źródle starożytnym i wczesno-średnowiecznym nie ma nazwy plemiennej pochodzącej od pól tj. Polanie. Z nazwą tą współcześni historycy złączyli niewielką część Narodu Polskiego, zamieszkującą nad środkową Wartą, jakoby związaną z uprawą roli.

Jednak niepoważnym jest mniemanie, że tylko nad Wartą uprawiano pola. Wszyscy przecież Słowianie trudnili się rolnictwem, co było ich głównym zajęciem i podstawą bytu. Nie może więc odnosić się ona tylko do jakiejś niewielkiej ich grupy.

Nazwę tę po raz pierwszy znajdujemy w „Żywocie św. Wojciecha” oraz w kronice Thietmara, lecz narodziny jej tkwią w źródłosłowie łacińskim określającym charakterystyczną cechę Wenetów-Chorwatów. Cechę tę wymieniają już starożytni kronikarze np.:

Ptolemeusz w połowie II w. uważał Wenetów za jeden z ogromnych ludów. Później również Jordanes stwierdził to samo, pisząc w VI w., że: „Wewnątrz …jest Dacja, na kształt diademu uwieńczona Alpami [tj. Karpatami], a wzdłuż ich lewego stoku, który skłania się ku północy, rozsiadł się poczynając od źródeł rzeki Wiskla (kl=ł, Wisła) na niezmierzonych obszarach liczny naród Wenetów”.[157]

Tak więc wielki obszar zamieszkiwania i wielka liczebność Wenetów była jedną z charakterystycznych cech plemienia. Stąd staje się zrozumiałe, że później do ich określenia użyto słowa łacińskiego

Pollens, entis – silny, potężny
przekształconego następnie w

Poleni, Polenie, a do kraju stosowano nazwę POLENIA – POLONIA.

Do kronik wprowadzono je w miejsce nazwy Wenetów, Chorwatów, gdyż zapomniano brzmienia i znaczenia tej pierwotnej słowiańskiej nazwy.

Cesarz Otto III pisze „inSlawia” od imienia – Sław.

Thietmar nazywa państwo Mieszka I – SŁAWONIA, Bolesława Chrobrego – POLENUS [Poleniorum], a naród – POLENIAE.

Nieraz zadawane są pytania, co to jest Państwo Polskie, co to jest Polska? Nie zawsze rozróżniają znaczenie obu tych nazw, nawet historycy.

Państwo to organizacja skupiająca dla wspólnych celów cały wolny naród, jego wolną część lub społeczeństwo. Państwo może obejmować cały kraj np.: Mieszka I w początkach jego panowania lub tylko jego niewielką część jak np. państwo Władysława Łokietka.

Polska – ojczyzna, to kraj, o określonych granicach, zamieszkały od tysięcy lat przez Naród Polski.

Wprowadzone ostatnio przez polityków, obce narodom słowiańskim i narodowi polskiemu pojęcia: „mała ojczyzna”, „nowa ojczyzna”, nie powinny być stosowane, gdyż ojczyzna jest tylko jedna tak, jak jedna jest matka.

Również nazywanie np.: Ameryki „nową ojczyzną” Polaków tam zamieszkałych jest poniżające [jako wygnańców] i nie logiczne, gdyż Ameryka jest tylko nowym miejscem ich zamieszkania.

ROZDZIAŁ XI – UZUPEŁNIENIE

KOŚCIÓŁ, OBRZĄDEK

Do historii chrześcijaństwa średniowiecznego na obszarze Polski, konieczne jest dodanie kilku wyjaśnień i uzupełnień. Wynika to z przyczyny niedostrzegania różnicy znaczeniowej pomiędzy „kościołem” i „obrządkiem”, które są zwykle traktowane jednoznacznie.

Nazwa „kościół” oznacza niezależne od siebie organizacje wiernych, np. Kościół Katolicki, Kościół Prawosławny, Kościół Anglikański itp. posiadające swoich władców: patriarchów, królów lub cesarzy.

Obrządek to sposób odprawiania mszy, a jest ich kilka np. obrządek rzymski, bizantyjski, koptyjski…

Obrządek grecki-bizantyjski powstał z chęci upodobnienia liturgii kościoła rzymskiego w Cesarstwie Bizantyjskim do liturgii i strojów niezależnych kościołów wschodnich. Stopniowo przybierał ich bogate ubiory i ceremoniał.[158]

Należy tu zauważyć, że ubiory i ceremoniały nie mają związku z rodzajem kościoła, ani wyznaniem i występują w kilku odmianach w tym samym kościele np. katolickim.

Obrządek i kościół grekokatolicki z mową starosłowiańską stworzony został w IX w., kiedy to bracia zakonni – Grecy z Bizancjum: Cyryl i Metody ułożyli alfabet i przetłumaczyli Pismo Święte na język starosłowiański, a papież Hadrian II uznał i przyjął te księgi.

Obrządek grekokatolicki zapoczątkowany przez Metodego jest formą odprawiania nabożeństw w kościele katolickim.

Unici, czyli złączeni z Rzymem. Tak nazywa się chrześcijan, którzy po oddzieleniu się Bizancjum od Rzymu w roku 1054 tj. po powstaniu kościoła bizantyjskiego i później prawosławnego rosyjskiego (1448 r.), przyłączyli się do kościoła rzymskiego, zachowując obrządek wschodni.

Obrządek i kościół grekokatolicki, wprowadzony przez uczniów Metodego w 874 r. w pogańskiej Polsce, objął cały kraj Wiślan i wszystkie jego ziemie tj. nad Odrą, Prypecią, Niemnem, po Berezynę, Wisłę, Bugiem, Dniestrem – Grody Czerwieńskie oraz północny Siedmiogród, Zakarpacie po rzekę Cisę i Słowację. Z tej przyczyny do dziś Łemkowie śpiewają w cerkwi pieśni bez chóru, wszyscy razem, co jest pozostałością pierwotnej przynależności tej ludności do kościoła grekokatolickiego.

PRZEGLĄD TREŚCI

„Trzy tysiące lat Państwa Polskiego” jest spojrzeniem w daleką przeszłość Europy i Słowiańszczyzny w oparciu o istniejące źródła, zachowane pierwotne nazewnictwo topograficzne, dociekania i wnioski, które pozwoliły wyjaśnić wiele spornych problemów w nazewnictwie krain, rzek, plemion, osiedli i Państwa Polskiego przed X w.

Kolebka Słowian. Miejsce i przyczyny podziału Słowian na wschodnich i zachodnich nie zostały dotychczas w piśmiennictwie umiejscowione i wyjaśnione. Sięgając jednak w głąb dziejów Europy do okresu lodowcowego, rozmieszczenia kultury seleckiej w dolinie Dunaju i połączenia zjawiska zróżnicowania mowy Słowian wschodnich i zachodnich z naturalnym podziałem doliny dunajskiej przez pasmo gór Żelaznej Bramy, pozwala nabrać przekonania, że tam musiała leżeć kolebka Słowian.

Praojczyzna Słowian. Dalsze rozprzestrzenienie się tego ludu ze swej naddunajskiej kolebki na zachód, północ i wschód Europy następowało w miarę cofania się lodowca, a niż europejski, od Renu po Dniepr, stał się ich praojczyzna i otrzymał słowiańskie nazwy topograficzne.

Rozradzające się na dalekim wschodzie ludy azjatyckie parły do Europy. Napotykając jednak potężną słowiańską zaporę, naciskane przez następną falę ludów, kierowały się na południe, zachód lub na północ kontynentu. Taką też trasą skierowali się germańscy koczownicy, którzy po lodzie poprzez Wyspy Alandzkie przedostali się na północną Skandynawię. Stąd ruszyli na południe i zajęli jej południowe obszary zasiedlane przez Wenetów. Następnie opanowali ziemie weleckie nad Renem, weneckie wyspy i zachodnią bardzo rzadko zaludnioną część Półwyspu Weneckiego – Jutlandzkiego”, który stał się pomostem w wyprawach do południowej i zachodniej Europy, do późniejszej Saksonii, na wyspy brytyjskie, Normandię i do innych krajów. Za nimi przeniosły się dalej, nad Dźwinę i Niemen, plemiona „bałtyjskie”.

Słowianie wschodni – Antowie znad dolnego Dunaju zasiedlili zachodnie wybrzeże Morza Czarnego i środkowe dorzecze Dniepru. Na zachód od nich najbliższymi sąsiadami stali się później Dakowie i Słowianie zachodni – Neurowie [Weneci], mieszkający nad rzeką Nurem [Bugiem], zajmujący ziemie od górnego biegu Dniestru po Berezynę. Na północny-wschód od nich nad górną Desną, Sożą, Dnieprem i Oką siedzieli, do chwili opuszczenia tych ziem – „Bałtowie”. Ich miejsce za Berezyną zajęli, wyparci przez Wężów – Wenetów ok. VI w. przed n. Chrystusa z Mazowsza – Nurowie [„Wiatycze i Radymicze”], 188

przenosząc ze sobą nazwy mazowieckich i pomorskich grodów np. Bielsk, Brańsk, Suraż, Płock, Bychów, Bydgoszcz i inne.

Naród Polski w ciągu wieków był różnie nazywany przez Słowian i obce ludy: Weneci, Chorwaci, Suewi, Wiślanie, Sławini, Lachowie i Polenie.

Weneci. Rzekę Wartę pierwotnie nazywano od jej kształtu – Wężem, a mieszkających nad nią Słowian – Wężami. Wędrujący przez Polskę kupcy rzymscy zlatynizowali nazwę rzeki – Węż na Wens, a mieszkańców w liczbie mnogiej – Venti [Veneti]. W ustach Germanów nazwa ta brzmiała – Wenedi. Około drugiego tysiąclecia przed Chrystusem Weneci opanowali niż europejski, od Renu po Zatokę Biskajską, tworząc potężne słowiańskie imperium, od Berezyny, Bałtyku i Morza Północnego obejmując Lombardię, Morze Adriatyckie i Dunaj.

Wenetów nazywano też Chorwatami. Nazwa ta powstała wśród Słowian naddunajskich i odnosiła się do Słowian mieszkających w Karpatach i na obszarach położonych za nimi. Składała się z dwóch podstaw słowotwórczych: hora (góra) i -wici [spleceni, złączeni]. Odnosiła się do mieszkańców gór – Chorwatów. Od nich też otrzymały nazwę góry: karpackie-chorwackie czyli polskie. Stąd też nazwa (choć zniekształcona), najwyższej góry Karpat – Gerlach, tzn. Ger(a) – góra, Lach (Lachów), czyli „Góra Lachów”. Nazwa ta, wiąże się z nazewnictwem polsko-greckim.

Historiografia pomija nierozstrzygnięte dotąd zagadnienie Chorwatów. Jednak źródła arabskie, czeskie, ruskie, rzymskie i skandynawskie przypominają, o Chorwatach i Wenetach, już od pierwszego wieku przed Chrystusem. Zaś źródła watykańskie z II w. mówią o granicy germańsko-chorwackiej na Łabie. „Herwarsaga” opisuje walki Chorwatów broniących w V w. nad Wisłą swego kraju przed Hunnami. Teofylakt Simokalta stwierdza, że siedziby Słowian sięgają, aż do Morza Północnego.

O sile i wielkości państwa chorwackiego świadczy fakt udzielenia przez nie skutecznej pomocy wojskowej, zagrożonemu Cesarstwu Bizantyjskiemu, broniącemu w VII w. swego istnienia przed Awarami i Persami, jak również zadanie klęski carowi bułgarskiemu w czasie jego wyprawy na Chorwację, na początku IX w.

Stosunki handlowe Wenetów-Chorwatów z Cesarstwem Rzymskim trwały niemal nieprzerwanie. Chorwacja dostarczała Cesarstwu nie tylko jomu [bursztynu], lecz przede wszystkim dużych ilości stali [kilka milionów ton], wytapianej w zachowanych do dziś dymarkach – piecach polowych.

Obszar etniczny Chorwacji, aż do późniejszego państwa Mieszka I rozciągał się, od rzek: Berezyny, Teterewu, do granic Mołdawii i Rumunii. Obejmował północny Siedmiogród, ziemie po rzekę Cisę i Dunaj, dalej Zakarpacie, Słowację, Śląsk, do działu wodnego Sudetów, dorzecze Odry, po Sprewę i Hawelę, dolną Łabę, Selencję, do rzeki-fiordu – Leniwej. Był największy spośród krajów Słowiańskich.

Chorwaci czyli Serbowie, na Bałkanach, bo tak ich też nazywano, osiedleni przez Herakliusza w nagrodę za pomoc wojskową, stanowili jeden naród, mieli jedną mowę i tych samych przodków przybyłych z Polski. Podzielił ich później chrzest w obrządku bizantyjskim i rzymskim, następnie pod panowanie tureckim – islam. Utworzyli pod przewodem Samona w VII w. potężne, ludne państwo, które po jego śmierci rozpadło się na samodzielne księstwa, połączone następnie w VIII w. federację – Wielką Morawę. Rozpościerało się ono, od gór Bałkanu po Morze Adriatyckie i dalej, na północ, wąskim pasem obejmując Panonię, Morawy [czeskie], Czechy i Łużyce. Na początku X w., po najeździe węgierskim, przy udziale polskim i czeskim przestało istnieć.

Wielkie państwo Wenetów – Chorwatów położone na północy, podczas starań wprowadzenia chrześcijaństwa w IX w. uległo rozczłonkowaniu.

Skrajne plemiona polskie: Sulenie, Obotryci, Pomorzanie, Prusowie i Sudynowie, Mazurzy sprzeciwiali się przyjęciu nowej wiary. Broniąc się powodowali wieloletnie walki wewnętrzne, osłabienie państwa, a w skutkach – napady sąsiadów i stopniową utratę skrajnych ziem i ludności.

Granice państwa Wenetów-Chorwatów atakowało Cesarstwo Rzymskie w I-III w., od południa (Trenczyn – dziś Słowacja) i Łaby, stąd znaleziska grobów i uzbrojenia jeńców żołnierzy rzymskich. Następnie Hunnowie w V w., Karol Wielki w VIII, później w IX w. Niemcy, a od X w. od wschodu – Księstwo Kijowskie.

Odwieczne granice państwa przesunęły się z Półwyspu Weneckiego – „Jutlandzkiego” i Łaby na Odrę, na wschodzie z Berezyny i Teterewu na dorzecze Bugu.

Ludność polska na utraconych ziemiach dostała się na kilka wieków pod obce panowanie: na wschodzie Księstwa Kijowskiego, Litwy, a później Rosji, na zachodzie – Niemiec. Pod przymusem ulegała germanizacji i ruszczeniu. Jednak trwałym świadectwem jej polskości na ziemiach zagarniętych są polskie nazwiska ludności i nazwy osiedli, gór i rzek.

Pragnienie połączenia się ludności polskiej zamieszkałej na ziemiach wschodnich z resztą społeczeństwa znalazło wyraz w czasie zawierania unii polsko-litewskiej, gdy szlachta polska spod władzy książąt kijowskich, a później księstwa litewskiego, wbrew oporowi magnatów litewskich, widziała w niej polepszenie swego losu i jako rzecz konieczną – złączenie z królestwem. Nic więc dziwnego, że zdecydowanie opowiedziała się za połączeniem państwa litewskiego z Państwem Polskim w jedną całość.

Świadectwem kultury, myśli technicznej i wojskowej pierwszych Piastów była ufortyfikowana i skanalizowana wczesnośredniowieczna droga wodna i lądowa: Wisła, Bug, Prypeć, Dniepr łącząca Bałtyk z Morzem Czarnym, oraz nie spotykana u sąsiadów wojskowa, obronna organizacja grodowa zwiększająca siły osłabionego państwa, świadcząc o zasięgu władztwa Mieszka I.

Podlasie. Dyskutowana od dawna i wywołująca sprzeczne opinie nazwa „Podlasie” jest nazwą topograficzną, nie związaną z sytuacją geopolityczną, lecz mówiącą o położeniu pod lasami tej krainy. Pierwotnie bowiem znajdowało się ono w środku krain polskich i nie przylegało do „Lachów”, lecz było wschodnią częścią Mazowsza i dorzecza Wisły.

Położone na skrzyżowaniu ważnych dróg międzynarodowych, ulegało zniszczeniom. Ludność dziesiątkowały zarazy i wojny, a ziemie uprawne pokrywały lasy.

Nazwa „Lachy” pochodzi od zniekształconego greckiego określenia krainy polskiej jako kraju nizinnego [Lachys] i jego mieszkańców [Lachoi]. Używana była w średniowieczu na wschodzie i południu Europy. Na Rusi i w Rosji przetrwała do naszych czasów.

Po utracie Polesia i Podlasia wschodniego i wzroście zagrożenia od wschodu, ze strony księstw kijowskich, utworzono w IX w. kasztelanię bielską otoczoną wieńcem grodów strażniczych i wsi służebnych.

CHRZEŚCIJAŃSTWO W POLSCE – KRAJU WIŚLAN, zapoczątkował książę Popiel za pośrednictwem uczniów św. Metodego w 874 r. w obrządku wschodnim [starosłowiańskim], kościoła rzymskiego. Objęło ono plemiona nadwiślańskie i wschodnią część kraju [Wołyń, Podole, Mazowsze oraz ziemie nad Niemnem i Prypecią, północny Siedmiogród-Rożan], Słowację i Zakarpacie po rzekę Cisę.

W 114 lat później chrześcijańskie ziemie wschodnie Polski zajął w 981 r. pogański książę kijowski – Włodzimierz Wielki. Po kilku latach wprowadził w swoim państwie chrześcijaństwo (988 r.) również w obrządku wschodnim z językiem starosłowiańskim. Z tej przyczyny ludność polską Wołynia i Podola łatwo podporządkowano kościołowi bizantyjskiemu, gdyż nie było różnicy w obrządku, a różnica w przynależności kościelnej nie była zauważalna.

W tym czasie na pozostałych niepodległych ziemiach Państwa Polskiego zaczęto, od Mieszka I, zamieniać obrządek wschodni na obrządek rzymski z łaciną, zrywając tym łączność kościelną i polityczną z ludnością polską, pozostającą na ziemiach opanowanych przez książąt kijowskich. W ciągu wieków pod obcym panowaniem, część ludności zapomniała o swym pochodzeniu.

Wypada w tym miejscu wspomnieć, o obrazie Matki Boskiej Częstochowskiej, przywiezionym przez księcia Opolczyka z Bełza. Obraz ten znajdował się nie na Rusi [jak pisze się w niektórych publikacjach], lecz na ziemiach polskich, które dostały się wcześniej pod panowanie książąt kijowskich. Jak wiadomo Państwo Polskie – Kraj Wiślan, ochrzczone w obrządku wschodnim kościoła rzymskiego, sprowadzało obrazy – ikony z Bizancjum, stąd jego obecność w Bełzie w tym czasie, gdy Ruś tkwiła jeszcze w głębokim pogaństwie.

Na usamodzielnionym od niedawna Mazowszu i jego części – Podlasiu chrześcijaństwo umacniał dalej Mieszko I, ale już w obrządku rzymskim (966 r.). Natomiast Podlasie wschodnie opanowali w XII w. książęta kijowscy, podporządkowując ludność kościołowi bizantyjskiemu.

Mowa polska i nazewnictwo na zagarniętych ziemiach, wchłaniając słownictwo wschodniosłowiańskie, uległo zruszczeniu. Pomimo to część ludności zachowała świadomość narodową.

Jednym z ważnych źródeł poznania przeszłości kraju jest nazewnictwo rzek, gór, osiedli i chociaż było ono zniekształcane pozwala jeszcze dzisiaj określić np. miejsca wymiany handlowej, główne drogi, ośrodki władzy państwowej tj. kasztelanie, rozmieszczenie wsi służebnych stanowiących charakterystyczną cechę piastowskiej wojskowe organizacji grodowej, jakiej nie było na Rusi i w Niemczech. Nazwy tych wsi ułatwiają określenie granic i obszaru państwa polskiego w IX-X w.

Od prawie trzech tysięcy lat Państwo Polskie i plemiona polskie nazywano różnie wśród różnych narodów. Na południu i wschodzie Europy z grecka – Lachami, na południu i zachodzie najpierw Wenetami, później Chorwatami, Lachami, Polenami i Sławienami. Mieszkańców Polesia z germańska – Dudlebami lub Dregowiczami.

Wydaje się konieczne wspomnieć w tym miejscu, że obchodzone od kilkudziesięciu lat „rocznice chrztu Polski w 966 r.” oraz „tysiąclecie istnienia państwa polskiego” nie powinny być poważnie traktowane,

gdyż nie znajdują potwierdzenia w średniowiecznych źródłach, bowiem chrztu Polski – Kraju Wiślan, w obrządku grekokatolickim, dokonał o 114 lat wcześniej książę Popiel. Natomiast istnienie narodu i Państwa Polskiego, chociaż pod różnymi nazwami, należy cofnąć o kilka tysiącleci. Zapomina się też, że o ukształtowanym narodzie i plemionach polskich pisał, prawie przed tysiącem lat, ruski kronikarz – Nestor, a potwierdza to również, używane w źródłach starożytnych od trzech tysięcy lat dla całego narodu jednolite nazewnictwo tj. -Weneci, -Chorwaci, Harudes -Wiślanie, -Lachowie.

Niezwykle doniosłym świadectwem ciągłości zamieszkiwania Słowian-Wenetów na obszarach Europy środkowej, sięgającym w daleką przeszłość, są słowiańskie nazwy rzek, gór, wysp, morza, krain, osiedli i dróg a m.in. ślady „szlaku bursztynowego” wzdłuż biegu Wisły w postaci łacińskich nazw osiedli i grodów, dziś miast, tj. Torunia, Kwidzynia, Gniewu, Sztumu, Tczewa, Elbląga, Tolkmicka uczęszczanego przez kupców i podróżników rzymskich.

Jednak najstarszymi śladami obszaru praojczyzny Słowian i imperium weneckiego sprzed trzech tysięcy lat są m.in. nazwy krain-Wenecja nad Adriatykiem, weneckie jeziora alpejskie, Vendea nad Zatoką Biskajską, wielka wyspa północnej Jutlandii-Wendsyssel, Hardaland w południowo-zachodniej Skandynawii, gród Wentspilis nad Windawą, trwała północna granica Besarabii, Mołdawii i Rumunii oraz tysiące nazw topograficznych gór, rzek i osiedli rozsianych na obszarach środkowej Europy.

Na mapie I przedstawiono, choć bardzo ogólnie i w przybliżeniu, kolebką i praojczyznę Słowian, kierunki ich ekspansji po okresie lodowcowym, oraz na mapie II granice zasięgu imperium weneckiego.

Kolebką Słowian, pod koniec zlodowacenia Europy, była dolina Dunaju przedzielona pasmem Karpat Południowych i gór Wschodnioserbskich tworzących przełom Żelaznej Bramy. Ten naturalny podział doliny rozdzielił Słowian na wschodnich i zachodnich, przyczynił się do zróżnicowania mowy i losów obu grup plemiennych.

Po ociepleniu się klimatu rozprzestrzenili się Słowianie na ziemie wschodniej i zachodniej Europy. Słowianie wschodni zajęli ziemie po środkowy Dniepr, zachodni – od Berezyny po Ren. Słowianie zachodni – Wallowie-Weleci opanowali częściowo wyspy brytyjskie, a Weneci siedzący między Łabą i Berezyną podporządkowali sobie Weletów i Serbów, stworzyli wielkie imperium weneckie sięgające, od Dźwiny, Berezyny, Teterewu po Karpaty, Alpy i rzekę Pad, Loarę i zatokę  Biskajską,   opanowali  wyspy  brytyjskie   zasiedlili   południowo-

zachodnią Skandynawię. W ważnych strategicznie punktach wznieśli twierdze: Brest, Brescia, Brześć i inne, w Bretanii, Lombardii, nad Bugiem później Przemyśl na Hrannie [Rugii], w Bawarii i nad Oką.

W V w. przed n. Chrystusa imperium Wenetów przestało istnieć. Celtowie zamieszkujący południowe obszary Francji, dzięki odkryciu sposobu wytopu, obróbki i utwardzania stali, wyposażeni w nową twardszą broń podbili północne obszary dzisiejszej Francji, Wyspy Brytyjskie, Irlandię. W V w. przed n. Chrystusa opanowali na krótko Italię, następnie część z nich skierowała swe uderzenia wzdłuż doliny Dunaju, by w III w. przed n. Chrystusa przejść dalej na południowy wschód, do Azji Mniejszej gdzie utworzyli własne państwo – Galację.

Rolnicza ludność wenecka, w późniejszej francuskiej Bretanii i nad Kanałem La Manche, pod panowaniem Celtów, przetrwała jeszcze

przez kilka wieków.

Pierwotna ludność Wysp Brytyjskich i Irlandii stopiła się z Wallami, Wenetami i Celtami tworząc nowe społeczeństwo. Pozostały po nim nazwy krain, rzek, półwyspów i osiedli.

Na wschodnich połaciach Europy, w dorzeczu Dniepru, Desny i Oki zamieszkały drobne plemiona Beudynów i Sarmatów [przyszłych Bałtów], a przed nimi na wschodzie, nad dolną Wołgą, koczowały przybyłe z Azji pasterskie plemiona Germanów, które pod naporem również pasterskich plemion scytyjskich, panujących nad niziną czarnomorską, zostały zmuszone w V w. przed n. Chrystusa, do wędrówki na północ. Tam przedostawały się po Wyspach Alandzkich do Skandynawii. W ślad za nimi ruszyli na spokojne pogranicze weneckougrofińskie, nad Dźwinę i Niemen, napastowani przez Scytów Bałtowie, późniejsi Litwini i Łotysze.

Klęski na zachodzie Europy zmusiły Wenetów w IV w. przed n. Chrystusa do budowy silnych twierdz – umocnień od południa na obrzeżach państwa. Jednym ze znamienitych władców Wenetów był – Przemyśl [Przemysław]1 jego imię upamiętnia szereg twierdz usytuowanych w obecnej północnej Bawarii, Turyngii, określających granice imperium w V w. przed n. Chrystusa, przegradzających dostęp od południa do obszarów między Renem i Łabą. Znajdują się one również na obszarze obecnego Państwa Polskiego, w bramie Śląsko-Morawskiej, nad Sanem, dalej na wschodzie nad Horyniem, Oką i na wyspie Hrannie [„Rugii”, „Ranie”] na Bałtyku, wyznaczając zasięg państwa Wenetów w różnych okresach tysiącleci (Mapa III, VIII).

Państwo Celtów zniszczyli Rzymianie w I w. przed n. Chrystusa. Chaos na obszarze Galii i Italii był sygnałem dla germańskich drużyn do zdobywczych wypraw w I-III w. po n. Chrystusa.

Książęta weleccy [Wallowie] uwolniwszy się od dominacji Wenetów, w trakcie walk wewnętrznych korzystali z pomocy i doświadczenia wojowników germańskich z północy, zatrudniając ich jako najemników, a nieraz wynosząc na przywódców plemiennych i książąt. Germanie przybywali ze Skandynawii na wybrzeża Europy zachodniej dwoma drogami – drogą morską i pomostem „Jutlandzkim”, korzystając z bardzo rzadkiego zaludnienia przez Wenetów tych nieurodzajnych ziem. Osiedlając się stopniowo na nizinnych wybrzeżach morskich ujścia Renu, w IV-III w. przed n. Chrystusa umacniali swą obecność w Europie zachodniej, a współdziałając z Weletami opanowywali coraz większe obszary w kierunku południowym, stając się władcami ziem i ludności słowiańskiej między Renem i Wezerą, dając początek późniejszej Saksonii.

W V w. po n. Chrystusa opanowali i umocnili się w dzisiejszej Bawarii, tworząc wydłużony kordon, od Morza Północnego, do Alp. Frankowie napływający do Galii przejęli rządy, a powstałe państwo nazywano od imienia władców – Francją.

Państwo Wenetów o zmniejszonym zasięgu zaczęto nazywać częściej od III w. przed n. Chrystusa – Chorwacją, nazwą stworzoną przez naddunajskich południowych Słowian. Granice jej na zachodzie oparły się o dział wodny Łaby i obejmowały Czechy i Serbię Łużycką. Książęta serbscy uniezależniali się od Wenetów [Chorwatów] kilkakrotnie, a trwale po próbach wprowadzenia chrześcijaństwa.

Granica na południu przebiegała wzdłuż Dunaju i rzeki Cisy, sięgając klinem północnego Siedmiogrodu. Na wschodzie prowadziła odwiecznym szlakiem od V w. przed n. Chrystusa sąsiadując z Dacją, dalej rzekami Teterew i Berezyną, obejmując ziemie opuszczone przez „Bałtów”, a zasiedlone następnie w VI-V w. przed n. Chrystusa przez Wenetów  [Neurów-Nurów]  tj. Radzimiców i Więciców.  Na ziemiach weneckich, nowo zajętych przez Bałtów, ludność bałtyjska przemieszała się z Wenetami, których resztki przetrwały do XII w.[159] Wiele miejscowości na Litwie, Łotwie i Estonii dziś nosi w swej nazwie rdzeń (podstawę) – Went, Wend.

WNIOSKI

W historiografii wielkość i bogatą przeszłość Narodu Polskiego, przedstawia się niewłaściwe, gdyż prawdą jest, że:

Mieszko I nie był założycielem Państwa Polskiego i nie ochrzcił Polski.

Państwo Polskie Mieszka I do roku 963 sięgało od rzeki Łaby do obecnej granicy rumuńskiej. Obejmowało północny Siedmiogród [ziemie Różan], Zakarpacie po rzekę Cisę, na północy opierało się o granice Litwy i Dźwinę. Do początków X w. obejmowało południową Jutlandię i było rzeczywiście największym krajem słowiańskim jak twierdził w (X w.) Ibrahim Ibn Jakub.

Mieszko I zobowiązał się do płacenia Cesarzowi Niemieckiemu trybutu z ziem od Łaby do Sprewy i Odry zn. „aż po Wartę” tj. do ujścia Warty.

Półwysep Jutlandzki i południowo-zachodnią Skandynawię zamieszkiwali pierwotnie Weneci.

Z Chorwatami-Wenetami państwo rzymskie toczyło walki w I-III w. nad Dunajem i Łabą.

Podboje germańskie odbywały się przy masowym udziale Słowian-Wallów [m.in. Weletów].

Grody Czerwieńskie i główny gród Czerwień leżą na Podolu, a Czermno (gród koło Chełma) zbudowane zostało po X w. po utracie Grodów Czerwieńskich nad Dniestrem.

Dawnych granic Państwa Polskiego [imperium weneckiego] strzegły twierdze o nazwie: Brest, Breścia, Brześć. Później m.in. siedem głównych twierdz o nazwie Przemyśl: nad Sanem, Horyniem, Oką, Dunajem w obecnej wschodniej Bawarii i Turyngii oraz na wyspie Hrannie („Rugii”)

Łęck [Łuck], jego mieszkańcy – Łęczanie-Lendinoi (gr.) to „Łuticzy” – błędnie „Lędzianie”.

Wbrew upowszechnionej opinii o Słowianach, Weneci-Chorwaci byli świetnymi żeglarzami, którzy opanowali wybrzeża Bretanii i Kanału La Manche, co zaświadczył Gajus Julius Caesar.

Pług to słowiańska nazwa płaskiego narzędzia rolniczego.

Jam, jem, j om, im jest prastarą zapomnianą polską nazwą bursztynu.

Stolicami państwa Wenetów były: Vineta-Weneta, Szczecin, Gniezno, Kraków.

Polska – „Kraj Wiślan” ochrzczona została w 874 r. w obrządku wschodnim, grekokatolickim kościoła rzymskiego, a księstwo kijowskie w 988 r. – bizantyjskim.

W V w. przetoczyła się z Azji na Europę, pomimo oporu Wenetów, nawała Hunnów, zakończona ich klęską na Polach Katalaunijskich w 451 r. zadaną pod przewodem Franków.

Państwo Polskie zetknęło się na wschodzie z państwem germańskich Russów w IX w. a na zachodzie z Frankami w V w. którzy po podbiciu Saksonii w 804 r. stali się na całej długości zachodniego działu wodnego Łaby, sąsiadami Chorwacji [Polski].

W tym czasie, gdy w państwie Franków rządził cesarz Ludwik II Niemiec, u Chorwatów, w latach 870-883 panował książę Popiel.

Weneci około VII w p.n.e. stworzyli potężne imperium, które przetrwało do III w. p.n.e. a późniejsi władcy Chorwacji prowadzili dalej do XI w. dalekosiężną politykę na obszarze Europy.

ROZDZIAŁ XII – NAZWY GEOGRAFICZNE

 

ZNACZENIE NAZW, FIZJOGRAFICZNYCH,
PLEMIENNYCH I MIEJSCOWYCH

 

RZEKI

 

An, au, elf – germ, strumień, rzeczka, potok [służą do oznaczenia przedmiotu, niezrozumiałej nazwy rzeki].

 

Arlau – n. pol. Orli strumień [Półw. Jutlandzki].

 

Biała – pierwotnie Bielanka. N. od bieli – topielisk. Pow. Bielsk Podl.

 

Biebrza – n. słow. Na obszarze celt.-Bievres, Belg.-Bievre, kilka rzek we Francji

 

Berezyna – n. pol. Skrajna, brzeżna, graniczna [J. Staszewski, od zarośli, błędnie].

 

Bug – pierwotnie Nur. N. germ, bougen-zgięcie.

 

Cisa – n. pol. Zn. wąwozowa, cis – wąwóz [J. Staszewski, od pathas-woda, błędnie].

 

Czeremosz – rzeka między gęstwinami

 

Ditcike – n. łac. dis – przeciwstawne, cike – łuki. „Ditcike” – Wisła.

 

Dniepr – n. słow. dno-i pre-oparzelisko. Kraniec bagien poleskich. N. zach. słowiańska [J. Staszewski, od dan – woda i apris, błędnie].

 

Dniestr – n. słow. Dno – ostatni, skrajny, stru – strumień przed Dunajem [J. Staszewski, od danu – woda, błędnie].

 

Drwęca – n. pol. Tri-wędy(ca), [J. Staszewski, od dur – woda, błędnie].

 

Dunaj – n. słow. Dennyj. Płynie dnem wielkiej doliny [J. Staszewski, danu – woda, błędnie].

 

Danuwius – Dan – rzeka, uwius łac. – krzak winny. Rzeka w kształcie krzaku winnego.

 

Elba – Elf – germ. jest określeniem przedmiotu   [rzeka].  Łaba [J. Staszewski, n. germ., błędnie].

 

Horyń – n.  słow.  Gorzyń – rzeka leniwa,  dymiąca,  oparzeliska [J. Staszewski, prędki, błędnie].

 

Ilfing – n. łac. ille – miękko, fingo – ukształtowana o nie ustalonym korycie.

 

Ister – n. łac. groźny, odstraszający [Dunaj w dolnym biegu].

 

Jasiołda – n. słow. jasło – żywność, dająca żywność – karmicielka-rybna.

 

Lek – łęk – [Półw. Jutlandzki] osiedle, część ramienia delty Renu i dopływ Biebrzy – „Ełk” – Łęk. N. słów. Łęk – zgięcie w kształcie łuku.

 

Łaba – n. słow. Rzeka z wgięciem – przegubem [łapa], n. topograficzna [J. Staszewski, n. germ, biała, błędnie].

 

Małoryta – n. pol. nieznacznie przekopana [droga wodna].

 

Motława-Mątława – n. pol. Od słowa mącić, zn. mącąca.

 

Morawa – n. łac. Mor-a-via zn. droga śmierci (szlak bursztynowy).

 

Muchawiec – n. pol. Pokryta mchem. Częściowo nieużytkowana droga wodna [J. Staszewski, od much, błędnie].

 

Narew – n. pol. Naremna, niespokojna, swawolna, płynąca w różnych kierunkach [J. Staszewski, od nero – woda, błędnie].

 

Nida-Nita-Nitka – zn. wąska n. słow. w Polsce i Skandynawii.

 

Nissa – n. słow. Skand. Od sł. Nizać, nawlekać, przebijać. Pokony-wającą przeszkody.

 

Noteć – n. łac. noceo – być przeszkodą, przegroda. N. pol. zaginęła [J. Staszewski, nieznany pień pochodzenia, błędnie].

 

Nur, Nurzec, Nurczyk – n. pol. Znurzony, pochylony, zgięty. Pierwotna nazwa Bugu i nazw pokrewnych [J. Staszewski, od nero-woda, błędnie].

 

Odra – n. pol. Otra – ocierająca się o góry. Płynie wzdłuż pasma górskiego Sudetów [J. Staszewski, od nero – woda, błędnie].

 

Osa – n. pol. ość, oś [J. Staszewski, od dhara – rzeka, błędnie].

 

Pina – n. pol. od pinać, łączyć. Spina dwie rzeki, tworzące wyspę. Rzeka o bardzo wolnym biegu [J. Staszewski, od piana, niepoważne].

 

Pregoła – n. słow. gołe oparzeliska [J. Staszewski, przepaść, błędnie].

 

Prypeć-Przypięć – n. pol. rzeka przypięta do boku Bugu.

 

Prut – n. słow. Prąd, rwąca, wartka, niosąca prądowinę – drzewa od rzeki obalone [J. Staszewski od bród, błędnie].

 

„Przówka” – pierwotnie Wrutice – bystra rzeczka. Zmyślona nazwa „Przówka” sprzeczna z topografią terenu. Płynie przez Mielnik [Czechy].

 

Rega – n. łac. re-geneo zn. rozhulana, swawolna.

 

Ryta – pogłębiona, przekopana.

 

San – n. pol. od słow. siąść, sian. zn. siedzący.

 

Seret – n. łac. Sera-zasuwa, rygiel, zapora.

 

Sillende [Półw. Jutlandzki] – n. słow. od su – przy i lena – leniwa.

 

Sira – n. słow. zn. szeroka (Skand.).

 

Słucz – n. pol. topogr. Od kształtu. Sieczony, pełzający, zgięty. Stąd Słuck – Słęck [J. Staszewski, grunt bagnisty, błędnie].

 

Sokołda – n. pol. Płynie z kałów – pokładów rudy darniowej. Podobnie m. Sokal.

 

Sprewa – n. słow. sprzała, oparzeliskowa [J. Staszewski, ciemna, błędnie].

 

Stochód – n. pol. sto chodów mająca.

 

Styr – n. pol. szeroki, prze-st(y)ronny, star(ny) – kaszubskie.

 

Supraśl – n. pol. płynąca z oparzelisk [J. Staszewski, „Sprząśla” od prąd, błędnie].

 

Swędrnia – n. pol. zn. zahaczona [węda].

 

Szeszupa – n. pol. sys – odmiana orła, upa – litewskie objaśnienie, rzeka. Orla rzeka.

 

Teterew – n. słow. cietrzewna

 

Trościanica-Trościągnica – n. pol. pochodząca od liny – trosy służącej do ciągnięcia łodzi, dubasów, komięg.

 

Waal – n. słow. wali, walny, wielki. Główne ramię delty Renu. Od niego n. Walów – Weletów.

 

Warta – n. łac. topogr., verto – obracać, kręcić. Pierwotnie Wąż, od niego Weneci [J. Staszewski, od prąd, błędnie].

 

Wąż, Węż – n. pol. od kształtu rzeki. Zlatynizowana na Vens, od niej Veneti i Wenedi [germ.].

 

Weichsel – n. niem. Zmyślona przez Krzyżaków nazwa Wisły.

 

Wezera – (n. niem. Wesser) n. słow. od słowa wyserać, wydalać. Dawniej Wysieracha – Wysierucha. Rzeka górska, porywa wszystko, a w nizinnym biegu gromadzi i wynosi w morze [J. Staszewski, n. celtycka, błędnie].

 

Wieprz – pierw. Wiprza n. pol. wyprzejąca [oparzeliskowa] [J. Staszewski, n. mitologiczna, błędnie].

 

Wisła – n. pol. z dwóch słów: wić (się) i słać, gdyż wije się i rozściela szeroko [J. Staszewski i S. Rospond od veis – płynięcia, błędnie].

 

Wisłog – n. pol. z dwóch słów: wij – wijące, s – się łog – łoże, rzeka górska.

 

Wyżewka – n. pol. wyża -jesiotr, Jesiotrówka.

 

Wilenka – n. pol. topogr. rz. Od niej nazwa Wilna. Zn. wiła [kręta]. Zdrobniale – Wilenka. Wilno – miejsce gdzie wije się rzeczka, i powstał gród – zamek – stare miasto otoczony wsiami służebnymi.

 

GÓRY I WĄWOZY

 

Brama Śląsko-Morawska – przełęcz między Sudetami i Karpatami, łączy Śląsk i Morawy.

 

Gerlach – n. słow – grecka, Góra Lachów-Polaków [J. Staszewski, od niem. Wsi Gerlsdorp, błędnie].

 

Giewont – Ge-vent. Góra Wenetów. Gebel arab. Góra.

 

Karpaty – Carpates mons, Harwarda fioll. Chorwackie góry, n. zlatynizowana. Zamiast litery o-a, zamiast litery h-c, jak k. Chorwaci – Polacy, Polskie Góry.

 

Rifejskie góry – n. słow. od słowa rwać, oderwane od głównych łańcuchów górskich Europy półn. Zbocza Wyżyny Wałdajskiej w Rosji.

 

Rotharr – n. niem. – słow. rot – czerwony, harr – góry.

 

Sudety – n. łac. od słowa sudus – pogodne, wesołe.

 

Ślęza – n. słow. su – łęg, wśród łęgów góra sa, siedząca.

 

Tatry – n. włoska od słowa tetrico, tetra, łac. tetricus – ponury w przeciwieństwie do Sudetów – pogodnych, wesołych.

 

Wałdajska Wyżyna – spływają z niej rzeki: Wołga, Dniepr i Dźwina.

 

„Worota”-”Porta” – n. pol. cis – wąwóz. Sącisko – przy wąwozie. Obok wzniesienia – Roztocze 344 m n.p.m.

 

Żelazna Brama – przełom Dunaju przez łańcuchy górskie Karpat i Gór Serbskich.

 

MORZA, ZATOKI, JEZIORA, WYSPY I PÓŁWYSPY

 

Bałtyckie Morze – n. słow. od słowa bełtać. Niespokojne, burzliwe.

 

Betuwe – n. łac. topogr. Bet – izo – być miękkim, uwe-uvidus – podmokły [grząska wyspa w delcie Renu].

 

Fehmarn – Fembre – n. słow. Wąbrze – wyspa. Między twierdzami.

 

Gopło – n. pol. Goły-pas. Pło. stpol. -pas, ros. połos.

 

Handanger Fiord – zn. Chorwacki fiord (Skand.).

 

Hel – n. pol. od sło. chylić, wychylić. Półwysep odchylający się od brzegu. Hyl – wydmuchowisko.

 

Hranna-Granna – n. pol. urwista wyspa [„Rana, Rugia”, błędnie].

 

Ilmer – Ilmeń – n. germ. Niby morze.

 

Kent Angl. – n. słow. kąt, róg.

 

Kornwalia – Cornweals [Anglia] – n. topogr. Cornu łac. – róg, półwysep, Weals – Weletów [Słowian].

 

Lacus Venedicus [Alpy] –Jezioro Wenetów.

 

Mare Suevicum – Morze Słowiańskie, Suevi [Słewi], Słowianie.

 

Morze Amfitrionalne – o trzech pachach – zatokach [Gall Anonim].

 

Oksywie – n. pol. odłamek od lądu, okruch, ksynka [85 m n.p.m.], mazurzenie, n. pospolita, Okse, Oksza, Od krusy [kruszy]. Nie jest n. etruską, ani nordyjską jak błędnie piszą: Al. Brückner i J. Rozwadowski.

 

Ost-sae – n. łac. normandzka od ostium – ujście, sae – norm. Jezioro.

 

Rozewie – n. pol. od rogu [mazurzenie], Rożewie – Naroże. Nie jest n. etruską ani niemiecką.

 

„Rugia, Rana” – n. pol. Hranna zn. urwista.

 

Sambia-Zambia – n. pol. od zęba. N. zlatynizowana. Wielki półwysep w kształcie zęba wrzynającego się w morze.

 

Sinus Codanus – zn. zatoka, coeo łac. – skupić, zbierać, dono-darować. Donum – dar. Zatoka gromadząca dary dorzecza Wisły. Nie ma związku z Gdańskiem. Nazwa sprzed X w.

 

Wagryjski półw. – n. pol. wągroda – międzygrodzie [między Kolonią i Lubeką].

 

Wentyssel – wyspa Wenetów [Jutlandia].

 

PLEMIONA I KRAINY

 

Abodriti-Obodrzyce – n. łac. ab – przed, draco – wąż, smok. Zn. Przedwężowie, mieszkający przed Wężami. Wężowie za Odrą].

 

Aesti – n. łac. burzliwi [Prusowie].

 

Anglowie – plemię germańskie, które opanowało W. Brytyjskie w VI w., stąd n. Anglii.

 

Antowie-Skrajni – przedni, n. łac. Słowian wschodnich.

 

Awarowie – azjatyccy najeźdźcy doliny naddunajskiej.

 

„Bałtowie” – Litwini i Łotysze.

 

Barcja (Barta) Prusy –- bartis – ul. barć n. słow.

 

Belgia – n. od bieli i g. gigans – olbrzym łac. Belgia zn. olbrzymie mokradło Belgowie – Weleci.

 

Boudynowie – Łotysze [Ptolemeusz] – n. słow. zachodnia od dna-skraju bieli. Pierwotnie mieszkali za bagnami Polesia.

 

Bużanie – N. od Bugu. Pierwotnie Nurowie – Neurowie [Herodot].

 

Celtowie, Galli, Kelte – n. słow. od słowa kalić, utwardzać [J. Staszewski, od koit – las, błędnie].

 

Chorwaci-Chorwici – n. słow. ogólna plemion polskich używana przez Słowian z doliny naddunajskiej.

 

Dakowie [Dacja-Rumunia] – osiedlili się na pierwotnej granicy Polski przed ok. 2500 laty.

 

Dregowicze – n. germ, drek – błoto, bagno i słowiańskie wici-złączeni. Polesianie – mieszkańcy bagien.

 

Dudlebowie – n. germ, od słów: dunst- i leben, mieszkańcy mgieł i oparów. Polesianie.

 

Frankowie – Germanie, od których pochodzi n. Francji.

 

„Gebalimowie” – Górale, ar. Gebel – góra, Chorwaci czyli Polacy.

 

Germanie – Goci, Waregowie, Normanowie, Anglowie, Jutowie, Danowie.

 

Gołęszyce – n. pol. Kałęsice – siedzący wśród skał między górami Karpatami i Sudetami [w Bramie Śląsko-Morawskiej].

 

Hardaland (Skand.) –zn. kraj Chorwatów.

 

Harda Fiell – zn. Chorwacki płaskowyż.

 

Kaszubi – n. łac. Cassaepes, od casa-chałupa i saepes-charakterystyczna zagroda otoczona wysokim płotem-palisadą [„szlak bursztynowy”].

 

Lachowie – n. gr. Lachoi – Polacy.

 

Łęczanie „Lędzianie” [błędnie], mieszkańcy Łęcka- „Łucka”. N. rus. „Łuticzy”.

 

Litwini – Sarmaci.

 

Łotysze – Sarmaci.

 

Mazowsze – n. pol. od gęstwin leśnych, mez(s) – las, Meszna rzeka-leśna, dopł. pr. Warty. Meszne – stpol. n. w myślistwie-knieja obfitująca w legowiska niedźwiedzi, stąd Miseca-Miska – Mieszko – Miedźwiedź.

 

Natangia – n. łac. zn. nato – zalewać, ango dręczyć. Ziemia dręczona zalewami.

 

Neurowie – Nurowie, „Bużanie”, Mazurzy [Ptolemeusz].

 

Obodrzyce – Obotriti – n. łac. zn. Przedwężowie [J. Staszewski, z tamtej strony, błędnie].

 

Pieczyngowie – pl. Tureckie z Azji.

 

Podlasie – żyzne ziemie rolnicze w dorzeczu Wisły, przy zbiegu działów wodnych Wisły, Niemna i Prypeci, przyległe do wielkich puszcz na wschodzie.

 

Polacy, Polenie – n. łac. od polens, polentis – silni, potężni, liczni [nie od pól].

 

Polesianie – Poleszucy, Dregowicze, Dudlebowie. Nazwa topograficzna, nie plemienna.

 

Pomesania – n. słow. zn. Po-mez-knieja, sani – siedzący. Siedzący po kniejach.

 

Pszowianie – mieszkańcy Pszowa – grodu śląskiego i okolicy zajętej w 1038 r. przez Czechów.

 

„Radymicze” – Radzimicy – Mazowszanie podlegli księciu Radzimowi.

 

Rożanie, Ruzzi – n. łac. Chorwaci, mieszkańcy północnego Siedmiogrodu.

 

Russowie – germ, ród władców Słowian wschodnich. Od nich nazwa Ruś.

 

Sarmaci – Litwini i Łotysze.

 

Sasi – n. słow. pl. Germ. osiadłego wśród Słowian nad Wezerą i dolnym Renem.

 

Serbowie – n. słow. od ser – mokry i biesy – diabły [z mokradeł].

 

Sermende – n. łac. wspólnota biedaków [Litwini i Łotysze].

 

Siewierzanie – mieszkają wśród wiszu – sitowi na niskim lewym brzegu Dniepru [J. Staszewski, od północy, błędnie].

 

Sclaweni – latynizacja i zniekształcenie n. Słowian południowych na przezwisko – niewolnik.

 

Selencja – kraina na Półw. Jutlandzkim nazywana od rzeki Leniwej-Sillende n. słow. od słów su – przy, lena – leniwa.

 

Śląsk, Śląsko, Slęgsko – n. pol. od su – przy, – łęg, podmokła nizina. Nie ma nic wspólnego z „Silingami”.

 

Słowianie – n. słow. -łac. pochodzi od su – przy, na, oraz łęgów – nizin i łac. weni – przybyli, tzn. przybyli z nizin. Skrócona brzmiała- Słewii, Suevi [J. Staszewski, nie wyjaśniona].

 

Uhlicze – n. słow. Pl. wschodniosłowiańskie zamieszkujące wielki kąt „uhoł” Dniepru na jego prawym brzegu.

 

Węgrzy – Turcy, wg K. Porfirogenety.

 

Weneci – Veneti – Wendi – n. pol. Wężowie – mieszkańcy dorzecza rzeki Węża.

 

Wens – Węż – zlatynizowana nazwa rzeki Węża [Warty]

 

Weleci – Wallowie – n. słow. Słowianie znad delty Renu i jej głównego ramienia rzeki Waal.

 

Wiślanie – Chorwaci – Weneci – Lachowie – Słowianie – Polenie -Polacy -.

 

„Wjatycze” [Więcice] – Mazowszanie – Neurowie podlegli księciu Więckowi, którzy wywędrowali w IV w. przed n. Chrystusa nad górne dorzecze Desny i Oki na miejsce Bałtów.

 

GRODY I OSIEDLA

 

Białowieża – n. pol. od białej wyski [wyszki] – wzniesienia z białym piaszczystym urwiskiem, zarośniętym obecnie drzewami [pałac], widocznym od strony spławnej rzeki [dziś staw] od niego nazwa Puszczy Białowieskiej, Wołkowyska, Gołej Wyszki. Stąd rozpoczynał się spław drewna z pobliskiej Bindugi. Nazwa nie pochodzi od „białej wieży widocznej z gąszczy leśnej” jak pisze J. Staszewski – niepoważne.

 

Białystok – Bielszczany Stok – n. od bieli i bagiennego potoku z to-pieliskami.

 

Belfast [W. Brytania] – n. słow. – germ, bagienny gród. N. od bieli-topieliska.

 

Bielsk d. Bielsko – n. topogr. Gród położony na ostrowiach wśród bieli [topielisk].

 

Binduga – miejsce wiązania tratew n. germ.

 

Bełz – n. pol. błyszczący [gród].

 

Boćki – od imienia Bodzenty [Bodzki] n. rodowa [J. Staszewski, od bocianów, błędnie].

 

Boratyniec – umocnienia wojskowe.

 

Brańsk, Branisko – miejsce gdzie rzeka Nurzec pobiera wysoki brzeg, [S. Rospond, nazwa od rzeki Bronki i od błota, błędnie] gród strażniczy.

 

Breda [Hol.] – n. słow. bród.

 

Bremen [Niem.] – n. słow. Bremno. Miejsce wymiany ładunków-port. Od brzemię i mno – wymiana. [J. Staszewski, od fala, błędnie].

 

Brenne [Fr.] –n. słow. bagna.

 

Brest [Półw. Bretonski], Brescia, Brześć – n. pol. od słowa – brzec, strzec, ros. bierecz. Twierdza strażnicza. [J. Staszewski, kora brzozowa, Al. Brückner i S. Rospond, od brzostu, błędnie].

 

Bydgoszcz – n. pol. Bytgosc, od byt – pobyt i gosc – gospoda. Zn. gospoda przydrożna na skrzyżowaniu „szlaków bursztynowych”, główny punkt postojowy wspomniany prawdopodobnie przez Ptolemeusza. [S. Rospond, imię, błędnie].

 

Brok – n. strażnica od brzec, bzec [mazurzenie]. [J. Staszewski, celtyckie, borsuk, błędnie].

 

Caradoc (Angl.) –n. słow. Gródek na granicy Walii.

 

Chełmno – cheł, choł – sól, mno – wymiana, miejsce wymiany soli [J. Staszewski, wzgórze, błędnie].

 

Chełmża – Chełm – wzgórze, mża – umarłych. „Szlak bursztynowy”.

 

Chraboły – n. włoska, crebra bulla, zn. ciasno ustawione zabudowania na wyspie wśród błot, jak bańki na wodzie.

 

Czermno – n. łac. – pol. cera – wosk, mno – wymiana, Cermno – miejsce wymiany wosku. [S. Rospond, od nazwiska, błędnie]. [J. Staszewski, nazywa błędnie Czermno, Czerwieniem leżącym na Podolu. Czermno – gród i nazwa z XI w., badania archeologiczne].

 

Czerwień – naczelna twierdza leżąca na Podolu, zbudowana z czerwonego piaskowca występującego koło Zaleszczyk, w jarach n. Drużynem, broniła przed najazdami stepowców.

 

Czerwieńskie Grody – zespół grodów podległych głównemu grodowi – Czerwieniowi.

 

Drohiczyn – n. pol. złożona z dwóch słów – droga i czyn – twierdza-strażnicza. Zn. twierdza drogowa. Drohiczyn n/Bugiem nigdy nie był pod panowaniem Rusi. [J. Staszewski, n. od imienia Drohita, błędnie. Nie było takiego imienia]. Leży na wielkiej międzynarodowej magistrali drogowo-wodnej sprzed X w. tak samo jak Drohiczyn poleski.

 

Dublin (Irl.) –n. słow. Dęblin [własność Dęba].

 

Elbląg, miasto i rzeka – n. łac. złożona ze słów: ilia – miękkość i fin-go – kształtować, tzn. miękko ukształtowana o nieustalonym biegu (korycie) na „szlaku bursztynowym”. [J. Staszewski, n. pruska, błędnie].

 

Ełk – n. pol. topogr. zniekształcona, pierwotnie Łęk. Gród na wielkim łuku, zgięciu utworzonym przez rzekę i jeziora. [J. Staszewski, od łękno, grzebieni, błędnie].

 

Gdańsk, Gdańsko – n. pol. miejsce przeznaczone do składania da-ni-daniny, K’dani. Po śmierci św. Wojciecha i pokonaniu Prusów Bolesław Chrobry zakłada port i gród w 997 r. Kasz. Gduńsk[o]. Idrisi-Gintyar [jantar]. [J. Staszewski, n. pruska, błędnie].

 

Gdynia – n. słow. zn. K’dnie, przy dnie, przy brzegu.

 

Gedine – n. słow. (Belg.).

 

Gniew – Gmew – n. łac. od geminus – zdwojony, o dwóch grodach. [J. Staszewski, od kupa, błędnie]. „Szlak bursztynowy”.

 

Goniądz – n. łac. od conecto – spiąć, złączyć. Łączący – przeprawa.

 

Grodno – n. pol. gród – dno. Twierdza położona na skraju państwa.

 

Grodziec – „Horodec”.

 

Grudziądz – n. łac. crudus – nieukończony i cingo – opasać. Crudin-go nieukończonym obwałowaniu [J. Staszewski, od grudy, błędnie]. Na „szlaku bursztynowym”.

 

Haćki – n. od ghat, hind. Zn. wąwóz.

 

Hranice – gród morawski na starej granicy polsko-morawskiej.

 

Hajnówka – pierwotnie Chojnowszczyzna (XIX w.). W wymowie rosyjskiej w czasie zaborów – Hajnowszczyzna, później Hajnówka. Poprawnie Chojnówka – zn. młody las sosnowy, od choja. Dawne grunta Chojnowskich – chojnowszczyzna.

 

Haedum [Jutl.] – n. łac. zn. koziołek – pal do przywiązywania statków.

 

Hamburg – n. słow.-germ. Chum [serb.] Chełm – wzgórze, burg. (germ.) – gród. Wzgórze grodowe.

 

Hołowiesk[a]  [zniekształcone] – Goła Wyska, grunta orne Bielska

 

1. na rozległym wzniesieniu – wysce [wyszce]. Jamno – n. pol. zn. jam – „bursztyn” i mno – wymiana. Miejsce wy-

 

miany jamu – „bursztynu”. Jomsborg, – n. pol.-germ. -targ bursztynu, Jumne, Vineta – n. pol. Największe miasto Europy w IX w., miejsce handlu międzynarodowego [S. Rospond, od moczarów, błędnie].

 

Kalisz – n. pol. zn. leżący na pokładzie rudy darniowej – kale [J. Staszewski, błoto, błędnie].

 

Kempen [Hol.] – n. słow. Kępy.

 

Kilonia [Kiel – niem.] – n. słow. Kieł n. topogr. Leży na ostrym końcu zatoki w kształcie kła.

 

Kleszczele – pierw. Kleszczeleże, od położenia w kleszczach dwóch puszcz: Białowieskiej i Mielnickiej.

 

Kobryn – n. pol. topogr. od położenia na styku dorzeczy dwóch rzek: Muchawca i Jasiodły. Kob-styk, ryń, rzyń – tył.

 

Kołobrzeg – d. Chołobzega [mazurzenie]. Od choł – sól, brzega -strażnica. Strażnica soli [S. Rospond, od koła, brzegu, błędnie].

 

Cornweals – n. łac.-słow. Cornu-róg, półwysep i weals – welecki. (Weletów, pl. Słow.).

 

Kruszwica, Kruszwicy – solnicy – n. służebna. Gromadzący krusze-miał solny.

 

Kwidzyń – n. włoska. Quido – przewodnik [na „szlaku bursztynowym”]. [J. Staszewski, n. pruska, błędnie].

 

Londyn – n. słow. od łęg. – podmokła nizina i dno – skraj łęgów. N. topogr.

 

Lubca [Lubeca] – n. pol. własność Luba.

 

Lublin – od luby zn. chudy.

 

Łobez Lobse (1280) gród – n. pol. przegubu gwałtownego zagięcia rz. Regi. Gród kasztelański. (Pierw. Łob-se) zn. siedzący na przegubie (rzeki) [S. Rospond, od lebiody, błędnie].

 

Łomża – n. pol. topogr. od położenia za załomem Narwi [między dwoma wielkimi załomami]. [J. Staszewski, od litewskiego słowa lamza -jeleń, błędnie].

 

Łapy – n. pol. podobnie jak Łaba od łapy, n. topogr. od szeregu załamań trasy koryta – wgłębień – przegubów między Surażem i Tykocinem [J. Staszewski, od imienia Łapa, błędnie] . Od nich nazwisko – Łapińscy, Łapowie.

 

„Łuck” pierw. Łęck – n. pol. od zgięcia łęku, zakola rzeki Styru. Stąd n. „Łuticzy” i „Lędzianie”, poprawnie – Łęczanie.

 

Mielnik [Czechy] – n. słow. od mieli – kredy, wychodni kredy. N. topogr. Mielnik nie mógł pierwotnie nazywać się Pszowem, gdyż nie leży nad bagnami.

 

Mielnik n. Bugiem – n. pol. topogr. od wychodni kredy (kopalnia). [J. Staszewski, od osady młynarza, błędnie].

 

Mińsk(o) – n. od rzeki Mieni o zmiennej trasie biegu.

 

Nakło – n. pol. od położenia grodu na półwyspie – kle wrzynającym się w bagienną dolinę Noteci.

 

Niwice [Niemirów] – nie od niwy. Pierw. Niewidze od niewidoczno-ści grodu wśród drzew nadbrzeżnych puszczy.

 

Orlean [Fr.] – n. słow. Orlin – własność Orła.

 

Ostrołęka – n. pol. ostrożony łęk rzeczny [z palisadą], miejsce obronne. [J. Staszewski, od ostów, błędnie].

 

Pelplin [Peplin] – n. łac. od populatum – gaj topolowy. Leży na „szlaku bursztynowym” [J. Staszewski, od trzęsawiska, błędnie].

 

Piliki [wieś pow. bielski] – n. pol. od pilich – suseł, n. rodowa.

 

Pińsk[o] – n. pol. od rzeki Piny.

 

Przemyśl – „Peremyszl” – n. pol. Wielkie grody Wenetów nad Sanem, na wyspie Hrannie „Rugii” w Bawarii, Turyngii, nad Oką, k. Kaługi. N. pamiątkowa od imienia władcy Wenetów. Świadczy o rozległości państwa Wenetów przed 2000 lat (Mapa III).

 

Pszów – n. pol. grodu na Śląsku od położenia wśród oparzelisk.

 

Pułtusk(o) – n. łac. od pello – zaspokoić i tus – kadzidło Peltus – ko-miejsce zaopatrywania się w kadzidło bursztyn kupców rzymskich. [J. Staszewski, n. rzeczna, błędnie].

 

Rajgród – n. pol. topogr. od położenia grodu na ryju – półwyspie wrzynającym się w jezioro [S. Rospond, n. od raju – wody, J. Staszewski, od piekła, błędnie].

 

Rennes [Fr.] – n. słow. hren, hran, grań [J. Staszewski, od wóz, błędnie].

 

Ryboły – wieś, pow. Bielsk P. – n. włoska rebelii – burzliwi. Kr. Bona, scalenie gruntów.

 

Sącisko – n. pol. są – przy, cis – wąwóz. Przy wąwozie „Worota”, „Porta” twierdza. [Sąciska – Sąsiadka, błędnie].

 

Sfornegacie – n. pol. zn. zwierające się wąwozy, (gat – wąwóz).

 

Siemiatycze – pierw. Siemięcice od imienia Siemowit. Ludzie podlegli Siemiętom [wnuczętom Siemowita].

 

Sobótka [Sąpoty] – n. pol. są – przy, poty – źródliska. Przy źródli-skach. N. zdrobniała.

 

Sokółka – Sokołda – n. pol. zn. są – przy, kały – ruda darniowa So-kałda n. rzeczna.

 

Sologne [Fr.] – n. słow. – przy łęgach.

 

Sopoty [Zopot.] – n. pol. w 1. mn. Zn. są – przy, poty – źródliska. – n. pol. w 1. poj. „Sopot”, błędnie.

 

Supraśl – n. pol. zniekształcona, su – zn. przy oparzeliskach. Gród Suprześleże.

 

Strabla – n. włoska. Stra-bella zn. Przepiękna [dwór].

 

Suraż, Sąroż(e) – n. pol. zniekształcona, zn. są – przy, roże – róg. Gród przy gwałtownym skręcie trasy biegu Narwi.

 

Suwałki – n. pol. topogr. zn. przy wałach. Naturalne ukształtowanie terenu przed miastem [J. Staszewski, od włóczęgów-błędnie].

 

Szczecin, Scycin – n. pol. miejsce z natury obronne. Gród [J. Staszewski i S. Rospond, n. od szczeciny, niepoważnie]. Stolica Polski jeszcze za Mieszka I.

 

Szeszyły – n. łac. Sessili – przydatni do osiedlenia, wieś kościoła par. boćkowskiej pow. Bielsk Podl.

 

Sztum – n. łac. od situs – opuszczony [gród] na „szlaku bursztynowym”.

 

Świdwin – n. Cchivelbin, Schivelbeyn – Krzywebieln(o) – topielisko.

 

Świecie [Zwez, Zwece] – n. łac. zn. su – przy, vectis – zapora. Gród strażniczy nad rzeką Wdą, przy zaporze, na „Szlaku bursztynowym” [J. Staszewski, n. od świecenia wody, błędnie].

 

Tczew, Trsow, Trsew – n. łac. Tersus – wytworny, czysty. Gród położony na wysokim cyplu wrzynającym się w bagna delty Wisły, z szerokim wglądem w dolinę, [„szlak bursztynowy”].

 

Tolmicko – n. łac. od tollo – podnosić w górę i comitum – miejsce zgromadzeń położone na zboczu wzgórza 192 m. n.p.m. [J. Staszewski, od imienia Tolk „tłumacz”, błędnie].

 

Toruń – n. łac. Torus – wyniosłość, nabrzmiałość. Gród położony na wyniosłości w dolinie Wisły, na „szlaku bursztynowym”. [J. Staszewski, n. niejasna, błędnie].

 

Trenczyn – n. pol. tarn – cierń, czyn – twierdza. Gród na skale bronił w I w. po Chrystusie państwa Wenetów przed najazdami Rzymian.

 

Troki – n. pol. przewiązka [brak w m. litewskiej], mielizna łącząca wyspę z lądem.

 

Tryggelew [Dan.] – n. pol. Trygłów. Świątynia boga słow. Trygłowa na wyspie Langeland, dawniej Wenetów.

 

Truso [Prusy] – n. pol. trzęsawisko, rus. trusło. Port handlowy na „szlaku bursztynowym”.

 

Turów – n. rodowa, od rodu Tura, pospolita w Polsce. Gród broniący państwo polskie, od wschodu.

 

Tykocin – n. pol. od tyki – rogi jelenia w myślistwie i tyn, cin – gród, zamek. N. topogr. Rzeka Narew rozdzieliła się w tym miejscu na trzy równoległe koryta w kształcie rogów jelenia [J. Staszewski i S. Rospond od nazwiska – Tyka, błędnie].

 

Upsala, Sigtuna, Birka [Szw.] – osiedla i grody naprzeciw Wysp Alandzkich. Miejsce lądowania Germanów w Skandynawii.

 

Ventspils [Łot.] – n. łot. Pils – gród, Went – Wenetów.

 

Vannes [półw. Bret.] – Weneci. Cezar pisał: „przewyższają wszystkich innych wiedzą rzeczy morskich” [J. Staszewski].

 

Welzen [niem.] – n. słow. Weleci.

 

Vineta – Weneta [Jomsborg, Jumne] – stolica imperium weneckiego, największe miasto Europy. Miejsce międzynarodowej wymiany handlowej. N. od Venetow.

 

Warszawa – n. topogr. zn. Wyniosła. D. Warsewo, Warsewie. Wers(sz) wyniosłość, wierzch, ind. warsh – man – wierzch [Słownik et. J. pol. Al. Brückner]. Brzeg warszawski – wysoki, praski – niski.

 

Wawel, Wąwel – n. pol. gród położony między wolami – Międzywole.

 

Wilno – Wiłno – n. pol. topogr. nie od rzeki Wilii lecz od Wilenki rzeki na starym mieście/179. Zdrobnienie Wilenka podobnie jak miła – milenka. Wilenka, to nazwa rzeki wiłej, krętej.

 

Wizna, Wyzna – n. pol. [mazurzenie]. Wyżna, wyniosłość położona nad Narwią. Gród.

 

Włodzimierz Woł. – gród, twierdza. Stary gród otoczony wsiami służebnymi umocniony przez Włodzimierza W. w 992 r. w czasie nieudanej wyprawy na Polskę.

 

Wogastisburg – n. słow. – łac. – germ, wag – rzeka, astis – położenie, burg – gród. Gród nad Wagiem.

 

Wołkowysk(a) – n. pol. [mazurzenie] zn. wilcza wyszka. Wzniesienie obok którego leży gród d. Kasztelański i miasto otoczony wsiami służebnymi.

 

Wyszki, Wyski, wieś – najwyższe wzniesienie w okolicy.

 

Zwolle [Hol.] – n. słow. Zwoleń, osiedle Weletów zwolnione od obowiązków podatkowych.

 

ROZDZIAŁ XIII – MAŁY SŁOWNIK

 

ZAPOMNIANE SŁOWA POLSKIE

 

brzec – strzec, ros. bierecz

 

mno – wymiana, ros. obmien

 

mieńsko – targowisko

 

biele – topielisko

 

cis – wąwóz, jar

 

dębicy – n. pol. zn. „garbarze” [z niem. Gärber]

 

kob – styk

 

kobić – stykać, (kobiałka, Koblencja – styk łęków, styk łęgów)

 

kabłąk, kabłęk – stykający się łęk, zamknięty łęk, łuk

 

jeta, jęta –jąć, jęć

 

jam, jem, im – polska nazwa „bursztynu” (n. niem. Bernstein)

 

kał – skała, twardziel, ruda darniowa

 

róg, ryj – półwysep [Rozewie, Rajgród – Ryjgród]

 

wą – między

 

wągroda – międzygrodzie

 

Wawel, Wawel, Wąwole – między wolami [Międzywole]

 

Wąchock – Międzychód

 

Wądroże – Międzydroże

 

wątroba – wątrzewie, międzytrzewie

 

su – są – przy

 

IMIONA, PRZYDOMKI

 

Sław – Wielbiony [syn Sławnik]

 

Tuga – Tęga, Silna

 

Buga – Pyszna

 

Luby, Lubawy – Chudy, Chudawy

 

żubr, ząbr, sambr – stąd Zambrów, Zambrzyce a to od słów – sam

 

bieży, sambież(y), sambr – tzn. samotnik [potężny samiec].

20/11/2019

źródełko – http://kronikihistoryczne.blogspot.com/2015/11/tadeusz-miller-3-tysiace-lat-panstwa_19.html

Ode mnie ta plansza niżej, link jako dodatek jak również pozostałe grafiki i kilka przypisów, a dalej juz 60 minut czytania jak w tytule o kulcie i boskości Węży na całym świecie, tłumaczenie od Google więc mogą się pojawić jakieś błędy stylistyczny czy z odmianą przez przypadki, całego tekstu który ma prawie 13,000 słów nie jestem w stanie skorygować, zapraszam do lektury  🙂

https://damienmarieathope.com/2017/03/stone-snake-of-south-africa-first-human-worship-70000/

Mityczne początki

Od samego początku na każdym kontynencie tej ziemi, na którym ludzkość czciła boskość węża został rozpoznany i zaakceptowany jako bóg. Od parującej dżungli w Afryce po lodowate pustkowia północnej Europy; od żyznego półksiężyca po opuszczony teren Australii, wąż był czczony, budzony obawą i adorowany. Wężowa mitologia jest prawdopodobnie najbardziej rozpowszechnioną mitologią znaną ludzkości.

Zajmiemy się językiem zawartym w micie i legendzie podczas każdej dyskusji o wężu boskim, dlatego zanim zaczniemy, powinniśmy poświęcić trochę czasu na wyjaśnienie użycia mitu na arenach religijnych i legendarnych. Kiedy badamy historię prawdy lub wiedzy w historii ludzkości, mamy do czynienia z faktem, że pochodzenie mitu leży w greckiej koncepcji muthos [muthos], która jako definicja prawdy lub wiedzy poprzedza użycie greckiego słowo Logos [ lpgos], z którego czerpiemy naszą logikę słowną. Mit dla wczesnego człowieka zwykle odnosił się do tych rzeczywistości, które były znane z doświadczenia, czy to archetypowych, nieświadomych, czy opartych na kulturowych i rytualnych wierzeniach ludzkiej cywilizacji. Albert Einstein, ceniony naukowiec matematyki z „główką jaja”; „Wiedza to doświadczenie; wszystko inne to tylko informacja”.

W tym artykule słowo „mit” zostanie zdefiniowane jako historia zapomnianego lub niejasnego pochodzenia, zasadniczo religijna, ponieważ mamy do czynienia z koncepcją boskości, która ma na celu wyjaśnienie lub racjonalizację ważnego aspektu świata lub społeczeństwa. Ponadto, w kontekście tego artykułu, wszystkie użyte mity są, lub były na pewnym etapie, faktycznie uważane za prawdziwe przez ludy społeczeństw, które wykorzystały lub zapoczątkowały mit. Definicja ta jest zatem wyraźnie odróżniona od użycia słowa mit w mowie potocznej, która zasadniczo odnosi się do nierzeczywistej lub wyobrażonej historii. Stosowany tu mit różni się także wyraźnie od alegorii lub przypowieści, która jest historią celowo stworzoną w celu zilustrowania pewnego punktu moralnego, ale której nigdy nie przyjęto za prawdę.

Początkowo mity nie były wyrażane w formie ustnej ani pisemnej, ponieważ język uznano za nieodpowiedni do przekazania prawdy wyrażonej w opowiadaniu. Mity były odtwarzane, intonowane, malowane, kostiumowane, tańczone, śpiewane i wyobrażane, czasem w stanach hipnotycznych lub halucynacyjnych. W ten sposób twórcze energie i relacje za i pod światem naturalnym zostały wprowadzone do świadomego królestwa. Uważano, że mit nie tylko opowiada, ale tworzy łańcuch od świata metafizycznego do świata fizycznego.

Później w czasie historycznym mit łączy się i często utożsamia z inną grecką koncepcją legendy, która wywodzi się z greckiego Legionu lub Logosu [ logos] co oznaczało słowo lub język. Mit stał się wtedy formą pisemną. A Mythos / Logos to aktywność ludzkiej świadomości, która tłumaczy lub przenosi podstawowe formy i moce z nieświadomości na świadomość, ze świata snów do świata aktywności.

W naszym „nowoczesnym” świecie tak zdyskontowaliśmy siłę i rzeczywistość mitu, oczerniając ich do poziomu „bajek”, że straciliśmy kontakt z naszą ziemią. Nie wiemy, kim jesteśmy, więc nie wiemy, jak się zachować. Wyrzuciliśmy „dziecko”, nasze orientacyjne mity pochodzenia z „wodą do kąpieli”, nieprzydatne i niepotrzebne dane, które często towarzyszyły tym mitom.

Cytowany jest Joseph Campbell: „W całym zamieszkanym świecie, we wszystkich czasach i pod każdą okolicznością, rozkwitały mity ludzkie; były one żywą inspiracją dla wszystkiego, co mogło się pojawić w wyniku działania ludzkiego ciała i umysł. Nie byłoby przesadą powiedzieć, że mit jest sekretnym otworem, przez który niewyczerpane energie kosmosu wlewają się w ludzką manifestację kulturową. „Wierzę, że nie może być nic bardziej absurdalnego niż myśleć, że nasza nowoczesna metodologia naukowa mogłaby kiedykolwiek wyeliminuj poetyckie i mityczne, ponieważ nauka jest zamknięta wobec pewnych wymiarów rzeczywistości, które mogą osiągnąć tylko mit i poeta. Szczytem absurdu jest wyobrażenie sobie, że „wiedza” naukowa wyczerpuje rzeczywistość!

Chciałbym zastosować kolektywną definicję złożoną z wielu teorii, które spełniają moje kryteria mitologii, sformułowane w jedną parafrazę: mity to zazwyczaj opowieści o bogach i innych nadprzyrodzonych istotach. Często są to historie o pochodzeniu, o tym, jak świat i wszystko w nim powstało w illo tempore[Eliade]. Zazwyczaj są one silnie ustrukturyzowane, a ich znaczenie rozpoznaje tylko analiza językowa [Levi-Strauss]. Czasami są to sny publiczne, które podobnie jak sny prywatne wyłaniają się z podświadomości; częściej ujawniają archetypy zbiorowej nieświadomości [Jung]. Mity są symboliczne i metaforyczne i kierują ludzi do wymiaru metafizycznego, wyjaśniają pochodzenie i naturę kosmosu, a na płaszczyźnie psychologicznej zwracają się do najgłębszych głębi ludzkiej psychiki. Niektóre z nich mają charakter wyjaśniający, ponieważ są naukowymi próbami interpretacji świata przyrody (np. Zrzucanie skóry węża). Jako takie są zwykle funkcjonalne i są nauką ludów prymitywnych. Religijne mity są świętymi historiami i różnią się od bluźnierczych. Ale, wszyscy mówią o prawdzie powiedzianej przez ludzkie doświadczenie, której nie można wytłumaczyć normalnym użyciem języka. To właśnie ten wielki naukowiec, Albert Einstein, powiedział: „Nauka bez religii jest kulawa; Religia bez nauki jest ślepa”.

Mit w każdym prymitywnym społeczeństwie, czyli w pierwotnej żywej formie mitu, nie jest bajką, ale rzeczywistością. Mity są ludzkim doświadczeniem, a kiedy mity są opowiadane, zwykle nie mówiący mówi, ale mądrość przodków mówiących za jego pośrednictwem. Główną rolą szamana był mitolog i narrator.

W teoriach wybitnego szwajcarskiego psychologa Karla Junga fantazje o zbiorowej nieświadomości wynikają z faktycznych doświadczeń starożytnych przodków, a rozwój prehistorii jako poważnej dziedziny badań ma ogromne znaczenie dla twórców mitu. W historii ludzkości istnieją pewne fakty, które najczęściej ukryte są w mitach. Doprowadzono mnie nawet do dumania z faktu, że zwykłe przedstawienie podwójnej helisy reprezentującej DNA jest niezwykle podobne do starożytnego przedstawienia węży strzegących drzewa świata, figury wciąż znajdującej się w kaduceuszu.

Według Junga wąż, jako istota chtoniczna, a zarazem duchowa, symbolizuje nieświadomość. W szczególności, według Junga, symbolika węża ma nagłe i nieoczekiwane objawy, a bolesna lub niebezpieczna interwencja w sprawy ludzkie często ma przerażające skutki. Kluczowe znaczenie dla zrozumienia węża jako symbolu libido ma uwzględnienie cech biologicznych rzeczywistego stworzenia. Jung podkreśla fakt, że wąż jest kręgowcem zimnokrwistym i tylko z tym faktem kończy się prawdziwa psychiczna relacja, którą można ustanowić u praktycznie wszystkich ciepłokrwistych zwierząt. Podobnie jak gnostycy wczesnego chrześcijaństwa, którzy utożsamiali węża z rdzeniem ludzkim i rdzeniem kręgowym, Jung uważa węża za psychiczną reprezentację głęboko nieświadomych funkcji rządzonych przez te narządy. Myślę, że może właśnie dlatego wąż jest tak często postrzegany jako boskie stworzenie, rodzaj boga, który stoi za całym ludzkim funkcjonowaniem.

Tajemniczy dynamizm węża, jego niezwykła witalność i pozorna nieśmiertelność poprzez okresowe odmładzanie zrzucania starego i pojawiania się każdego roku musiały budzić podziw i wywoływać potężną reakcję u naszych najwcześniejszych przodków, neolitycznego rolnika. Wąż został w konsekwencji zmitologizowany, często przypisywany mocom, które mogły kontrolować cały kosmos. Wszędzie znajdujemy węża lub jego reprezentację, spiralę, na prymitywnej ceramice. Wazony pokazują gigantyczne węże wijące się nad całym wszechświatem lub nad słońcem, księżycem i gwiazdami; gdzie indziej wąż pojawia się pod rosnącą rośliną lub cewkami nad brzuchem kobiety w ciąży. Wąż był symbolem energii, energii spontanicznej, twórczej i nieśmiertelności.

Szacunek i cześć węża przez ludzi były oczywiste od czasu, gdy zarówno ludzie, jak i węże zamieszkiwali ziemię.

Trzeba na przykład wziąć pod uwagę nie tylko pozorną nieśmiertelność węża, ale także jego zdolność do okresowego złuszczania powłoki pokrywającej całe ciało bez krwawienia, choroby lub infekcji i natychmiastowego uzupełniania nowego pokrycia ciała. Wypełniając tę ​​„cudowną” funkcję, wąż uwalnia się od blizn, dermatoz i kleszczy. Taka zdolność jest poza zasięgiem ludzkich wysiłków. To wczesne połączenie między wężem a uzdrowieniem staje się stałym aspektem kultu węża.

Cudowna zdolność węża do zrzucania skóry i odnawiania młodości czyni go mistrzem tajemnicy śmierci i odrodzenia. Księżyc, woskowanie i zanikanie jest ciałem niebieskim zdolnym do tej samej zdolności. Księżyc od dawna związany z tworzącym życie rytmem kobiety, a zatem sam czas, staje się panem tajemnicy narodzin i śmierci, a wąż jest ziemskim odpowiednikiem. We wczesnych obrzędach inicjacyjnych, w których widziano, że kandydat umiera i odradza się, księżyc był boginią matką, a wąż boskim ojcem.

Jeśli podsumujemy to, czego oczekujemy od boskiego węża na początku, niż zakończenie tej pracy, wyglądałoby to tak:

Wąż jest symbolem ;

 

• Mądrości… [Biblijne: „bądźcie więc mądrzy jak węże” Mat. 10:16]
• Subtelności… [Biblijne: „Teraz wąż był bardziej subtelny niż zwierzę polne” (Rdz 3: 1)

 

Wąż jest symbolem ;

1. Of deity: Plutarch i in
2. Wieczności: tworzenie koła z ogonem w ustach
3. Odnowy i zmartwychwstania: stary staje się młody [złuszczanie skóry]
4. Duchów stróżów: ołtarze świątynne greckie i rzymskie

 

Wczesne lata

Jeszcze przed sumeryjskimi legendami możemy znaleźć wazony z gigantycznym wężem wijącym się po całym wszechświecie lub nad słońcem, księżycem i gwiazdami. Węża można również znaleźć pod rosnącą rośliną lub nad brzuchem kobiety w ciąży. Wąż jest zatem postrzegany jako symbol energii i życia.

W niektórych z najwcześniejszych znalezionych artefaktów figurki mamy płodną boginię z dużym brzuchem i zwisającymi piersiami, z których wszystkie wskazują na skojarzenia z płodnością. Prawie zawsze towarzysząc tym figurkom, na samej figurce lub na powiązanym materiale, znajdujemy spiralę. Spirala jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych symboli bogini. Pojawia się w sztuce amerykańskich Indian, Azji, Afryki, Australii i Europy, najczęściej jako zwinięty wąż. W niektórych wczesnych środkowo-wschodnich monetach i tablicach widzimy spiralne wzory wokół głów bogów. Jest to zwykle uważane za symbol nadludzkiego życia.

W Babilonii, podobnie jak w Egipcie, w labiryncie widać także tajemnicę otaczającą węża. Uważa się również, że wczesne tańce rytualne naśladowały ślady węża w ruchu, chtonicznych bogów w formie serpentyn. Również węże często widywały się z dziur w ziemi, a więc być może z Zaświatów. Kiedy przychodzimy do Sumeru, spotykamy najsłynniejszą z mitycznych epickich opowieści z dawnych czasów, epopeję Gilgamesza. Wśród innych elementów tej opowieści o poszukiwaniu sensu życia jest opowieść o roślinie życia wiecznego. Zgodnie z historią Gilgameszowi powiedziano, że roślina leży na dnie pewnego jeziora. Z wielkim wysiłkiem zanurkował na dno, wydobył roślinę i wyniósł ją na powierzchnię i brzeg. Podczas gdy Gilgamesz odpoczywał, zanim zjadł roślinę i stał się nieśmiertelny, przyszedł wąż i zjadł roślinę. W rezultacie wąż stał się nieśmiertelny, a Gilgamesz poszedł do domu, aby umrzeć.

Wczesne sumeryjskie i akadyjskie artefakty pokazują zdjęcia drzewa lub słupa, które nazywa się „ axis mundi ” lub osią świata. Ma być centrum i wsparciem świata. Strażnikiem tego drzewa lub słupa jest wąż lub para splecionych węży. Widzimy tutaj początki związku węża z różdżką, które zobaczymy później w Biblii i kaduceuszu. Również w Sumerze mamy cylindryczną pieczęć, która ma mityczną palmę daktylową z jej dwoma owocami, życiem i oświeceniem. Drzewo to zostało ponownie skopiowane w księdze Genesis w pismach żydowskich. To drzewo jest strzeżone przez węża. Potem znowu jest to powiedziane w Biblii.

W tych wczesnych sumeryjskich / akadyjskich mitach spotykamy Etanę, wybranego króla, później półboga, który musi znaleźć drzewo stojące w środku ziemi. To drzewo jest domem orła, który pożarł młodego węża, który strzeże drzewa. Wąż apeluje do boga Ojca, Szamasza, o sprawiedliwość, a Szamasz pokazuje drzewu, jak pomóc wężowi schwytać orła. Istnieje wczesna pieczęć akadyjska [ok. 2350 p.n.e.] przedstawiający węża w ludzkiej postaci na tronie z godłem kaduceusza za nim i strzegącego go.

Zgodnie z jedną teorią wszystkie pierwotne węże mitu wywodzą się z sumeryjskiego węża łukowego w wodach podziemnych, którego imię to Zu. Później spotykamy wielkiego węża o imieniu Tiamat, zwany także Papohis [później jako biblijny Lewiatan]. Na początku były tylko zmieszane wody Abzu, otchłań słodkiej wody i Tiamat, wąż słonej wody oceanów. Abzu i Tiamat byli rodzicami pierwszych babilońskich bogów, Lahmu i Lahamu, którzy byli dziadkami wielkich bogowie Anu i Ea. Tiamat był Chaosem i koncentrował się na niszczeniu świata. Uważam, że wspólnym tematem we wczesnych skojarzeniach jest to, że aby wydobyć Kosmos z Chaosu, potrzebny jest jakiś organizator, zwykle lekki i mówiący.

Marduk, aby uratować armię babilońską i kraj, musi zabić Tiamat i przeciąć go na pół. Kiedy to robi, tworzy niebo z jej górnej części [Tiamat jest kobietą] i ziemi z jej dolnej połowy. Ta historia znajduje odzwierciedlenie w nordyckiej opowieści o Odinie.

To właśnie w Persji najpierw spotykamy wielkiego węża niebiańskiego Azhi Dahaka, twórcę wszystkich planet na niebie. Wczesne środkowo-wschodnie mity nie tylko widzą węża jako władcę nieba i ziemi, ale także władcę wód. Mieszkając w ziemi, częste źródła, mokradła i inne strumienie wody, wąż szybuje ruchem fal. Falliczna sugestia jest natychmiastowa, tak jak miało to miejsce w obrzędach inicjacyjnych. Podobnie podwójny związek ognia i wody przywiązuje się do błyskawicy węża, rozwidlonego wyglądu języka i śmiertelnego spalania trucizny.

Wczesni Fenicjanie sprzed Kananejczyków mieli węża boga, zwanego Bazyliszkiem.Uznano to za wczesnego boga fallicznego, powszechnego w starożytnych religiach. Interesującą notatką jest to, że bazyliszek roboczy to miejsce, w którym później otrzymaliśmy słowo świątyni fallicznego boga, a ostatecznie rodzaj kościoła, bazylikę. Bazylika św. Piotra w Rzymie nosi pamiątkową kulę na szczycie konstrukcji.

Bazyliszek, choć zwykle uważany za węża, nie zawsze ma wyraźnie określone cechy anatomiczne. Patrzeć bezpośrednio na bazyliszka to umrzeć, więc nie można dokładnie go wyobrazić. Prawie zawsze jest to ikona strachu. Ta umiejętność zabijania jednym spojrzeniem jest podzielona przez gorgony z mitologii greckiej, którzy mogą być przodkami bazyliszka. Jedynym sposobem na zabicie bazyliszka był sposób, w jaki Perseusz zabił Meduzę za pomocą lustrzanego obiektu, w którym można było zobaczyć odbicie. Rzymski historyk Pliniusz Starszy pisze o bazyliszku; „Wąż bazyliszka ma tę samą moc, by zabijać wzrokiem. Pochodzi z Cyrenajki, ma nie więcej niż 12 cali długości. Swoim sykiem rozbija wszystkie węże i nie porusza ciałem do przodu w rozmaitych cewkach jak inne węże. „.

W średniowieczu bazyliszek utożsamiał się z kakadu, wężem wspomnianym czasami w Izajaszu i innych pismach hebrajskich. Kiedy wkraczamy w epokę nowożytną, a Meduza staje się nieszkodliwym motywem dekoracyjnym, bazyliszek emigruje do Stanów Zjednoczonych i identyfikuje się z różnymi amerykańskimi wężami, zwłaszcza grzechotnikiem. Jeden z pierwszych węży grzechotkowych widziany przez europejskich odkrywców, tropikalna odmiana znana jako „grzechotnik z meksykańskiego zachodniego wybrzeża” otrzymała naukową nazwę „crotalus basiliscus” lub wąż bazyliszka. Istnieje urocza, pomalowana elamitem miska, która pokazuje węża stróża drzewa świata zwiniętego w pień. Istnieją wyraźne podobieństwa do boskiego węża sumeryjskiego lub akadyjskiego.

W innych wczesnych legendach wszystkie pierwotne węże wywodzą się z sumeryjskiego Arch-Węża, który zamieszkiwał wody podziemne lub chaos. W greckiej legendzie Apollo przejął wyrocznię delficką, zabijając węża już tam, u pępka ziemi.

Nie jest niczym niezwykłym, że w późniejszych wiekach, szczególnie wśród ludów semickich i indoeuropejskich, smok [grecki drakon = wąż] lub kosmiczny wąż jest postrzegany jako symbol chaosu.

Jest to chaos lub wąż, który należy pokonać, aby stworzyć porządek i utrzymać życie w jakikolwiek znaczący sposób. Zobaczymy to w naszej dyskusji na temat tekstów biblijnych.

Na tej ziemi, którą teraz nazywamy Turcją, Irakiem i Syrią, widzimy ludzi nazywanych czasami Huraganami. Ci ludzie założyli krótkotrwałe, ale potężne królestwo zwane królestwem Mitanni. Wiadomo, że egipscy faraonowie z XVIII dynastii poślubili księżniczki Mitanni. Ci ludzie byli ludami aryjskimi i sprowadzili tam wielu indyjskich bogów i bogiń. Jednym z głównych bóstw był bóg węża Indra, który stał się bardzo popularny. Hurrianie byli spokrewnieni i zastąpieni przez Hetytów, którzy adoptowali hurryjskich bogów.

Znajdziemy na przykład Illuyankas , boga węża i Hedammu, wąż, który kochał Isztar i był jej boskim sługą. Byli to potężni i popularni hetyccy bogowie. Nie możemy się nie zastanawiać, jaki wpływ ci ludzie mieli na ludy egipskie i izraelskie, z którymi się zetknęli, i jaki wpływ mieliby na nich przeniesieni i przemienieni wężowi bogowie Indii.

(Ode mnie – plansza i link – http://mobsea.com/Celebration-of-Nag-Panchami/Nagapanchami-Puja-in-South-Indian-States – KV)

AFRYKA

Egipt

Kiedy przychodzimy do węża jako bóstwa w Egipcie, nie musimy szukać dalej niż wielkich koron noszonych przez boskiego faraona. Bez względu na to, którą koronę, niebieską, nieformalną lub wielką podwójną czerwoną i białą koronę, którą zbadamy, znajdziemy węża boga węża z Dolnego Egiptu. Nawet gdy brakuje boga sępa z Górnego Egiptu, boleńka lub kobra egipska jest tam. Wąż w Egipcie ma zróżnicowaną karierę, Uraeus lub kobra, a inne mityczne węże są rozpatrywane zupełnie inaczej. Rdzeń kręgowy był symbolizowany przez węża, a wąż Urausa zwinięty na czołach faraona reprezentował boski ogień, który pełzł niczym wąż po drzewie życia.

Uraeus, czyli boleń, to życzliwy bóg stróż, bóg opiekuńczy w regionie delty Egiptu. Prawdopodobnie właśnie tam najczęściej znaleziono tego węża. Nawet dzisiaj podobne do bagien delty Nilu są domem egipskiej kobry. Ten wąż był również związany z bogiem Horusem, a zatem z żywym Horusem, który jest widziany wcielony w faraona. Uraus rządzi za dnia i dlatego jest również związany z bogiem słońca Ra, który jest również bogiem faraona.

Kiedy przychodzimy do nocy i ciemności, krokodyl staje się najwyższy. Ra, bóg słońca Heliopolis jest osłabiony. Statek słoneczny wszedł do królestwa nocy i napotkał ciemność. Krokodyl, w egipskim legendzie, jest postrzegany raczej jako aspekt węża niż osobnego stworzenia. Są miejsca na świecie, w których wielcy saurianie nie są postrzegani jako węże, ale jako zupełnie odrębny rodzaj stworzenia. Przykładem tego byłyby Ameryki, ale w Egipcie i innych krajach Afryki, na które Egipt miał wpływ, krokodyl jest wężem, bez względu na to, w jakiej formie jest przedstawiony.

W oryginalnej egipskiej opowieści o stworzeniu znajdujemy węża i pierwotne jajo, które zawierało „ptaka światła”. W rozdziale 175 Księgi Umarłych znajdujemy proroctwo, że gdy świat powróci do pierwotnego chaosu, ukryty aspekt najwyższego boga, Atum, stanie się nowym wężem. Jest taki tekst, który znalazłem w „Tekstach trumien” [I.161 ff], który zawiera opis samego Atuma:

„Jestem Atum, twórca Najstarszych Bogów,
jestem tym, który urodził Shu,
jestem tak wielki on-ona.
Jestem tym, który zrobił to, co mu się wydawało dobre,
zająłem moją przestrzeń w miejsce mojej woli.
Moje jest przestrzenią tych, którzy poruszają się
jak te dwa serpentynowe kręgi „ [moje podkreślenie]

Później w debacie, którą można znaleźć w „Księdze umarłych [rozdział 175], która odbywa się między Ozyrysem a Atumem [opisanym tutaj jako„ Najwyższy Bóg ”, znajdujemy opis Atum końca wszystkiego, kiedy „W takim razie zostanę tym, co pozostanie, tylko ja i Ozyrys, kiedy zmienię się z powrotem w Starego Węża, który nie wiedział – nie ma człowieka i nie widział boga”.

(Najbardziej wewnętrzna złota trumna króla Tutanchamona z bogiem wężem na czole. – KV)

Również w Księdze Umarłych, w jedenastej sekcji Tuat, znajdujemy historię tego, jak łódź Afu Ra [boga słońca] przepływa przez terytorium miasta Sais. „Region po lewej stronie boga jest ognisty, a blisko łodzi stoi Horus, który pracuje magią z bumerangiem w kształcie sake, który trzyma w dłoni, Przed nim stoi wąż bóg, zwany„ Seth-heh „wieczny Set”. Przed łodzią jest wielki wąż Ankh-neteru, a dwunastu bogów amikhiu, chwytając się liny holowniczej, wchodzi do tego węża przy ogonie i ciągnie boga w swojej łodzi przez ciało wąż, wyprowadź go z jego ust.

Egipcjanie adoptowali także starożytnego perskiego boga Azhi Dahaka, węża niebios, który uformował wszystkie obserwowalne planety niebiańskie. W pewnym sensie potężni bogowie zarówno światła, jak i ciemności są postrzegani jako węże. Może to mieć pewien związek z łączeniem węża z księżycem w obszarach mitologicznych i psychologicznych.

Ta identyfikacja jest zintensyfikowana z powodu woskowania i zanikania księżyca, co świadczy o śmierci starych i odrodzeniu się nowych i wiecznie młodych.

Jedną z głównych mocy tej ciemności jest wąż bóg Apep, który próbuje połknąć statek słoneczny. Apep [lub Apepi lub Apophis] to wielki pierwotny wąż, który żył w wodach niebieskiego Nilu [Droga Mleczna] i jest uważany za węża chaosu i zniszczenia. Nastąpiła potężna walka, a kiedy słońce pojawiło się na wschodzie, następnego dnia ofiarowano modlitwy wdzięczności, że Ra triumfuje, a słońce będzie dalej świecić. Wyobraź sobie, jaki chaos spowodowałoby zaćmienie Słońca!

Wąż Apep występuje w dwóch innych formach lub tradycjach. Pierwszym był najprawdopodobniej krokodyl i nazywał się Tyfon lub smok. Dwa inne bóstwa węży wymienione w mitologii egipskiej to Nehebkau,wąż z ludzkimi rękami i nogami. Ten straszny bóg, kiedy został oswojony przez Ra, stał się jego wiernym sługą. Innym wężowym bogiem jest Am-Mut, „pożeracz dusz”. Drugi i bardziej rozbudowany jest jako Set, Seth lub Sethos. To pół krokodyl, półludzkie stworzenie, które staje się ważne w egipskim panteonie.

Ponownie należy tutaj zauważyć, że smoki, które uwzględniliśmy w tym badaniu, to tylko te smoki, które są postrzegane jako serpentyn. Klasyczny europejski smok, który bardziej przypomina ssaka ze skrzydłami, takiego jak Gryf, jest wykluczony. Egipskie i chińskie smoki przedstawiają je jako węże, podobnie jak Grecy. [Powiem więcej o smokach, pisząc o wężach azjatyckich]

Być może najbardziej przerażającym aspektem Seta jest słynne ważenie obrazu duszy w Księdze Umarłych. Obok łuski, czekając, aby pożreć grzeszną duszę skazanego, na wpół krokodyl, na wpół szakal lub hiena, który jest identyfikowany jako Set. To Set, oczywiście jako brat Ozyrysa, zabił Ozyrysa.

Set staje się potężnym bogiem egipskich „dwóch królestw”. Kult Amona, później Amun-Ra trwał około dwudziestu dynastii, kult Ozyrysa był krótkotrwały, chociaż Ozyrys był czczony przez długi czas.

Kult Izydy trwał w erze chrześcijańskiej jako aktywny kult tajemnicy. Ale pierwotne kapłaństwo boga węża, Seta, przetrwało w starożytnym Egipcie dla dwudziestu pięciu zarejestrowanych dynastii (ok. 3200-700 pne). Stało się jednym z dwóch centralnych kapłaństw czasów predynastycznych, drugim zaś było HarWer (Horus Starszy).

Zjednoczenie w ramach obu systemów filozoficznych, jednego w Górnym, a drugiego w Dolnym Egipcie, spowodowało, że nazwę imperium nazwano „Dwoma Królestwami” i jego faraonów noszących słynną „podwójną koronę” Horusa i Seta. Sęp (wczesny jastrząb i kobra / boleń).

Set był pierwotnie gwiezdnym bóstwem, być może cyklicznym odpowiednikiem słonecznego Horusa. Ale później kulty Ozyrysa i Izydy przekształcają Seta jako zasadę zła. Set wrócił na krótki czas podczas dynastii XIX i XX, jako patron Faraona, ale przed dynastią XXV nowa fala prześladowań ze strony kapłanów Ozyrysa doprowadziła do ostatecznego zniszczenia kapłaństwa Seta.

Kiedy Egipcjanie porzucili kopalnie w dolinie Timmy (około dziewiętnastu mil na północ od Zatoki Akaba) podczas upadku Egiptu w XII wieku p.n.e., Midianici przekształcili miejscową świątynię w świątynię midianitów. W prowizorycznym Świętym Świętych w sanktuarium współczesne koparki znalazły tylko jeden obiekt religijny. Znaleźli węża miedzianego z pozłacaną głową, starożytny symbol życia i płodności na Bliskim Wschodzie. Oznaczałoby to, że Madyjanie mieli w panteonie boga węża lub boginię. Jeszcze raz. Widzimy tutaj echa biblijnych historii.

Zanim opuścimy Egipt, musimy krótko wspomnieć o dwóch innych aspektach boskiego węża; Nehebu-Kau jest wielkim wężem pod światem, na którym spoczywa świat, aw hieroglifach znajduje się skrzydlaty wąż, który może być przodkiem mezoamerykańskiego Quetzalcoatla.

Afryka Środkowa i Południowa

Podróżując dalej na południe na kontynencie afrykańskim, znajdujemy wielkiego węża „Anyiewo”, który wychodzi na pastwisko w deszczu i którego odbiciem jest tęcza. Znajduje się w plemieniu Ewe.

Dziwny, pochodzący z epoki kamienia Dogan środkowa Afryka ma boską istotę o imieniu Lebe, który jest pierwszym członkiem stworzeń zwanych żywymi trupami i żyje jako wąż.

W Dahomei lud Fon ma wielkiego boga węża, który jest widziany jako tęcza o imieniu Danh, syn Mtawu-Lisa. Wąż ten otacza cały świat ogonem w ustach, reprezentując jedność i całość. Ten bóg, zwany także Da, porządkuje cały kosmos. Da ma dwoistą naturę, a nie tożsamość żeńsko-męską. Kiedy pojawia się w tęczy, mężczyzna jest czerwoną częścią tęczy, a kobieta niebieską. Nad ziemią Da ma 3500 cewek, zwanych asa-xasa, i małą liczbę cewek pod ziemią; razem wspierać świat. Da to imię nadane temu bogowi w działaniu, Mawu-Lisa to imię nadane bogowi w myślach. Ten bóg został wywieziony na Haiti i Surinam.

Legenda Fon mówi, że świat został stworzony przez Nana-Buluku, jedynego boga, który nie jest ani mężczyzną ani kobietą. Ten bóg urodził bliźnięta, Mawu i Lisę i to oni ukształtowali świat i wciąż go kontrolują. Mawu, kobieta, jest księżycem, a Lisa, samiec, jest na początku, zanim Mawu miał jakiekolwiek dzieci, istniał już tęczowy wąż, Aido-Hwedo, i ten wielki wąż pomagał w stworzeniu. Na przykład wszystkie góry powstały z łajna węża. Później, ponieważ Aido-Hwedo nie znosi ciepła, oceany zostały stworzone dla niego, by mógł w nim mieszkać. I tam Aido-Hwedo pozostał od początku czasu, z ogonem w ustach [ta reprezentacja ogona w ustach jest powszechna] . Nana-Buluku zaatakowała czerwone małpy żyjące pod powierzchnią morza, aby karmić Aido-Wwedo, i spędzają czas na wykuwaniu żelaznych prętów, które są dietą węża. Kiedy zasoby żelaza małpy w końcu się wyczerpią, wąż będzie tak głodny, że zacznie żuć swój własny ogon. Wtedy jego pisma będą tak straszne, że cała ziemia będzie przechylać się, a następnie ześlizgiwać do morza, i to będzie to!

W dzisiejszym Zimbabwe znajduje się legenda o stworzeniu ludzkości. Pierwszy człowiek, Mwuetsi [księżyc], został stworzony przez Mwari, wysokiego boga. Dano mu żonę Massassi, która urodziła wszystkie rośliny świata. Potem dał Morongo, który nosił kozy, bydło, owce, ludzi. Czwartej nocy Moromgo ostrzegł Mwuetsi, żeby się z nią nie przespał, ale i tak to zrobił. Potem urodziła węże, skorpiony, lwy i wszystkie inne stworzenia, które szkodzą człowiekowi. Po tym Wielki Wąż został władcą i mężem Morongo i spłodził wielkie plemię.

Na ziemi między obecną Unią Południowej Afryki a Zimbabwe żyje lud zwany vhaVenda, który ma boga, który jest białym krokodylem. Ten krokodyl jest postrzegany jako wężowa boskość o wielkiej sile i wielkiej mądrości, która czuwa nad narodami. To boskie wężowe stworzenie utożsamia się z wodzami vhaVenda, którzy mogą być jego synami.

Być może najbardziej imponującą architekturą w starożytnej Afryce, z wyjątkiem Egiptu, byłoby królewskie miasto Benin w Nigerii. Najważniejszą cechą tej architektury jest forma węża. Wczesne artefakty znalezione w tym obszarze zawierają również motyw węża.

Istnieje pewna słynna legenda wśród plemion środkowej Afryki. Opowieść dotyczy dwóch niezamężnych mężczyzn, jednego zbyt łagodnego i jednego o złym usposobieniu, by znaleźć żony.

Pewnego dnia spotkali wielkiego rockowego pytona. Moma Po geście wyjątkowo życzliwej wobec niej nagrodziła go żoną, najwspanialszą żoną w całej wiosce. Mężczyzna o złym usposobieniu otrzymał tę samą szansę, zareagował obraźliwie na boginię węża i został nagrodzony brzydką, dokuczliwą, obelżywą żoną.

Bliski Wschód

Przed opuszczeniem Afryki podróżujemy z powrotem na Bliski Wschód, aby poświęcić trochę czasu na zbadanie hebrajskiego stosunku do boskiego węża. W tym celu wykorzystamy najlepsze dostępne źródło, żydowskie Pismo Święte. Kiedy Hebrajczycy wyemigrowali z Egiptu podczas XIX dynastii, zabrali ze sobą karykaturę Seta i nadali mu tytuł Szatana z hieroglificznej Set-kury, która była jednym z formalnych tytułów tego boga.

Najpierw spotykamy węża w Piśmie żydowskim w Księdze Rodzaju. W Księdze Rodzaju 3: 1 znajdujemy stwierdzenie, że „wąż był najmądrzejszym ze wszystkich dzikich zwierząt” [1].

Możemy pamiętać, że we wszystkich pismach świętych jedynie dwoje zwierząt miało dar mowy; Osioł Balaama [Liczby 22:30] i wąż [Rdz 3] To był dar od Boga. Możemy z pewnością zapytać, dlaczego te dwie bestie wyróżniają się spośród innych. W przypadku tyłka Balaama przesłanie jest wyraźnie Boże, a co w przypadku węża?

Osiołowi przemówiono, aby przekazać „słowo Boże”. Czy możemy założyć, że wąż miał podarunek z jakiegokolwiek innego powodu? Znajdziemy tutaj węża strzegącego drzewa życia i wiedzy, tak jak to uczynił w Sumeru. Jest zbyt wiele podobieństw w drzewie i wężu, by przypadkowo.

Jest dla mnie oczywiste, że opis „upadku człowieka” z Edenu został zaadaptowany przez pisarzy biblijnych z przed Judejskich politeistycznych tradycji, w których boski i wszechwiedzący wąż reprezentujący kobiecą naturę twórczą został skierowany przeciwko stworzonemu porządkowi boskość zorientowana na mężczyzn. Z tego powodu wąż jest akcentowany jako demoniczny, pomimo faktu, że autorzy Księgi Rodzaju są zmuszeni zharmonizować swoje relacje z relacjami otaczających ludów i dlatego muszą napisać, że wąż jest stworzeniem Bożym i „ bardziej „subtelne” (sic) [Rdz 3: 1] niż jakakolwiek bestia z pola, którą uczynił Pan Bóg ”.

Tutaj możemy zasugerować, że wąż ratuje ludzkość poprzez kontakt z naturą; śmierć jest uznawana za funkcję całej natury, w tym ludzkości, i ta wiedza jest niezbędna do rozpoczęcia nowego życia.

W Księdze Rodzaju wąż jest nie tylko świadomy Bożego zakazu uczestnictwa w Drzewie Wiedzy; wie, dlaczego Bóg będzie egzekwował to przykazanie; zna dar Drzewa Wiedzy, tak jakby posiadał ten dar.

Boski aspekt węża dodatkowo podkreśla kara nałożona na niego przez Boga: „na brzuch twój pójdziesz …… ..”. Czy to oznacza, że ​​przed karą wąż miał nogi, a nawet skrzydła?

Następnie spotykamy węża w Exodus 4: 3,4 i Exodus 7: 10-12. W tych fragmentach wąż, prawdopodobnie egipski boleń, jest połączony z wędką. Różdżka Aarona. Kiedy Mojżesz wątpi, czy naprawdę słyszy głos Pana, pyta go, co trzyma w dłoni, a kiedy odpowiada, że ​​trzyma laskę, nakazuje mu rzucić laskę na ziemię. Kiedy to robi, laska staje się wężem [Wyjścia 7: 1-16]. Kiedy podnosi, znów staje się prętem. Ten związek węża z prętem jest bardzo stary. Później, gdy Aaron rzuci swoją wędkę przed faraona, staje się wężem. Faraon uznaje to magiczne skojarzenie, podobnie jak egipscy kapłani, którzy również zamieniają swoje pręty w węże. Jednak, aby zademonstrować wyższość żydowskiego boga, wąż Aarona zjadł węże egipskie.

Ponownie, kiedy Mojżesz zarazy plaga na Egipt, czyni to, rozciągając tego węża / laskę. Kiedy Mojżesz rozdziela morze, aby przejść swój lud, znów czyni to przy pomocy tego potężnego pręta / węża. Na pustyni Mojżesz uderza skałą tym samym prętem, aby wytworzyć wodę. Ten przedmiot staje się tak „święty”, że jest jednym z obiektów, dla których powstaje miejsce w Arce Przymierza.

Zanim przyjrzymy się bardziej złowieszczym aspektom węża w pismach żydowskich, musimy przyjrzeć się Liczb 21: 9. Mojżesz, który rzucił się na atak, gdy Aaron zrobił złoty wizerunek egipskiej bogini miłosierdzia i górników, Hathor [Exodus 32: 19-20], domagając się, że Bóg potępił tak straszne działanie, sam czyni i kładzie na słupie miedź, lub mosiężny wąż, twierdząc, że Bóg nakazał mu stworzyć i pokazać ten obraz, aby wyleczył ludzi z ukąszeń węża. Widzimy tu nie tylko boską moc węża, ale także związek z uzdrowieniem, który przenika tę część świata. To działanie Mojżesza może pokazać jego dziedzictwo Midianitów lub powszechne uznanie boskości węża, ale z pewnością pokazuje innego Mojżesza. Ktoś może zapytać, w jaki sposób „zazdrosny Bóg” potępia złotego cielca i zatwierdza „ bezczelny wąż ”? Co takiego jest w wężu, który dowodzi taką lojalnością?

Być może możemy znaleźć wskazówkę dotyczącą pozycji władzy w judaizmie, gdy odkryjemy, że jedno z najpotężniejszych stworzeń niebieskich może mieć wężowate powiązania.

W Księdze Izajasza 14:29 znajduje się opis najwyższego ze wszystkich anielskich stworzeń Bożych, Serafinów. Słowo „serafin” [którego liczba mnoga to Serafin] można przetłumaczyć jako „ognisty wąż”. Istnieją inne hebrajskie słowa na węże: „zacha” można przetłumaczyć jako smok; „pethen” jest boleniem; „epheh” to żmija, a „nachash” to ogólne słowo oznaczające węża. Dlatego musi mieć znaczenie to, że słowo użyte na węża w Izajasza 14:29, Izajasza 30: 6 oraz w opisie węża w Liście 21: 8 to słowo „serafin”. Czy to możliwe, że te „ogniste węże” stały najwyżej hierarchia anielskich istot? Nie ma wątpliwości, że hebrajski „Shrpm” odnosi się do węży.

Jednak tradycja judeochrześcijańska bardzo mocno opiera się na tej wężowej koncepcji, być może jako część konfliktu między starożytnymi bogami matczynymi, które leżą u podstaw i wspierają wczesne matriarchalne tradycje plemienne, a późniejsze paternalistyczne tradycje koczownicze. Tam, gdzie wczesne tradycje przedstawiają węża jako jedną z ulubionych teomorficznych form bogów i bogiń, wraz z „upadkiem” Adama i Ewy staje się piekielnym wrogiem tak zwanego „jednego prawdziwego Boga”.

Najbardziej przerażającym stworzeniem w Biblii jest to stworzenie zwane Lewiatanem. W pismach żydowskich mamy wiele wzmianek o Lewiatanie. Zasadniczo wygląda jak chaos leżący u podstaw porządku stworzenia lub jak smok, który zagraża porządkowi i stworzeniu. Być może powinniśmy zwrócić uwagę, że Lewiatan jest kobietą, a jej męskim odpowiednikiem jest Behemot. Długi wiersz o Lewiatanie znajdujemy w rozdziałach 40 i 41 Księgi Hioba oraz wspaniały hymn o Lewiatanie w Psalmie 74. Gdzie słyszymy słowa:

„… to ty [Bóg] zmiażdżył głowę Lewiatana,
który odszedł jako pokarm dla marynarzy ”. [1]
[Tłumaczenie z Tanakh: Jewish Publication Society]

Być może najlepszym cytatem byłby Izajasz 27. W tym fragmencie Lewiatan jest opisany jako „nieuchwytny wąż” i „Smok morza”. Ten ostatni opis można przetłumaczyć [i znajdujemy go w Tanach]: „Potwora, którego Pan pokonał dawnego; ucieleśnienie chaosu, a może siły zła w obecnym świecie.

Lewiatan pojawia się w więcej niż jednej religii W mitologii i literaturze kananejskiej jest potworem o nazwie Lotan, „uciekającym wężem”, zwiniętym wężem, potężnym z siedmioma głowami ”. W końcu został zabity przez Baala. Lewiatan jest również ugarickim bogiem zła.

W chrześcijaństwie św. Jan dokonał porównania między Jezusem na krzyżu i wężem Mojżesza na słupie, mówiąc, że obaj zostali podniesieni na słupie dla zbawienia ludzkości, a ja mam w posiadaniu kopie dzieł sztuki przedstawiających ukrzyżowany wąż z cierniową twarzą Chrystusa.

Nauczono chrześcijan, aby postrzegali bezczelny wąż Mojżesza jako bosko uwierzytelniony typ ukrzyżowania i obraz zbawczej wiary.

Na przykład w tradycji chrześcijańskiej Philo z Aleksandrii jest pod takim wrażeniem zdolności węża do odmłodzenia się, a także jego zdolności do zabijania i leczenia (zdolność, którą uważał za przejaw pozytywnych i negatywnych mocy kosmicznych rządzących światem), że widział węża jako „najbardziej duchowy ze zwierząt”.

Niemiecka moneta ^XVIwiek jest powszechny wśród ikonografii, która pokazuje Jezusa na krzyżu w porównaniu do węża na krzyżu lub na drzewie, podniesionego. Tak więc rola węża jako uzdrowiciela zostaje poszerzona o zmartwychwstanie.

W Księdze X Raju utraconego John Milton pokazuje żywy przykład tendencji chrześcijaństwa do koncentrowania wszystkich innych bogów w ogólnej, serpentynowej formie.

Zastanawiam się też, czy kaptur węża, który jest powszechnie postrzegany jako tarcza ochronna przed zbawicielami w innych religiach [por. Budda] może nie być podobny do aureoli znalezionych nad głowami świętego ludu chrześcijańskiego?

Ten obraz często znajdowano w średniowieczu i odradza się w XX wieku. Ale w zasadzie identyfikacja węża ze złem pochwyciła chrześcijańską wyobraźnię i złapał ją obraz smoka. W Objawieniu 12 znajdujemy historię wojny w niebie. W tej wojnie Michał i jego aniołowie walczą ze smokiem. Ten smok jest identyfikowany jako „ten stary wąż, który sprowadził cały świat na manowce, którego imię to Szatan lub Diabeł”.

Ta identyfikacja została również wykryta w islamie. Istnieje islamski mit o rajskim ogrodzie i wężu. Wygląda na to, że Raj lub Eden był strzeżony przez pawia, który był bardzo mądry i trzymał Szatana z daleka. Szatan, w tym micie zwanym Iblis, chciał dostać się do raju, aby zemścić się na Adamie, ponieważ to on został umieszczony na pierwszym miejscu, co spowodowało, że Szatan został wydalony. Paw był zbyt mądry. Szatan (Iblis) kazał wężowi przenieść go z powrotem do raju ukrytego w ustach.

Ale z wyjątkiem Wadda, przedislamskiego boga księżyca z plemienia Minaean i państwa Arabii Południowej, w islamie nie było miejsca na mit. Niektóre ze starych arabskich legend zostały zachowane, ale podstawową filozofią był monoteizm antropomorficzny.

Kiedy rozważa miejsce węża. Carl Jung wygląda jak gnostycy chrześcijaństwa, którzy utożsamiali węża z ludzką rdzeniem i rdzeniem kręgowym. Jung uważa węża za psychicznego przedstawiciela ludzkich funkcji rządzonych przez te części ciała.

Wąż odpowiadałby temu, co nieświadome i niezdolne do stania się świadomym, ale które, jako zbiorowa nieświadomość, wydaje się posiadać własną mądrość i wiedzę, która często wydaje się nadprzyrodzona.

W tym obszarze cywilizacji, który kwitł między Azją Mniejszą a Europą, widzimy wężową boginię widoczną w minojskiej kulturze Krety. W repozytorium w drugim Pałacu w Knossos (@ 1600 p.n.e.) znajdujemy wiele posągów bogini Ariadny, dużej kobiety z popiersiem, owiniętej wężami i podobnej bogini w wielu innych miejscach pochówku i świątyni na Krecie. Istnieje związek między Ariadną i Dionizosem, który sięga 5250 rpne, a połączenie starożytnego węża rzeczywiście.

Ta bogini była podobno córką Minosa, założyciela cywilizacji minojskiej i bratem Minotaura.

Przedstawia dobroć i świętą moc siły życiowej. Ariadna jest zdecydowanie bardzo ważną boginią płodności. I tym, że może być lokalnym aspektem Isztar lub Astarte, które utożsamiły się z wężami.

EUROPA:

Grecja

W Grecji Zeus, ojciec greckiego panteonu bogów, jest jednym z niewielu greckich bogów, którzy nigdy nie pojawiają się w towarzystwie węża. Ale Zeus olimpijski znany jako Zeus Meilichios przybiera postać węża, który uczestniczy w wiosennych obrzędach bogini-matki Ziemi. Zeus, jako wąż zwinięty z Rheą, który również przybrał postać węża. Wąż odtąd staje się symbolem ziemi i wody.

(KV – Rhea była również u naszych przodków – Veneti i Venedi – http://www.paabo.ca/papers/rhea3.pdf )

Ophion, jeden z greckich tytanów oznacza dosłownie „wąż”. Twierdzi się, że Zeus przybrał formę węża, aby uciec przed morderczą agresją swojego ojca, Chronosa.

W Grecji Cecrops [Kekrops], założyciel Aten i całej cywilizacji greckiej, rzekomo wyskoczył z ziem greckich pół-człowieka, pół-węża. W Atenach świątynia miejskiego strażnika Ateny zawiera węże jako boską obecność.

W Grecji, jak krótko wspomnieliśmy wcześniej, wielki wąż o imieniu Python, który mieszkał w centrum świata i trzymał go razem, pilnował i kontrolował świątynię wyroczni Gaia w Delfach [Delfy] w okresie wcześniejszym Apollo został patronem tej wyroczni. Python był dzieckiem Gai i urodził się

śluzu i błota, które zostały pozostawione na ziemi przez wielką powódź Deucalion. Nikt nie odważył się zbliżyć do tej boskiej bestii, a lud poprosił Apollina o pomoc. Zszedł z góry Olimp i zabił Pytona, używając srebrnego łuku i złotych strzał. Potem był znany jako Apollo Pythiana.

Termin „Delphos oznacza macicę, a Delphos uważano za macicę świata. Wyrocznia znajdowała się również w jaskini, a greckie słowo oznaczające jaskinię jest również określeniem pochwy. Ten wielki wąż jest w jakiś sposób związany z samym narodzeniem i źródłem życia na świecie.

W Epir znajdowała się kapliczka z wężem, poświęcona Apollo, ale w rzeczywistości pre-hellenistyczna świątynia z Morza Egejskiego. Mówi się, że węże w tej świątyni są potomkami wielkiego Pythona z Delf.

Ponadto w Grecji znajdujemy Meduzę Gorgon, boginię prawego gniewu. W niektórych tradycjach była wężem libijskich Amazonek i reprezentowała kobiecą mądrość. W innych tradycjach była anatolijską boginią słońca. Ta Meduza jest bardzo podobna do niszczycielskiej postaci ciemnej egipskiej bogini Nieth. Była także członkiem potrójnej osobowości północnoafrykańskiej bogini An-Ath. Została sprowadzona przez Greków jako patronka Aten, a jej ostra twarz została wytłoczona na tarczy Ateny. Znajdujemy najlepsze posągi Meduzy na Korfu.

W Grecji odkrywamy także kult Dionizosa, boga wina i winorośli. Dionizos urodził się dla Persefony, córki Ceresa i Zeusa, i urodził się w postaci węża.

Ten wąż-bóg jest zatem przyrodnim bratem Apolla. Po zabiciu i połknięciu przez dwóch Tytanów wysłanych przez Herę, Dionysos odradza się w ludzkiej postaci.

Greckie Daemony [ daemonae] były niewidzialnymi boskimi istotami, które Zeus przydzielił każdemu bogowi i każdej ważnej istocie ludzkiej jako rodzaj stróża anioła stróża, który udziela dobrych rad i prowadzi je właściwie. Demony (od których oczywiście otrzymujemy nasze słowo demon) mogą wyglądać jak przystojny młody chłopak lub mądry wąż.

To mitologia grecka daje nam najbardziej niezapomniany boski wąż. Przez niebiański mam na myśli dosłownie, ponieważ mówię o konstelacji Draco lub Smoka. Wystarczy spojrzeć na tę konstelację, aby zdać sobie sprawę, że ten „smok” jest wężem pod każdym względem. Draco jest zwierzakiem Zeusa. Cadmus próbował znaleźć swoją siostrę, Europę. porwany przez Zeusa. Po tym, jak Cadmus zabił Draco, Athena (który rozumiał węże i ich moc) polecił mu zasadzić smocze zęby w ziemi. Powstała armia, która stoczyła wielką wojnę, dopóki nie pozostało tylko pięciu ludzi. Z tymi pięcioma ludźmi Cadmus założył słynne greckie miasto Teb. Następnie Cadmus poślubił Harmonię i objął tron ​​iliryjski. Zeus przekształcił ich obu w węże i zażądał węży jako ofiar. Zeus uwiecznił Draco, umieszczając go na niebie.

Wreszcie w mitologii greckiej znajdujemy wężową strażniczkę z czasów sumeryjskich lub akadyjskich. Wielki i mądry wąż, zwany Ladonem, strzeże drzewa złotych jabłek Hesperides. To mityczne drzewo jest strzeżone przez ogromnego rogatego węża, który zwija się wokół drzewa, wyrastając z jaskini na ziemi.

Zwinięte węże znajdują się na większości najlepszych biżuterii starożytnej Grecji. Po tym, jak bogini Demeter inicjuje Tryptolemusa w tajemnice Rolnictwa, szerzy mądrość na swoim powozie ciągniętym przez wężowych sług. Hekate, grecka bogini czarów, jest ubrana w węże. Hydra, mityczny potwór, jest zasadniczo wężem.

Rzym

W rzymskich ruinach odkrywamy pozostałości kultury etruskiej w dziwnej postaci Chimera. To stworzenie ma ciało lwa, głowę kozła wystającą z grzbietu i węża za ogon.

W mitologii greckiej i rzymskiej pojawia się bóg uzdrawiania, Aescepulus lub Askepulus. Ten bóg ukazał się Rzymianom w postaci węża.

Może to być dobre miejsce na umieszczenie greckiego, rzymskiego symbolu węża, który jest w ciągłym użyciu, kaduceusza lub nadanie mu oryginalnej greckiej nazwy Kerykeion [ Kurkhion]. Kaduceusz, który jest uznawany na całym świecie za symbol medycyny, zaczął jako znak Hermesa, greckiego posłańca greckich bogów i boga uzdrawiania.

Ta uskrzydlona, ​​spleciona węża wędka przypomina bardzo wczesne sumeryjskie i akadyjskie drzewo życia i strażników wiedzy. Żydowska mitologia łączyła węża i różdżkę w opowieściach o Aaronie.

Ten symboliczny pręt był następnie noszony przez Romana Hermesa, Merkurego. Był także noszony przez rzymskich żołnierzy podczas rozejmu. Węże mogą pochodzić z tradycji, że Sesculapius, bóg medycyny, pojawił się podczas zarazy w postaci węża. Rzymianie, podobnie jak większość starożytnych, nie tylko wierzyli, że węże trzymają tajemnicę życia wiecznego, ponieważ zrzucali skórki i co roku pojawiały się nowe, ale także wierzyli, że węże są w stanie szukać leczniczych ziół leczniczych. Tak więc ta kombinacja pręta, skrzydeł i węży reprezentowała prędkość, autorytet i spokój. Kaduceusz jest nadal powszechnym symbolem zawodu lekarza.

W mitologii rzymskiej znany duch ochrony miejsca jest często przedstawiany jako kaduceusz, przypominający ducha stróża sumeryjskich / akadyjskich strażników drzewa świata.

W południowej Europie nie ma wiele z legendarnej obecności boskiego węża. Odnajdujemy legendę o straszliwym, boskim wężu Erensuge, który mieszkał między Pen de Orduna a jaskiniami Balzow i Montecristo. Ten straszny potwór przyciąga ludzi swoim oddechem, a następnie pochłania go. Wydawałoby się, że ta legenda odnosi się do węża, a nie smoka. Nosi baskijskie imię Herren-surge i ma siedem okropnych głów.

W górzystym kraju Gruzji istnieje mit Mindia, zjadacza węży, członka górskiego plemienia Chewsurów. Kiedy Mindia został wzięty do niewoli w młodości, zauważył, że jego porywacze jedli mięso węża, z którego czerpali nadprzyrodzone moce. Pewnego dnia jest tak głodny, że zjada kawałek mięsa węża i zyskuje wielkie siły fizyczne i intelektualne. Kiedy w końcu ucieka, zabiera praktykę z powrotem do swojego plemienia. Ci ludzie rozpoznają, że węże są silniejsze i mądrzejsze niż ludzie.

Gdy podróżujemy dalej na północ w Europie, bóg węża nie jest tak potężny, być może dlatego, że węże były mniej powszechne. Walijczyk miał olbrzymiego ducha czerwonego węża zwanego Dewi.Bałtowie czcili węża zwanego Zaltys, który był kochankiem bogini słońca, Saule. Nordowie mieli węża półboga zwanego Wężem Świata i innych wężowych bogów, o których osobno będziemy rozmawiać.

Celtowie i Germanie

W legendach celtyckich prawdopodobnie nie ma nic bardziej znanego niż opowieść o św. Patryku pozbawiającym Irlandii węży. Ta historia jest często opowiadana i zbyt często traktowana jako dosłowna prawda. W rzeczywistości Irlandia nigdy nie miała znaczącej populacji węży, a jeden malutki wąż wciąż zamieszkuje wśród koniczyny. Opowieść należy uznać za alegoryczną i odnosi się do konfliktu między dobrem a złem, między chrześcijańską świętością, reprezentowaną przez Świętego Patryka, a pogańskimi niechrześcijańskimi bogami, którzy we wczesnych chrześcijańskich oczach przedstawialiby zło. Wąż jest również postrzegany jako częsty symbol atrybutów celtyckiej wersji boga wojny.

Na długo przed przybyciem Celtów na wybrzeża Irlandii, prawdopodobnie około 3000 lat temu, Irlandia była panteistyczna. Boga można było znaleźć we wszystkim, a naturą był Kościół. Pogaństwo irlandzkie miało prawdopodobnie charakter kobiecy. Kult bogini i poświęcone kapłanki byłyby normą kultu. Kiedy postanowiono zjednoczyć Irlandię pod panowaniem chrześcijańskim, ten silny bastion pogaństwa musiał zostać pokonany. Pierwszą rzeczą było narysowanie linii; Pogaństwo musi być złe, jeśli chrześcijaństwo ma być dobrem. Dlatego musimy utożsamiać pogaństwo z siłami zła wszechświata. Czy jest coś lepszego niż Szatan, ten podstępny stary wąż? Irlandczycy mieli również tradycję sprośności, a skupianie się na kobiecych boginiach i kapłankach było sprzeczne z obecnymi tendencjami chrześcijańskimi.

Istnieje niewiele dobrych źródeł dla węży, które Patrick „wypędził” z Irlandii. Krwawy kult Croma Cruaicha w hrabstwie Caven wymagał poświęcenia ludzi dla bóstwa węża, a demontaż tego kultu można teraz zapamiętać jako „wypędzanie węży z Irlandia „.

Seks, często kojarzony z wężami, był częścią obrazu. Patrick, uosobieniem celibatu zakonnego biskupa-kapłana, ma za zadanie” wypędzić „węża o uznanej kobiecej duchowej mocy i wprowadzić koncepcję grzechu pierworodnego oraz moc Kościoła.

Pozostawiono jednego węża. Olbrzymi wąż wodny, zwany teraz potworem Lough Derg, Patrick oszukał, aby pozostał na dnie Lough Derg do La Luain, co wąż rozumiał jako poniedziałek, ale w języku irlandzkim może oznaczać Apokaliptyczny dzień ostatni. Więc wąż jest zamknięty na zawsze i na jeden dzień, a jezioro jest miejscem pielgrzymkowym

Przedchrześcijańscy, pogańscy bogowie byli bardzo popularni we wczesnej Irlandii i nadal byli popularni w każdym miejscu, w którym odczuwano celtycki wpływ. Często nazywano je „starymi”. Zazwyczaj byli bogami natury.

Wczesna natura, bogowie, nie mogliby zostać bezpośrednio zaatakowani bez stworzenia strasznego uderzenia z tyłu, więc chrześcijanie wybrali tego starożytnego wroga, Szatana w postaci węża jako wroga. Tak więc przygotowaliśmy grunt pod dramat konfliktu między „dobrem” i „złem”, między Świętym a Szatanem, między Patrykiem a wężami. Mitologia celtycka informuje nas o oczekiwanym wyniku. Misją Patricka w Irlandii było zatem nadanie męskiego imienia kultowi celtyckiemu. Jedna z wersji legendy uznałaby celtyckie pogaństwo za skoncentrowane na kobiecie. Kult bogini konsekrowany przez kapłanki był zakonem w przedchrześcijańskiej Irlandii. Do czasów Patricka kult Anu miał głębokie korzenie. Brygida zajęła jej miejsce, a wąż, uznana kobieca duchowa moc, została wypędzona i wprowadzono grzech pierworodny.

Kiedy podróżujemy dalej na północ w Europie i badamy mitologię nordycką, odkrywamy, że Odyn był pierwszym z trzech bogów (lub synem pierwszego boga) odsłoniętym z lodu lizanego przez kosmiczną krowę. Jego wszechświat był podtrzymywany przez „Świat Ash, Yggdrasil „, którego trzon był osią obracających się niebios.

Na tym wielkim drzewie siedział orzeł, a wielki kosmiczny wąż gryzł u swych korzeni, strzegąc go. Sam Odyn często przybrał postać węża w celu wejść do domu giganta Suttung. Wydaje się, że mamy tutaj podobieństwa ze starożytnym Babilonem!

Wąż lub robak, który zjada własny ogon, był postrzegany przez kulturę Wikingów jako symbol naturalnych sił lądu, morza i nieba. Ouroboros był i jest nazywany Wielkim Wężem Świata, otaczającym ziemię. Słowo obejmuje wiele kultur, oprócz legend nordyckich. Na przykład wąż lub smok gryzie na własnym ogonie. Z tego widzimy symboliczny związek z powracającą cyklicznością pór roku; oscylacje nocnego nieba; rozpad i ponowna integracja; androgyn; życie i śmierć. Narodziło się z tej symbolicznej koncepcji, istnieje wiele różnych kultur, które dzielą ten wężowy symbol. Wąż Jormung i mit z Yggdrasil to tylko jeden. Być może warto pamiętać, że Ouroboros to, co Carl Jung nazwałby archetypem.

Najbardziej znanym boskim wężem w mitologii wikingów lub nordyckiej był Jormungand , syn Lokiego. Loki był najbliższą rzeczą Krzyżaków szatanowi. Wikingowie wyobrażali sobie świat całkowicie otoczony i wspierany przez Węża Wielkiego Boskiego Świata, Jormunganda. Istnieje inny wąż, Nidhogg, jeden z węży u podstawy drzewa świata, który pożre kości całej upadłej ludzkości.

Istnieje stara nordycka opowieść o walce Thora z tym wielkim wężem, zwana Wężem Midgardu. Thor wyszedł z Asgardu i zwrócił się o pomoc do gigantycznego Hymira. Obaj poszli na ryby, a kiedy Hymir nie podzielił się swoją przynętą z Thorem. Thor zabił największego wołu Hymira i odciął mu głowę. Thor wziął głowę wołu za przynętę, zrobił bardzo mocną linię i duży haczyk. Wąż z Midgard wziął przynętę, a Thor przyciągnął ją do łodzi. Wąż wpatrywał się w Thora i beknął trucizną. Hymir, przestraszony przeciął linię Thora i wypuścił węża. Gdy wąż opadł z powrotem do morza, Thor rzucił za nim młot. Niektóre wersje legendy mówią, że młot uderzył i zabił węża, inne wersje mówią, że wąż z Midgardu wciąż żyje i leży w głębinach.

Istnieje również stary niemiecki mit, który mówi o wężu zwanym „wielkim robakiem”, który nosił imię Fafnir. Fafnir miał wielkie magiczne i mistyczne moce.

W Europie można znaleźć inne historie o smokach, a niektóre z nich wskazywałyby na smoka boskich mocy, ale smoki te nie są smokami serpentynami, więc pominiemy je w tym badaniu. Smok europejski jest zwykle przedstawiany z grubym, długim ciałem, łuszczącą się skórą, czterema nogami, dwoma nietoperzymi skrzydłami, główkami w kształcie klina i długimi szyjami. W tej kategorii zwykle znajdują się Wyverny, „Faerie Dragons”, a czasem Hydry. Te mogą lub może nie być uważany za węże, w zależności od tego, jak szerokie jest pragnienie rozpowszechnienia definicji węża.

AMERYKA PÓŁNOCNA:

Rdzenni Amerykanie

Kiedy docieramy do Ameryki, okazuje się, że bogowie są antropomorficzni. Dlatego nie znajdziemy boga węża wśród rdzennych Amerykanów z Ameryki Północnej. Znajdziemy wiele historii o wężach, ich mądrości, przebiegłości i niebezpieczeństwach. W Ameryce Środkowej bóg pojawia się ponownie.

Kiedy Mojżesz był zajęty zejściem z góry z wyjaśnieniem wartości dla Izraelitów, rdzenni Amerykanie rzeźbili piękne i tajemnicze postacie na szczytach wzgórz i usypywali okolicę wysokimi kopcami, aby połączyć swoich zmarłych z niebem. Jednym z najdziwniejszych i najbardziej nieziemskich miejsc rdzennych Amerykanów w Ameryce Północnej jest niesamowity Kopiec Węża w kraju Amiszów w południowym Ohio. Prawdopodobnie zbudowany przez kulturę Adeny około 700 pne Kopiec Węża jest wąskim pasmem ziemi, który rozwija się na przestrzeni ponad ćwierć mili na zalesionym wzgórzu. Ten kopiec wydaje się z góry wężem gotowym połknąć żabę. Szkielet węża zapisany nie pozostawia wątpliwości, że kopiec ma być repliką węża – stworzenia o mitycznych proporcjach dla tych pierwszych budowniczych kopców, a także rdzennych mieszkańców obu Ameryk. Jest to jeden z „wizerunków” kopców w Ohio. Leży na płaskowyżu z widokiem na dolinę Brush Creek w Ohio.

Istnieje legenda o wężach wśród Północnego Cree, w okolicach Bulkley Lake w Kolumbii Brytyjskiej. Ta legenda opowiada o chłopcu o imieniu Fast Bird, który był posłańcem jego wioski. Podczas jednej niebezpiecznej podróży spotkał złego węża. Stara kobieta dała mu trzy specjalne strzały, a on był w stanie zabić węża i zostać szefem.

Istnieją inne takie historie. Historia Chippewa opowiada o bohaterze Nanabozho, który mieszkał na brzegu jeziora Superior. Na dnie jeziora mieszkał Wielki Wąż wraz z wieloma złymi duchami, które były jego sługami. Nanabozho postanowił zabić Wielkiego Węża po tym, jak Wielki Wąż zabił swojego kuzyna. Sprawił, że woda jeziora Superior zagotowała się, zmuszając węża do wyjścia w las, gdzie padł ofiarą strzał Nanabozho. Przed śmiercią Wielkiego Węża spowodował wielką powódź na całą ziemię, aby zabić wszystko. Nanabozho zbudował tratwę i uratował ludzkość oraz zwierzęta, tak jak Noe zrobił to z arką.

Brule Lakota [plemię Teton Sioux] Sioux nigdy nie zabija grzechotników, ponieważ istnieje stara legenda o tym, jak trzech braci, którzy nie posłuchali Wielkiego Ducha, biorąc kryjówkę z bawołów zamiast oddawać je światu duchów. Wielki Duch zmienił ich w grzechotniki.

Gdy podjęli życie jak węże, powiedzieli swojemu najmłodszemu bratu, aby powiedział ludziom, że pozostaną wiernymi Siouxami. Tak więc Brule Lakota czczą swoich braci grzechotnika.

Najbardziej boska historia węża to opowieść o stworzeniu cudu przyrody zwanego „Wisconsin Dells”. Wielki wąż wyślizgnął się ze swojego domu w pobliżu „dużego jeziora” i utworzył rzekę Wisconsin, gdy się czołgał. Kiedy dotarł do piaskowcowego grzbietu, gdzie zaczynają się Dells, po prostu wepchnął głowę do szczeliny w skałach i odepchnął je na bok, tworząc wąskie, kręte przejście, które nazywamy Dells.

Zadziwiające jest to, że pomimo niezliczonej ilości węży w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych, nie znalazłem żadnych dźwiękowych odniesień do boskiego węża w tym obszarze. Odnajdujemy odniesienie do grzechotnika będącego wiernym psem Kojota, boskim oszustem i głosem Wielkiego Ducha.

Karaiby

Zanim omówimy legendy o wężach w Ameryce Środkowej, powinniśmy zauważyć, że znajdujemy wzmianki o boskich wężach wśród wyznawców religii Woudon [Voodoo] na wyspach Karaibów. Simbu jest bardzo potężnym wężowym bogiem ciemności. Być może jeszcze potężniejszym, a na pewno bardziej rozpowszechnionym, jest Dambala, inny wąż-bóg. Ci bogowie są moralnie neutralni i będą działać dla dobra lub zła w zależności od tego, dla kogo pracują. W rzeczywistości na Haiti Dambala otrzymuje tytuł Le Bon Dieu, dobrego boga. Aspektem tego węża duchowego na Haiti jest bóg rolników o imieniu Dan Petro. Żona Dambali, Avida, również jest przedmiotem kultu.

Na wyspach znajdujemy również stworzenie o nazwie El Cuchilu, od cuchu = świnia i vilu = wąż, który pojawia się z morza. To zły bóg, który atakuje i niszczy jazy rybackie. Zjada ryby w jazie i zabija rybaków.

Ameryka Środkowa

Jeśli podróżujemy w niewielkiej odległości dalej na południe, do Ameryki Środkowej, referencje są wielokrotnie bogate. Równie jałowe jak Północna Ameryka Północna dla znalezienia boskiego węża, Ameryka Środkowa lub Mesoamerica jest równie bogata. Mamy nie tylko prymitywnego boga Majów, Labnę , ale także w różnym wieku i miejscach Kulkulcan i Queztalcoatl oraz jego dwie podobne Tezcatlipoca i Huitzilopotchili.Każdy z tych późniejszych przejawów upierzonego węża jest bardzo podobny do Quetzalcoatla, z niewielkimi zmianami lub dodatkami. Na przykład Huitziilpotchili jest często nazywany „oszustem”, ponieważ uwielbia grać figle, które normalnie byłyby uważane za zupełnie nie-boga.

Również wśród Qiche Majów znajdujemy boga węża, który przyniósł cywilizację i rolnictwo Majom zwanym Gucumatz.

Bóg Kulkulcan był jednym z głównych bogów Majów i został odziedziczony przez Tolteków jako równie ważny. Był nie tylko bogiem czterech żywiołów, ale także bogiem stwórcą oraz bogiem zmartwychwstania i reinkarnacji. Mógł pochodzić z Tolteckiego mitu, w którym był boskim bohaterem, który nauczał tolteckich praw, rybołówstwa, uzdrawiania, kalendarza i rolnictwa. Jego imię oznacza „pierzastego węża”, a Aztekowie połączyli go z Quetzalcoatlem.

Główną piramidą w ruinach Majów / Tolteków w Chichen Itza jest „El Castle”, piramida Kulkulcan. Piramida ta jest często mylnie nazywana piramidą słońca ze względu na astronomiczną orientację, ale wyraźnie jest poświęcona Kulkulcanowi, pierzastemu wężowi.Został on zbudowany przez Majów około 600 roku CE, a ulepszony przez Tolteków około roku 1000 CE. Interesujący jest astronomiczny szczegół, pokazujący związek Wielkiego Węża z kosmosem: Istnieje 365 kroków [liczba dni w roku słonecznym]; 52 panele [jeden na każdy rok w cyklach Majów; 18 tarasów, po jednym na każdy miesiąc w majowym roku religijnym].

W ruinach wczesnego miasta Majów Teotihuacan znajdujemy kolejną znaczącą piramidę poświęconą upierzonemu wężowi. Choć znacznie mniejszy niż zarówno piramida słoneczna, jak i piramida księżycowa, był to jeden z najbardziej wyszukanych zabytków miasta. Każda z tych piramid, w przeciwieństwie do egipskich piramid, które były grobowcami, była solidnie wypełniona gruzem i faktycznie były sztucznymi górami, na których szczycie stała świątynia upierzonego węża.

Wszystkie cztery boki piramidy węża pierzastego zostały przykryte misterną fasadą z kamiennych rzeźb, która obejmowała szereg dużych rzeźbiarskich głów. Trzy z czterech stron uległy pogorszeniu, ale czwarta, a główna strona, zachodnia, została przykryta platformą, a fasada jest w dobrym stanie. Głównym motywem piramidy są pofalowane pierzaste węże, przedstawione z profilu i mające grzechotki na końcach ogonów. Głowami węży są różne bóstwa: Tlaloc, bóg Burzy, Youalcoat ;, forma Quetzalcoatl, Cipactli, postać krokodyla i Xiuhcoatl, lub Ognisty Wąż.

Najwyższym bogiem i twórcą Majów był Hunab Ku. Jest głową panteonu Majów i nazywany „bogiem bogów”. Hunab Ku odbudował świat po trzech delugach, które wylały się z wielkiego boga nieba, przedstawionego w postaci węża. Nawet bóg wojny Majów był postrzegany jako czarodziej węża.

Kiedy Aztekowie zastąpili Majów i Tolteków jako władców Mezoameryki, pierzasty wąż pozostał ważną postacią boga. Aztecki pierzasty wąż nosił imię Quetzalcoatl. Symbolizował połączenie nieba i ziemi. Związany jest z planetą Wenus, wiatrem i tchnieniem życia [por. Biblijna koncepcja wiatru, tchnienia życia, połączenia ducha], odkrycie kukurydzy [kukurydzy], wynalazek pisania, narodzin i odnowy.

Dwaj najwyżsi rangą kapłani Azteków usługiwali, odpowiednio, bogowi wojennemu i bogowi deszczu. Obaj nosili tytuł quetzalcoatl, czyli „pierzasty wąż”, aby podnieść swój status dzięki związkowi z wielkim bogiem Quetzalcoatl i tolteckim bogiem-królem o tym imieniu. Jeden nazywał się „kapłan quetzalcoatl naszego pana”, a drugi „kapłan quetzalcoatl Tlaloka”. Żaden nie wymagał ludzkiej ofiary.

To bardzo zaskakujące, jak Quetzlalcoatl, często nazywany Kulkulcan, Gucumatz, w Guatamala, Viracocha do Inków, jest tak szeroko rozpowszechniony wśród wszystkich kultur Meksyku przedkolumbijskiego. I wszyscy opisują to tak samo, tylko z niewielkimi zmianami. Ten bóg, który dręczył Corteza winą i wyrzutami sumienia, jest uważany za postać Chrystusa cywilizacji przedkolumbijskiej, ponieważ ogłosił istnienie tylko jednego boga i odmowę składania ofiar, które były typowe dla religii Majów i Azteków.

Co ciekawe, to indyjskie bóstwo opisuje się jako mające „białą skórę, włosy na twarzy i piękne szmaragdowe oczy”. Innymi słowy, Quetzalcoatl mógł być rasy białej; Może Wiking [ze starożytnych wspomnień]? Topiltzin-Quetzalcoatl, którego mityczne osiągnięcia przeplatają się z Wielkim Pierzastym Wężem, uważa się za posiadającego nieskończoną wiedzę. Nauczył swoich ludzi, jak sadzić kukurydzę i całe życie roślin. Przypisuje mu się także drzewa bawełniane i kakaowe.

Wydaje się, że legendy o Quetzalcoatl wywodzą się z Tuli i udały się do świętego miasta Cholula, a następnie w 987 roku n.e. popłynęły przez Zatokę Meksykańską do krainy Majów. Legendy mówiły, że skoro Wielki Bóg przybył ze Wschodu, po jego odejściu popłynął na Wschód, a to ze Wschodu wróci.

Opowieść działa w ten sposób. W Tuli mieszkał kiedyś król zwany Quetzalcoatl. Miał imię i cechy starożytnego węża z piórami, dlatego nazywał się „Quetzalcoatl Topiltzin,„ naszym księciem ”. Po wielu przygodach, w tym upijaniu się winem kaktusowym, które doprowadziły go do hańby i sprowadzenia nieszczęść na Tolteków, wiedział musi opuścić swój lud i udać się na wygnanie. Kiedy przybył na wschodnie wybrzeże, splótł węże, aby zrobić tratwę. Potem popłynął na wschód i zniknął za morzem. Niektórzy mówią, że wstąpił do nieba i stał się Wenus, gwiazdą poranną Mówiono, że Quetzalcoatl powróci w tym samym roku, w którym zniknął, w roku One Reed, a Cortez wylądował w roku One Reed.

Quetzalcoatl mógł zmienić się w postać mężczyzny, a wiele zdjęć pokazuje go w obu postaciach. Jego największym wrogiem był Tezcatlipoca, bóg ciemności, który doprowadziłby nas do połączenia Quetzalcoatla ze słońcem, tak jak Kulkulcan przed nim. Po jednej szczególnie trudnej bitwie Quetzalcoatl uciekł na wschodni brzeg z wrogami tuż za nim. Odpłynął, robiąc łódź z ciał splecionych węży, obiecując, że zatriumfuje. Kiedy ujrzano dziwne statki płynące ze wschodu, z bladymi, lśniącymi ludźmi, wydawało się, że proroctwo się spełniło. To nie był Quetzalcoatl, tylko Cortes. Koniec cywilizacji Azteków!

Aztekowie również uważali węże za kontrolujące pogodę, zwłaszcza chmury i burze. Wężem chmurnym dla Azteków był Mixcoatl. Ten bóg stworzył pogodę spiskując z [uprawiając seks?] Ziemską Wężową Boginią Coatlicue. Coatlique jest matką historii tworzenia Azteków. Najpierw została zaimpregnowana obsydianowym nożem i urodziła Coyolxanuhqui, boginię księżyca [ponownie pokazującą związek między wężem a księżycem]. Później urodziła ognistego boga wojny, któremu w jego wysiłkach pomagał wąż ognia

[serafin?] Aztekowie wierzyli, że Coatlique jest samą ziemią. Zaspokoiła wszystkie ich potrzeby i po śmierci zabiera je z powrotem do swojego ciała.

W Meksyku, pod rządami Azteków pod Moctezumą, drugą najważniejszą osobą w hierarchii rządzącej była Cihyuacoatl, wężowa kobieta, która była postrzegana jako wcielenie ziemi i bogini matki, która pomagała Quetzalcoatlowi w stworzeniu.

AMERYKA POŁUDNIOWA:

W Kolumbii Istnieje bóstwo twórcy kultury Chibcha o imieniu Chiminigagua, który żyje jako wąż w jeziorze węży. W Brazylii jest bogini wąż Iara , znany również jako „mae d’agua (matka wód). Zgodnie z mitem Iara nie była syreną, lecz wodnym wężem, zwanym także w języku Tupi mboicu = mboi = wąż i acu = duży.

Jeszcze dalej na południe Inkowie mieli Chalchiuhtlicue,wężowa matka-bogini. Jest boginią płodności. Najczęściej przedstawia się ją w pięknych i wspaniałych szatach, wykonanych z mozaiki muszli i skóry węża obszytej małymi białymi piórami. Peruwiańscy Inkowie mieli boga zwanego „Płaczącym bogiem”. Ten bóg trzyma dwa węże jako część swojego kosmicznego obrazu.

W Paragwaju ludy Guarani mają boskiego węża zwanego Mboi-Tu’I, papugą-wężem. To jest ogromny, boski wąż z dziobem lub kompletna głowa papugi. Ten bóg jest obrońcą zwierząt wodnych, płazów, rosy i kwiatów i jest postrzegany jako przyjazny bóg.

Oceania

W drodze z obu Ameryk do Azji możemy zatrzymać się w Oceanie. Na Wyspach Salomona. Tutaj widzimy, że wielki wąż ma Agunę, który jest najważniejszym bogiem tego obszaru. Aguna jest tak ważna, że ​​wszyscy inni bogowie są uważani za jej tylko aspekty. Jest najwyższą siłą i boskim wpływem. Pierwszy kokos z każdego drzewa jest poświęcony Agunie.

Również w Solomons znajdujemy wielkiego węża boga Kahasusibware. Nie jesteśmy pewni związku między męskim Kahasusibware a żeńską Aguną. Ten boski wąż występuje również na wyspach Admiralicji.

Na wyspie Fidżi słyszymy o bogu o imieniu Degei.czasami nazywany Ndengel, wężowy bóg, który mieszka na wzgórzach Kauvadra i który wydaje się być najwyższym bogiem grupy wyspiarskiej. Historia jest opowiadana o tym, jak na początku bóg węża żył sam, bez przyjaciół i towarzyszy, a jedynym żywym stworzeniem, które znał, był jastrząb Turukawa. Chociaż jastrząb nie mógł mówić, był stałym towarzyszem boga. Kiedy jastrząb, który był kobiecy, w końcu złożyła jaja. które po wykluciu wytworzyły dwie małe istoty ludzkie. Degei pielęgnował te stworzenia i nauczył ich, jak uprawiać banany i rośliny okopowe. Odtąd historia brzmi jak historia Adama i Ewy.

Kiedy człowiek umiera, jego dusza musi zmierzyć się z długą podróżą od słonecznej krainy żywych do zimnej, mglistej krainy umarłych. Po przybyciu duszy Degei ją przesłucha. Bezczynni mężczyźni, rozpoznani po długich paznokciach, zostaną ukarani. Pracowite dusze zostaną nagrodzone. Kiedy dusza zostaje osądzona, zostaje wrzucona do głębokiego jeziora. Opadnie na długo, aż dotrze do Murimurii, swego rodzaju czyśćca. Niektórzy zostaną nagrodzeni, a inni otrzymają karę. Tylko nieliczni są wybrani przez boga, aby udać się do Burotu, krainy życia wiecznego i radości.

Również na Fidżi znajdujemy Ratu-Mai-Mbula, boga węża, który jest władcą umarłych. Gdzie indziej w Polinezji znajdujemy legendę o wężu potwora [lub może tu węgorza] wśród ludów Tuamotua.

Ten sam bóg znaleziony na Wyspach Gilberta nazywa się Riiti . Hina, którą nadal można zobaczyć na Księżycu, była żoną potwora-węża Te Tuna [fallusa] Uciekła przed nim i została żoną Maui, która następnie zabiła Te Tunę, i za radą matki , posadził głowę, z której wyrosło pierwsze drzewo kokosowe.

Mieszkańcy Daribi, żyjący na wyżynach Nowej Gwinei, mają legendy przedstawiające węże jako lepsze od ludzi. Wąż zrzuca skórę i odmładza się, podczas gdy ludzka skóra starzeje się i wykazuje oznaki śmiertelności. Ci sami ludzie i te legendy znajdują się również w Nowej Wielkiej Brytanii.

Wyspy Filipińskie obfitują w istoty wężowe. Cechami wyróżniającymi są przede wszystkim wąż lub krokodyl ze łuskami oraz głowa dzikiego zwierzęcia lub ptaka. Znajdziemy wężowe węże: baua i minokwa; podobny do ryb: boczek; saurian = buwaya i czysty snakelike = mameleu, marcupo. Macupo i sawa. To nie liczy wielu smoków.

Na wyspach Melanezji znajdujemy Koevasi, boginię węża, i Walutahanga, boga węża ognistego. Mieszkańcy Nowej Gwinei mają w swoim panteonie boga węża, zwanego Wunekau, a także boga węża morskiego Kiribati o imieniu Ruki. Na Nowych Wyspach Hebrydowych mamy grupę duchów węża zwanych MaeSą to węże, które mogą pojawiać się w innych przebraniach i są postrzegane jako duchy prowadzące wszystkich, którzy się z nimi spotykają. Jeśli młody mężczyzna wróci do domu po dniu łowienia, o zachodzie słońca zobaczy młodą dziewczynę siedzącą na skale z głową pokrytą kwiatami. Wezwie go, by wspiął się na strome urwisko, a gdy się do niej zbliży, zauważy, że ma twarz dziewczyny ze swojej wioski. W obawie, że jest Mae, przyjrzy się bliżej i zobaczy, że jej łokcie i kolana są skierowane do tyłu; zdradza to jej prawdziwą naturę, a młody człowiek ucieknie. Jeśli jednak uderzy ją liściem draceny, przybierze swoją prawdziwą formę i wymknie się jak wąż.

AZJA:

Chiny

W Azji mamy jedno bogate źródło i bardziej szczupłe źródła. Na przykład Chiny, koncentrując się na etyce społecznej i zachowaniach osobistych [konfucjanizm i taoizm], mają niewiele miejsca dla bogów i bogiń. Odnajdujemy odniesienie do AO lub czterech smoków; Ao Chi’in, Ao Kuang, Ao Jun i Ao Shun. [Te cztery główne rodzaje Płuc miały inne nazwy: Tien-Lung, Niebiański Smok, który chroni miejsca bogów, Shen-Lung, Duchowy Smok, który kontroluje wiatr i deszcz, Ti-Lung, Smok Ziemi , który kontroluje rzeki oraz Fut’s-Lung, Underworld Dragon, który strzeże cennych metali i klejnotów] Dowódcą wszystkich smoków na rzece jest Cien-Tang, który jest krwistoczerwony, ma ognistą grzywę i ma 900 stóp długości. Ci wielcy wężowi / królowie smoków byli wiernymi sługami i strażnikami Y-Huang-Shang-Ti, „Ojca Nieba, najwyższy cesarz Jadeitu, który rządził wszystkimi. Jeden raz, zgodnie z legendą. Kiedy ziemia nękała głód z powodu suszy, smoki apelowały do ​​Nefrytowego Cesarza o deszcz. Cesarz utknął w martwym punkcie, a zdenerwowany smok podał ludziom wodę w ustach. Cesarz był wściekły z powodu nieposłuszeństwa smoków i uwięził je pod czterema górami. Zdeterminowani, by czynić dobro dla ludzi na zawsze, zmienili się w rzeki, które płynęły obok wysokich gór i głębokich dolin, przecinając ziemię z zachodu na wschód, aż w końcu opuściły się w morze. Cesarz był wściekły z powodu nieposłuszeństwa smoków i uwięził je pod czterema górami. Zdeterminowani, by czynić dobro dla ludzi na zawsze, zmienili się w rzeki, które płynęły obok wysokich gór i głębokich dolin, przecinając ziemię z zachodu na wschód, aż w końcu opuściły się w morze. Cesarz był wściekły z powodu nieposłuszeństwa smoków i uwięził je pod czterema górami. Zdeterminowani, by czynić dobro dla ludzi na zawsze, zmienili się w rzeki, które płynęły obok wysokich gór i głębokich dolin, przecinając ziemię z zachodu na wschód, aż w końcu opuściły się w morze.

I tak powstały cztery wielkie rzeki Chin: Heilongijan [Czarny Smok] na dalekiej północy; Huanghe [Żółta Rzeka] w środkowych Chinach; Jangcy [Długa Rzeka] dalej na południe i Zhujiang [Perła] na bardzo dalekim południu.

Również w odniesieniu do Ao znajdujemy Lunga, dobrodusznego węża niosącego deszcz, który jest poważany. Fuxi, stworzenie z ludzką górą i wężowym dnem jest postrzegane jako ojciec ludzkości. Jest pierwszym z „trzech władców” i wynalazcą trygramów używanych w chińskim wróżeniu.

Chińskie smoki były zmiennokształtnymi, które mogły stać się tak duże jak cały wszechświat lub tak małe jak jedwabnik. Mogą również zmieniać kolor i znikać w mgnieniu oka. Klasyczne dzieło, I-Ching, używa symbolu węża, aby rozjaśnić prawdy o wewnętrznym wzroście osoby, społeczeństwa i wszechświata.

Te wschodnie smoki są zwykle przedstawiane jako dobre, dobre i inteligentne. Orientalne smoki mają najbardziej zarejestrowaną historię na świecie, sięgającą tysięcy lat. Mówi się, że najgorsze powodzie w historii Azji powstały, gdy śmiertelnik zdenerwował smoka. Możemy łatwo odróżnić smoki wschodnie. Chiński smok, czyli Płuco, zawsze ma 5 pazurów, zwijających się z nóg. Ma 117 łusek, 81 nasyconych yang [postrzeganych jako dobre] i 36 nasyconych yin [tutaj postrzeganych jako złe]. Koreański smok ma 4 palce u stóp, a Japończyk ma 3. Chiński smok jest symbolem cesarza, a żółty smok może nosić tylko on.

Możemy tu zrobić małą przerwę, aby opisać inne smoki. W Chinach znajdujemy „muzycznego węża”, który jest bardzo serpentynowy, nawet z głową węża, ale ma cztery skrzydła. Ten smok wydaje hałas jak kamień muzyczny. Odnajdujemy także Chih Dragon, smok Północy i pozbawionego skrzydeł czystego węża podobnego do Kua Shih. Kung Kung to wąż / wąż z dziewięcioma głowami i pełen mądrości.

Wietnamski smok, zwany Długim, jest bajeczną bestią z głową wielbłąda, rogami jelenia, oczami ryby, uszami bawołu, łuskami karpia, pazurami orła i stopami tygrysa. Najważniejsze jest jednak to, że ma ciało i szyję węża. Długi kolec zwisa z każdej strony ust, a klejnot zdobi język. Długi ma grzebień 81 łusek biegnących wzdłuż jego kręgosłupa. Może żyć na niebie, wodzie lub pod ziemią i jest nieśmiertelny. „Giao Long”, które są pół jaszczurami i pół wężami, automatycznie stają się smokami po 1000 latach. Smok jest symbolem władzy i szlachetności dla Wietnamczyków i jest szczególnym symbolem cesarza, który był uważany za syna niebios. Wietnamskie smoki mogą mieć albo pięć palców [zarezerwowane dla cesarza], albo cztery palce [dla pomniejszych dygnitarzy].

Porównując te serpentynowe „dobre” smoki z innymi na całym świecie, widzimy podobieństwa i różnice. Meksykański skrzydlaty smok, znany jako Amphitere, ma ogon węża, ale skrzydła ptaka quetzal. Polinezyjski smok jest oszustem, którego nazwa oznacza „wielkie stworzenie morskie” i który kradnie i przenosi ostrygi do różnych krajów. Istnieje oczywiście słynny szkocki wąż znany jako „Nessie”, potwór z Loch Ness. Z drugiej strony Smok Welcha ma dwa skrzydła i dwie lub cztery nogi. Ta bestia jest zwykle uważana za Wyvrena i ma niewielkie wężowate cechy. Smok mitologii greckiej miał trzy głowy, głowę lwa, głowę kozła na grzbiecie i głowę węża na koniec ogona. To nie jest Hydra, której wszystkie głowy wyrastają z szyjek.

Najwcześniejsze europejskie smoki były gigantycznymi wężami i najlepiej je opisać, używając niemieckiej nazwy tych stworzeń, Lindworms. Najbardziej znany symbol smoka nie jest jednak wężem. To połączenie lwa i orła, czasem z twarzą człowieka, jest dobrze znane w zachodniej sztuce mitologicznej. Czasami może mieć ogon skorpiona.

Japonia

W Japonii spotykamy jednego pomniejszego, ale względnie dobroczynnego boga węża i jednego głównego, złego boga. Niewielkim bogiem jest Sarawati [pożyczony od hinduskiego Bneten], który jest boginią rzeki. Jest mężatką węża króla. Japończycy wierzyli, że morza wokół Wysp Japońskich były pełne wężowych ludzi o wielkich mocach.

Koncepcja kami japońskiej myśli religijnej czyni z węża osobę świętą, ale nie uważam tego, tylko tych, którzy kwalifikują się jako autentyczne bóstwa same w sobie.

Japonia ma jedną ważną boskość węża, a ta jest zła. Japoński wąż bóg Susa-No-Wo jest jednym z dwóch głównych graczy głównego dramatu japońskiej mitologii.

Wygląda na to, że pewnego dnia Susa-No-Wo obraziła wielką boginię słońca Amataratsu omi kamii bardzo ją rozgniewała. Ukryła się w jaskini i nie chciała świecić, po czym plony zawiodły i zaczął się głód. Druga boska istota, z wyjątkiem Susa-No-Wo, wywabiła Amatarats0u z jaskini i przywiązała ją do drzewa słomianymi linami . Szczególnie pomocny był bardzo sprośny taniec w wykonaniu boga Ama-No-Uzume.

Znaczenie tej historii widać w tym, że Kanji [postać] Amataratsu Omi Kami dodana do Kanji drzewa razem to Kanji dla Japonii, a Japonia nazywana jest „Krajem Wschodzącego Słońca”. Wąż, król boga, zostaje wygnany na „nasze wyspy” i staje się nie-osobowością w Sinto.

Jedna dodatkowa historia japońskich legend Bushido opowiada o Yamato, szlachetnym wojowniku. Podczas wędrówek stanął przed duchem Wielkiego

Wąż. Wąż zażądał zwrotu magicznego miecza, Cloud Cluster. Yamoto, chroniony mieczem, odmówił. Później, po opuszczeniu miecza wraz ze swoją kochaną damą, Iwato-hime, ponownie spotkał Wielkiego Węża. Tym razem wąż mógł zabić Yamato, ale kiedy umarł, zmienił się w białego ptaka i odleciał.

Indie i S. Azja Wschodnia

W filozofii indyjskiej paradygmatyczny charakter unii przeciwieństw [lub, jak to czasami lubię mówić – całość wyniku procesu dialektycznego], stanowił jedną z najważniejszych cech indyjskiej myśli religijnej na długo przedtem stał się kiedykolwiek przedmiotem systematycznej teologii.

Na przykład; Aitareya Brahmana stwierdza, że wąż Ahi Budhnyajest niewidocznie tym, czym jest Agni [„wściekły wąż”]. Innymi słowy, wąż jest wirtuozem ognia, podczas gdy ciemność jest nie przejawionym światłem. Ponownie, gdy słońce wschodzi o świcie, „uwalnia się od nocy… tak jak Ahi uwalnia się od swojej skóry”.

To w Indiach ponownie spotykamy znaczącego boskiego węża pod wieloma względami. W Indiach kobra od dawna uważana jest za świętą, a nawet kobry używane przez „zaklinaczy węży” nie są w żaden sposób ranne, nie zmieniają się, a kiedy są używane podczas bezpiecznego powrotu na wolność. „Naga”, który jest boskim aspektem kobry, znajduje się zarówno w tradycji hinduskiej, jak i buddyjskiej. W niektórych fragmentach król Varuna jest uważany za jednego z najwybitniejszych Nagów i jest włączony do dyskusji o tych mitycznych boskich wężach. [Mahabarata 1.26.1. i 25.4] „Naga” jest boskim wężem, który jest synem Kadru, córki Dakszy.

Słowo naga jest słowem Sanscrit, które oznacza „wąż”. Uważa się, że Nagas mieszka w pałacach [Patala] w podziemnym mieście Bhogavati. Są uważani za obrońców źródeł, studni i rzek. Przynoszą deszcz [podobny do chińskich smoków płuc], a zatem płodność, ale mogą także przynieść katastrofy, takie jak powodzie i susze. W mitach malajskich nagas są wielogłowymi smokami o ogromnych rozmiarach. Na Jawie i Tajlandii naga jest bogiem-wężem, władcą podziemnego świata, który ma wiele bogactwa. W Javie są również nazywane Sesas. W Tajlandii naga może mieć pięć głów, podobnie jak hinduska Naga Kanya.

W Meksyku znajdujemy słowo „Nagal”, które opisuje klasę duchów-strażników. Aleja prowadząca do głównej świątyni w Ankhor Wat jest wyłożona siedmiogłowymi nagami. Chińczycy twierdzą, że potrafią mówić w języku Naga-Krita, języku wężowych bogów. Dla miejsca, w którym nie ma węży, Tybet, nagi są nadal znane w sensie symbolicznym i nazywane są „Lu”, co jest tybetańskim tłumaczeniem „naga”. Na przykład Nagarjuna w Tybecie nazywa się Lu-truh.

Na początek; bóg Vaskul jest nagi bóg Mount Kailasha, który jest również uznanym za domem boga Sziwy, na trzecią Trójcy aspektów Brahmy. Mamy malarskich i rzeźb reprezentacje pokazujące węże wokół szyi Shivy. są naga bushanai symbolizują śmierć, której moc Shiva jest poza nią i którą kontroluje. Reprezentują także energię zwiniętą u podstawy kręgosłupa, która według praktyków jogi jest podstawą wszelkiej samorealizacji.

Naga reprezentuje kosmiczną moc; są manifestacją wedyjskiego boga Agniego,lub ogień, i jako taki staje się „dzikim duchem”, który jest strażnikiem. Kobra / naga jest górą Wisznu i jako taka reprezentuje wiedzę, mądrość i wieczność. Kiedy Wisznu śpi na kosmicznym oceanie, śpi na zwiniętym wężu na pierwotnych wodach. Dwa węże z ruchem w dół i w górę reprezentują boski sen i boskie przebudzenie. Naga i Nagni to wężowi królowie i królowe, które same w sobie są boskie. Są przedstawiani jako albo w pełni ludzie, wężowie, ludzie z głowami i kapturami kobry lub jako ludzie od pasa w górę i węża poniżej.

Nagi jako bóg są szeroko rozpowszechnione i znaczące w całej Azji Południowej. Tak daleko jak półwysep malajski znajdujemy Raja Naga, lub King Naga. Kto jest królem wszystkich węży morskich zamieszkujących ten obszar. W Indiach główna funkcja nag jest widoczna w architekturze świątyń; pilnują drzwi.

Wielka Naga Kanya, najczęstszy przyjaciel / towarzysz Wisznu, to ta ostatnia forma. Naga Kanya można również zobaczyć z dziewięcioma wężowymi głowami z rozszerzonymi kapturami. Gdy wielki bóg Wisznu siedzi głową i ramionami, jest chroniony przez te dziewięć wężowych głów. Niektórzy twierdzą, że ten wielogłowy wąż jest zwierzęcym odpowiednikiem samego śpiącego.

Wisznu, zachowawczy aspekt zasady trynitarnej Brahmy, jest uznawany za jedno z najważniejszych i najbardziej czczonych bóstw hinduskiego panteonu. Najczęściej jest przedstawiany jako leżący na cewkach wielkiego węża. Wielka Naga, Ananta [„bez końca”], zwana także Sesha. Ananta ma 1000 głów z kapturem, które tworzą baldachim dla Wisznu. Ananta reprezentuje kosmiczny ocean.

Symbolem wody w mitologii hinduskiej jest wąż [naga]. Tak więc Wisznu to nie tylko gigantyczna antropomorficzna forma i nieograniczone morze żywiołów, ale nagi to także Wisznu. On jest człowiekiem, oceanem i wężem. Wszyscy są jednym. Z pępka Wisznu wyrasta łodyga lotosu, a na kwiatku na końcu łodygi siedzi bóg Brahma, który tworzy świat. Ananta wyrzuca jadowity ogień pod koniec każdego Kalpy [wieku], aby pomóc Shivie w zniszczeniu stworzenia.

To kolejny obraz człowieka spoczywającego na wężu. Istnieje mit o chłopcu Naranua, hinduskim bogu ducha, który jest przedstawiany jako przystojny młodzieniec, leżący na zwiniętej wężowej kanapie, leżący z palcami w ustach.

Nagowie są uznawani za lepszych od ludzi. Mieszkają w subaquatic rajach, mieszkając na dnie rzek, jezior i mórz. Najważniejszą funkcją tych boskich węży jest ich funkcja jako strażników. Znajdujemy je u drzwi świątyń hinduistycznych i buddyjskich. Nie tylko straszą zwykłych ludzkich intruzów swoim niebezpiecznym aspektem, jakim są kobry, ale potrafią jako bóstwa rozpoznawać i odpychać każdego boskiego najeźdźcę.

Jako nastolatek Kryszna pokonał kosmicznego węża tańcząc na głowie. Był to jeden z najważniejszych testów boskich mocy Kryszny. Kryszna pożycza tekst z Rig Wedy [II, 12, 1-5, 13], który mówi o bogu Indrze:

„Kto po zabiciu Węża uwolnił siedem strumieni,
który wypędził krowy przez zamknięcie Vali,
Kto między skałami wywołał ogień,
zwyciężył w bitwach: on, o ludzie, jest Idra.

Kryszna mówi Arjunie o „boskich” wężach. [Bhagavad-Gita Ch. 11].

Wreszcie w hinduizmie Balaram jest przyrodnim bratem Pana Kryszny, awatarem węża Wisznu, którego niektórzy nazywają Vasuki, a inni Adhisesha. Lakszman, brat księcia Ramy, jest także wcieleniem węża.

W Indiach odbywa się coroczny festiwal o nazwie Naga Panchami Festival. W 1997 roku festiwal został w dniu 8 sierpnia obserwowano ^TH . Jego Świątobliwość, Sri Swamidżi wygłosił szeroko rozpowszechnioną mowę, z której chciałbym wyciąć kilka fragmentów:

„Dzisiaj jest Naga Panchami. Pancha oznacza pięć w Sanscrit. Pięć oznacza pomyślność. Naga oznacza węża. Zarówno Pan Visnu, jak i Pan Shiva mają ze sobą węże. Visnu ma Adi Shesha za łóżko, podczas gdy Pan Shiva ma węża na szyi.

W Indiach Naga Panchami jest celebrowany poprzez karmienie węży mlekiem ………… „

Sri Swamidżi kontynuuje swoje przemówienie wieloma opowieściami o interakcjach między boskimi wężami i dwiema z trzech osób w hinduskiej trój teistycznej boskości.

Widzimy węża w buddyzmie, w tym buddyjskiego boga, Magoragę, ale im dalej buddyzm przeniósł się z hinduskich korzeni i im bardziej filozoficznie, tym mniej miejsca dla każdego boga, a tym bardziej węża boga. Mamy jednak jedną historię: po okresie siedzenia pod drzewem Bo [lub drzewem Bodhi = Drzewem Oświecenia] siedział przez siedem dni pod wielkim drzewem banyan. Potem opuścił to drzewo i poszedł do drzewa zwanego „Drzewem Króla Węża, Muchalinda”. Muchalinda to ogromna kobra, która mieszkała w dziurze wśród korzeni drzew. Kiedy Budda medytował, nie zwracając uwagi na otoczenie, wybuchła wielka burza. Muchalinda wyślizgnął się ze swojej dziury, owinął się siedem razy wokół Buddy i swoim wielkim kapturem utrzymywał suchość głowy. Wąż stanowi pogodzenie antagonistycznych zasad.

Nawet w wyjątkowo ascetycznym oderwaniu od hinduizmu Dżinowie mają tradycję węża. Założyciel dżinizmu, Nataputta Vardhamana, zasłużył na swój honorowy tytuł Mahavira [lub „Wielki Człowiek”], pokonując wielkiego węża, który strzegł brodu, który Mahavira widział jako „Drogę”.

Jeszcze jedno spojrzenie w Azji przed naszym wyjazdem. W Kambodży [Kampuchea] mamy legendę, że królestwo zostało założone przez węża króla [lub węży królów]. Nie byłem jeszcze w stanie zbadać tego dogłębnie. Mamy rzeźby świątynne i sztukę w Angkor Wat przedstawiające postacie z wężami.

Ponadto, gdy bóg Indra zainstalował Duttabaung na złotym tronie jako król Birmy, nalegał, aby objął on jedną ze swoich dwóch królowych, Nagini Besandi, jedną z Nagas lub boskich duchów węża.

AUSTRALIA:

Naszym ostatnim kontynentem, który należy zbadać pod kątem boskiego węża, jest Australia. Według antropologów australijscy aborygeni żyją na tym kontynencie od ponad 50 000 lat. W tym czasie mieli niewielki lub żaden kontakt z ludźmi ze „świata zewnętrznego”. Ale i tu znajdujemy boskiego gada. Tęczowy wąż o różnych nazwach: Julungul, Galeru, Ungur, Wonungur, Worombi, Yurlungeur, Kalseru, Langal, Ungud, Wullunqua lub Muit. W zależności od tego, z którym plemieniem tubylczym się skontaktowano, była postacią z „Dreamtime”. Był twórcą wielu rzeczy, które można znaleźć w krajobrazie australijskiej prowincji.

„Dreamtime” lub Alchera, to nazwa nadana temu czasowi, zwana także „czasem, kiedy”, na początku czasu, zanim czas naprawdę został policzony, wstecz, kiedy wszystko zostało stworzone, kiedy ludzie i zwierzęta mogli rozmawiać, i kiedy bogowie chodził po ziemi.

W rytuałach wokół aborygenów jest pewien wąż, który jest ważnym medykiem lub szamanem. Ponieważ kluczowym warunkiem bycia szamanem jest spotkanie się ze śmiercią i powrót, możliwość rozmowy z bogiem lub bogami, ten rytuał jest ważny. Plemię opłakuje postulanta. Podchodzi do wodopoju, w którym dwóch szamanów zakrywa jego oczy i wrzuca go w „szczęki węża”, który go połyka. Postulant pozostaje w brzuchu węża na czas nieokreślony. W końcu inni szamani przynoszą dwa szczury kangura jako ofiarę dla węża, po czym wąż wyrzuca postulanta. Ta ceremonia reprezentuje śmierć i odrodzenie i była niezbędna do zostania szamanem. Wąż był postrzegany jako boski duch, współpracujący z ludzkością, aby uczynić życie lepszym.

Mircea Eliade stwierdza, że: „rytualne połknięcie przez Węża należy interpretować jako powrót do macicy – z jednej strony, ponieważ Węża często opisuje się jako kobietę, z drugiej strony, ponieważ wejście w brzuch boskości niesie ze sobą symbolika powrotu do stanu embrionalnego… .Oznacza nie tyle rytualną śmierć, po której następuje zmartwychwstanie, co całkowite odrodzenie wtajemniczonego poprzez jego ciążę i narodziny przez Wielką Matkę ”. [ Rytuały i Synbole Wtajemniczenia ].

Hermafrodytowy wąż, aborygeński bóg północno-zachodniej Australii, jest związany z tą ceremonią, szczególnie z erekcją medyka.

Jest też wielki wąż czczony przez Kabi z Queensland. Ten wąż o nazwie Dhakhan pojawia się jako tęcza z końcem w każdym wodopoju.

Mamy innych bogów węży w Australii. Bobbi-Bobbi jest jednym ze starożytnych bogów mieszkańców Binbinga w Północnej Australii. Bobbi-Bobbi wysłał kiedyś pewną liczbę latających lisów dla mężczyzn, ale te nietoperze uciekły. Tak więc bóg węża, pod ziemią, obserwując, wyrzucił jedno żebro w górę, gdzie ludzie uchwycili go jako bumerang. Mogliby użyć tej broni generowanej przez węża, aby złapać zwierzynę i dzięki temu być karmionym.

Ulanji jest boskim przodkiem węża z ludu Binbinbea z tego samego obszaru. A Yurlunger jest wielkim miedzianym pytonem mieszkańców Murngin w Północnej Australii. Głos Yorlungera to grzmot, a jego honorowy tytuł to „Wielki Ojciec”. Jest centrum kultu płodności, a inicjacja od chłopca do mężczyzny obejmuje połknięcie i wyrzucenie przez Yorlungera. Maorysowie mają boga-ojca, który jest także szefem wszystkich gadów-bogów, który nosi imię Tu-Te-Wehiwehi. Ten bóg jest najważniejszym bogiem w panteonie Maorysów.

Oczywiście, po prostu podrapaliśmy powierzchnię w naszym poszukiwaniu boskiego węża. Droga przed nami może być dłuższa i trudniejsza niż droga do tej pory przebyta. W każdym razie wyszukiwanie może być w połowie przerwy. Czas na chwilę odpoczynku, gdy gromadzi się więcej materiału.

PRAWA AUTORSKIE © 1998 ROBERT T. MASON
Wszelkie prawa zastrzeżone

19/10/2019

Pamiętajcie, trzeba kochać Węże a Węże odwdzieczają się 😉

ŹRÓDEŁKO : https://www.native-science.net/Divine_Serpent.htm

 

Podzieliłem opis na 3 części i krótko je niżej opisałem i potem cytaty z Herodota, każdy kto gada o „ZŁYM BABILONIE” jest zaprogramowanym przez Żydów idiotą, Babilon tak jak Sumer czy Fenicja to były cywilizacje Aryjskie a nie semickie.

Część 1 – życie Babilonczyków, ubiór, łodzie etc.
Herodot zachwyca się generalnie Babilonem, jego innowacjami w dziedzinie rolnictwa, nawadniania pól, a także mieszkańcami.
Wcześniej jest opis podbicia Babilonu przez Persów i dalej już Herodot :

I Babilon, wtedy po raz pierwszy, został podbity.
Pokażę, jak wielka jest moc Babilonu na wiele różnych sposobów.
Cała ziemia, którą włada wielki król, jest podzielona na części, aby zaopatrzyć go i jego armię, a poza tym składa mu daninę: teraz terytorium Babilonu karmi go przez 4 z 12 miesięcy w roku, a cała reszta Azji zapewnia pozostałe 8 miesięcy.

Zatem bogactwo Asyrii stanowi 1/3 całego bogactwa Azji.
Gubernatorstwo tej ziemi, którą Persowie nazywają „satrapią”, jest zdecydowanie najpotężniejszym ze wszystkich gubernatorów, ponieważ codzienne dochody syna Tritantaechmesa, syna Artabazusa, który zarządzał tą prowincją z woli króla, było artaba pełnym srebra (artaba jest miarą perską, zawierającą więcej niż 3 miary fenickie), a poza końmi bojowymi miał w swojej stajni 800 ogierów i 16,000 klaczy lęgowych, z których każdy obsługuje 20 klaczy.

Ponadto utrzymywał tak wielką liczbę indyjskich psów, że wyznaczono 4 wielkie wioski na równinie, aby zapewnić psom pożywienie i zostały zwolnione z wszelkich innych obciążeń.
Takie były bogactwa gubernatora Babilonu.

W Asyrii jest mało deszczu.
To co odżywia korzenie zboża; to system nawadniania z rzeki, dzięki niemu dojrzewają plony i doprowadzają ziarno do wielkości.
W Egipcie sama rzeka podnosi się i zalewa pola; w Asyrii są one podlewane ręcznie przez wahadłowe polewaczki.
Bo cała ziemia Babilonu, podobnie jak Egiptu, jest poprzecinana kanałami.

Największy z nich jest żeglowny: biegnie w kierunku miejsca, w którym słońce wschodzi zimą, od Eufratu do Tygrysu, nad którym stało miasto Ninus.
Ta ziemia jest jak dotąd najbardziej żyzną i obfitą w ziarno, jakie znamy. Nie stara się nawet rodzić drzew, fig, winorośli lub oliwek, ale ziarno Demeter jest tam tak obfite, że daje przeważnie 200 -krotność, a nawet 300- krotność normy, gdy zbiory są najlepsze.

Kiełki pszenicy i jęczmienia są z łatwością szerokie na 4 palce; a w przypadku prosa i sezamu nie powiem, do jakiej wysokości rosną, chociaż mi to wiadomo; jestem bowiem w pełni świadomy, że nawet to, co powiedziałem o zbożu, jest całkowicie nie do uwierzenia przez tych, którzy nigdy nie odwiedzili Babilonii.
Nie używają oleju oprócz tego, który robią z sezamu.
Na całej równinie rosną palmy, z których większość wydaje owoce, z których wytwarza się żywność oraz wino i miód.

Asyryjczycy troszczą się o te figi przede wszystkim pod tym względem, że wiążą owoc do dłoni przeznaczonego do tego mężczyzny na określony czas po to aby muszka owocowa mogła wprowadzić jaja i spowodować dojrzewanie figi, owoc nie może spaść z dłoni mężczyzny dopóki niedojrzałe figi mają w swoich owocach muszki owocowe.

Mam zamiar wskazać, co wydaje mi się najwspanialszą rzeczą w kraju, obok samego miasta.
Ich łodzie, które płyną rzeką do Babilonu są skórzane i okrągłe.
Babilończycy robią je w Armenii.
Najpierw wycinają ramy wierzby, a następnie rozciągają je nie poszerzając rufy ani nie zwężając dziobu, do momentu aż łódź jest okrągła jak tarcza.

Następnie napełniają łodzie trzcinami i wysyłają z ładunkiem, w większości z beczkami z palmowym winem.
Dwóch mężczyzn steruje taką łodzią, każdy z wiosłem z lewej i prawej strony.
Te łodzie są wszystkich rozmiarów, niektóre małe, niektóre bardzo duże; największe z nich wytrzymują obciążenie 5000 talentów.
W każdej łodzi jest ładunek i ludzie.

Kiedy więc spływają do Babilonu i pozbywają się ładunku, sprzedają skórzany szkielet łodzi i wszystkie trzciny.
Te skóry są następnie wkładane na grzbiety osłów i na tych osłach są sprowadzane z powrotem do Armenii, ponieważ w żaden sposób nie jest możliwe, aby płynąć pod prąd wodą, ze względu na szybkość prądu; z tego powodu budują łodzie ze skór, a nie z drewna, a gdy są z powrotem do Armenii, robią już więcej łodzi w ten sam sposób. Takie są ich łodzie.

W przypadku odzieży noszą lnianą tunikę sięgającą stóp; ponad tym Babilończyk zakłada kolejną tunikę z wełny i owija się w biały płaszcz; nosi buty swojego kraju, które są jak sandały boeotańskie.
Ich włosy są długie i przykryte czapkami; całe ciało jest perfumowane.
Każdy człowiek ma pieczęć i rzeźbioną laskę, a na każdej lasce jest jakiś wizerunek, taki jak jabłko, róża, lilia lub orzeł: nikt nie nosi laski bez wizerunku.
Tak się noszą i ubierają – koniec cytatu.

Część 2 – tu Herodot wspomina Eneti czyli Veneti (Grecy nie znali litery V) = Wenetów czyli Sławian starożytnych i z tego fragmentu wynika że :

1) Eneti to dawni Babilończycy albo

2) Eneti to ludność będąca w ścisłych kontaktach handlowych z Babilończykami bo upadek Babilonu dotknął ich finansowo, przez niego cierpią biede i niedostatek i mają jeden zwyczaj taki sam jak mieli Babilończycy wg Herodota, akurat jeden Grek opisał ale tych obyczajów mogłobyć przecież więcej podobnych, tego do końca nie wiemy bo akurat taką a nie inną wiedzą dysponował Herodot i z tego dziś korzystamy jako dobrego starożytnego źródła, oddaje już mu głos  :

Cytat :

Będę teraz mówić o ich (Babilończyków) ustalonych zwyczajach.
Wg naszej oceny najmądrzejszy z nich to taki, który wg mojego dochodzenia jest również zwyczajem ENETI W ILYRII.

Jest tak:
Raz w roku w każdej wiosce wszystkie dziewice, które osiągnęły wiek do zawarcia małżeństwa, były zbierane i gromadzone w jednym miejscu i wokół nich zbierał się tłum ludzi.
Następnie obwoływacz miejski (crier) wystawiał je na sprzedaż, jedną za drugą, najpierw najpiękniejszą ze wszystkich; a potem, kiedy osiągnęła świetną cenę, wystawił na sprzedaż następną najatrakcyjniejszą, sprzedając wszystkie dziewice jako legalne żony.

Bogaci mężczyźni z Asyrii, którzy chcieli znaleźć żonę, prześcigali się w kupowaniu tych najpiękniejszych a zwykli ludzie, którzy chcieli się pobrać i nie mieli pieniędzy na piękne mogli wziąć brzydkie za małe pieniądze ponieważ gdy crier sprzedał wszystkie najpiękniejsze oferował na koncu brzydkie i kalekie każdemu, kto wziąłby taką żonę za najmniejszą kwotę, dopóki kwota nie spadnie do tego, który obiecał zaakceptować najmniejszą, pieniądze zapłacone w ten sposób za żony atrakcyjne, powodowały zapłacenie posagu tych brzydkich i kalekich i wzięcie ich również za żony.

Ale każdy mężczyzna który kupił dziewczynę, nie mogł zabrać jej bez zapewnienia i bez zabezpieczenia, że ​​w rzeczywistości uczyni ją żoną. A gdy taka para nie mogła się zgodzić, prawem było zwracanie pieniędzy.
Mężczyźni mogą także przyjeżdżać z innych wiosek, aby kupować żony, jeśli sobie tego życzą.
Był to więc ich najlepszy zwyczaj; ale w tej chwili zanikł; ostatnio wymyślili nowy obyczaj aby kobiety nie zostały skrzywdzone ani zabrane do innego miasta ponieważ podbój Babilonu spowodował, że ci ludzie zostali dotknięci biedą (cały czas Herodot mówi o Eneti – KV) i każdy z tych, którym brakuje środków do życia, prostytuuje swoje córki. – koniec cytatu

Część 3 i ostatnia – Herodot tutaj mówi też o chorych, umarych i o tzw prostytucji sakralnej, seks był sferą sacrum poświęconą dla bóstw i był inaczej postrzegany, nie zrozumiemy tego starożytnego obyczaju przykladając do niego XXI – wieczne myślenie o seksie czy miłości, kiedyś te sprawy byly poprostu kulturowo tak a nie inaczej umocowane, żyjąc tam wtedy funkcjonowalibyśy tak samo, to jest bardzo proste przecież do zrozumienia.

Cytat :

Przechodzę teraz do następnego najmądrzejszego z ich zwyczajów: nie mając pożytku z lekarzy, przewożą chorych na rynek; wtedy ci, którzy zostali dotknięci tą samą chorobą co chory, lub widzieli innych w podobnych przypadkach, zbliżają się i doradzają choremu o jego chorobie i pocieszają go, mówiąc mu, w jaki sposób sami wyzdrowieli z tej choroby lub widzieli, jak inni wyzdrowieli.
Nie można przejść obok Chorego bez dania mu rady i próśb aby wyzdrowiał.

Umarli są zabalsamowani w miodzie do pochówku, a lament Babilończyków po zmarłych jest taki sam jak w Egipcie.
Ilekroć Babilończyk odbywał stosunek ze swoją żoną, oboje siedzą przed palącym sie całą noc kadzidłem i o świcie myją się; nie dotkną żadnego naczynia, zanim się nie umyją.
Jest to również zwyczaj w Arabii.

Najgorszym zwyczajem babilońskim jest ten, który zmusza każdą kobietę z Babilonu do tego aby raz w życiu usiadła w świątyni Afrodyty i odbyła stosunek z jakimś nieznajomym.
Wiele kobiet, które są bogate, dumne i nie lubią mieszać się z resztą, jadą do świątyni w krytych wagonach i stoją tam z wielkim orszakiem służących.

Ale większość zasiada w świętym przybytku Afrodyty, z koronami na głowach; wielka rzesza kobiet przychodzi i odchodzi; części światyni oznaczone linią biegną w każdą stronę, przez którą przechodzą ludzie i dokonują wyboru.
Gdy kobieta już tam usiądzie nie idzie do domu, zanim jakiś obcy nie rzuci pieniędzy na jej kolana i nie odbedzie z nią stosunku poza świątynią; a kiedy rzuca pieniądze, musi powiedzieć:

„Zapraszam cię w imię Mylitty” (to asyryjskie imię Afrodyty).

Nie ma znaczenia, jaką sume pieniędzy jej zostawi, kobieta nigdy nie odmówi, bo to byłby grzech, a pieniądze są uczynione świętymi. Podąża więc za pierwszym mężczyzną, który jej rzuca monety i nikogo nie odrzuca.
Po ich stosunku, wypełniając swój święty obowiązek wobec bogini, udaje się do domu; a potem nie będzie już żadnej łapówki, jakkolwiek wielkiej żadnej sumy pieniędzy by ją zdobyć.
Zatem kobiety, które są piękne i smukłe, szybko załatwiają swój obowiązek i odchodzą, a niewiele z nich musi długo czekać, ponieważ muszą przestrzegać prawa, niektóre z nich pozostają w światyni przez 3 lub 4 lata.
W niektórych częściach Cypru również istnieje taki zwyczaj.

Takie są zwyczaje u Babilończyków.
Ponadto w kraju są 3 plemiona, które jedzą tylko ryby, które łapią i suszą na słońcu; następnie tłuczą je po wrzuceniu do tłuczka i przecedzają wszystko przez płótno.
Kto chce ugniata je jak ciasto a inni pieką to jak chleb. – koniec cytatu

To na tyle, pozdrawiam facebookowych frustratów którzy gówno wiedzą i gówno czytaja ale lubią pobełkotać troche na youtubie w temacie czarnogłowologii, czasu widmowego, płaskiej ziemi i innych głupot, zasrany badziewiem mózg ciężko wyleczyć, właściwie się nie da bo na głupote leku do tej pory nie wymyślono!

Łapcie kłamczuszki na dobicie „babiloński Trzygłów” i polecam czytać książki Waddella zamiast onanizowania się po 4-godzinne wypociny Lalaka i Skwarka albo bełkot Szydłowskiego szukającego Nam przodków wśród biblijnych Izraelitów, to będziecie wiedzieli więcej, a jako że mam dobre serce to wrzuce wam link, tu jest wiedza a na youtubie jest CZYSTY BEŁKOT!

https://archive.org/search.php?query=Austine%20Waddell

17/10/2019

Kamil Vandal

ŹRÓDŁO :

Przekład angielski tom 1 – Herodotus „The Histories”
str 193-201
http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1&force&fbclid=

WSTĘP

Praca niniejsza powstała w sposób niezamierzony, przez rozszerzenie tematu nie bronionej pracy doktorskiej pt. „Historia Podlasia średniowiecznego”, opracowywanej od 1975 r. na Uniwersytecie Warszawskim w Warszawie, która w międzyczasie rozrosła się z konieczności powiązania historii Podlasia z dziejami sąsiednich krain. I tak, metodą łańcuchową, wkrótce objęła nie tylko ziemie polskie, lecz wykroczyła daleko poza ich granice, dając coraz bardziej przejrzysty obraz dziejów Narodu i Państwa Polskiego we wczesnym średniowieczu, w zakresie na jaki pozwalały wiadomości, dostępne źródła i czas. Pisana była bowiem dorywczo w chwilach wolnych od kłopotów i wielu obowiązków , jako jedyna z przyjemnostek badawczych pozwalających oderwać się od codzienności, odetchnąć i pójść parę kroków naprzód w nieznane dzieje przeszłości.

Tak oto powstała seria broszur:

„Bielsk Podlaski jakiego nie znamy”,

„Podlasie jakiego nie znamy”,

Jedna ze stolic Państwa Polskiego Bielsk Podlaski jakiego nie znamy”, a ich ukoronowaniem jest niniejsza książka pt.

„3 tysiące lat Państwa Polskiego jakiego nie znamy”.

Nie mogę też nie wspomnieć w tym miejscu p. Jana Wojtowicza nauczyciela z Bielska, wspomagającego mnie na początku przepisywaniem na maszynie, pierwszej osoby żywo zaciekawionej, której oczekiwania na nowe fakty z dziejów Bielska i okolicy były dla mnie dodatkowym bodźcem i zachętą do poszukiwań i prób wyjaśniania tajemnic zamierzchłej przeszłości Podlasia.

Historia, to prawda o przeszłości pomagająca budować przyszłość. Zniekształcona staje się przyczyną błędnych poczynań i klęsk społeczeństwa.

Zapoznając się stopniowo z historiografią doszedłem do wniosku, że dotychczas przedstawiane w piśmiennictwie dzieje Państwa Polskiego nasuwają wiele wątpliwości i pytań, gdyż nie wydaje się możliwe, ażeby np. z chaosu powstało od razu świetnie zorganizowane i silne Państwo Polskie budzące respekt u sąsiadów, a założone jakoby dopiero przez Mieszka I.

Również nie ustalono dotąd, gdzie znajdowała się kolebka i praojczyzna Słowian, na jakie ziemie się rozprzestrzenili i jakie nazwy nosiły główne ich plemiona. Liczne próby odpowiedzi na te pytania, nie trafiają jednak do przekonania czytelnikom.

Pierwsze wiadomości o Słowianach, przed początkiem nowej ery, podaje Herodot, później po n. Chrystusa – informatorzy rzymscy: Pomponjusz Mela, Pliniusz Starszy, Tacyt, Ptolemeusz. Dzielą ich na trzy, czy dwa odłamy: Wenetów mieszkających na północy, nad Wisłą i Oceanem Sarmackim, południowych – Sklawinów i wschodnich Antów. Wspominają też lud nieznanego pochodzenia – Neurów.

Dotąd nie ustalono ostatecznie kim byli Weneci i Neurowie. Skąd przybyli? Jakiego byli pochodzenia? Co oznacza ich nazwa? Jaką posługiwali się mową?

Które zamieszkiwali ziemie? Od kogo rolnicy – Słowianie przejęli nazwy narzędzi do uprawy roli? Czy mieli własne, czy zapożyczyli obce? Niepewne jest również przyjmowane dotychczas położenie pierwotnych siedzib Germanów.

Nie mniej niejasności i zapytań nasuwają twierdzenia współczesnych historyków, wobec jakoby milczenia dawnych źródeł pisanych, o niedawnym powstaniu Narodu Polskiego. Tak samo przeszkodę w rozwikłaniu wspomnianych zagadnień stanowi niepewność co do czasu wprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa i późniejszych konsekwencji tego wydarzenia.

Ważnym zagadnieniem do rozstrzygnięcia pozostaje ustalenie pochodzenia ludów, które nadały nazwy topograficzne górom, rzekom i osiedlom w środkowej części Europy.

Zamierzeniem niniejszej pracy jest próba przedstawienia czasu zaistnienia, wielkości i znaczenia Państwa i Narodu Polskiego, oraz rozbudzenia większego zaciekawienia bogatymi dziejami Europy Środkowej przed X w.

Na treść niniejszej pracy złożyły się wiadomości o ziemiach i ludach zamieszkujących środkową Europę, przekazanych nam w dziełach autorów greckich, rzymskich, arabskich, angielskich, niemieckich, w latopisach ruskich, kronikach polskich, czeskich oraz własne odkrycia i wnioski.

Jeśli znajdzie ona u czytelników chociaż częściowe uznanie i przyczyni się do zmiany niektórych poglądów, a także dotychczasowych przekonań o naszej przeszłości, będzie to dla mnie najwyższą nagrodą.

Pragnę również w tym miejscu wyrazić szacunek i poważanie dla wszystkich autorów, z których dzieł korzystałem, a ich twierdzenia i przypuszczenia uważam za właściwe i słuszne, jak również dla tych z którymi się nie zgodziłem, lecz jednak wszystkie one razem pozwoliły mi jaśniej spojrzeć na zagadnienie i poznać istotę problemu.

Autor

ROZDZIAŁ I – SŁOWIANIE

PIERWOTNE SIEDZIBY SŁOWIAN

BAŁTOWIE

Odejście Germanów, pod naciskiem Scytów na północ, spowodowało odsłonięcie drobnych plemion „bałtyjskich” mieszkających na wschód od bagien poleskich, za Berezyną, wśród potężnych puszcz górnego dorzecza Dniepru, Soży, Desny i Oki. Byli to, nazwani, wg mapy Ptolemeusza – Boudynowie i Sarmaci. Napastowani i rabowani przez Scytów musieli się przenieść w bardziej spokojne okolice, na pogranicze wenecko-ugrofińskie, położone w dorzeczu Dźwiny i Niemna.

Najpierw przywędrowali tam Boudynowie – bezpośredni sąsiedzi Wenetów. Następnie przeniosła się ich dalsza część (Sarmaci), mieszkająca dalej ku wschodowi (późniejsi Litwini) i zajęła ziemie między Dzwiną i Niemnem.

Śladem tej wędrówki są liczne nazwy „bałtyjskie”, pozostawione długim pasem od źródeł Dniepru, Soży, Desny i Oki, między Dzwiną i Berezyną, po obecną granicę łotewską i litewską.

Nazwa „Boudynowie” ma charakter zachodniosłowiański i jest złożona z dwóch słów: Bou – i – dyno. Pierwsza oznacza – biele – a druga – dno. Boudynowie więc to lud siedzący za skrajem – dnem bagien poleskich. I rzeczywiście, Boudynowie mieszkali pierwotnie na obszarach położonych za bagnami Polesia i bagnistej doliny Berezyny – późniejsi Łotysze.

Drugim plemieniem „bałtyjskim”, zajmującym ziemie bardziej na wschód, nad górną Desną i Oką, byli Sarmaci wymienieni przez Herodota, a później w IX w. przez króla Alfreda. Ich łacińska nazwa jest epitetem i oznacza wspólnotę biedaków, gdyż rzeczywiście, zamieszkiwali ubogą krainę i cierpieli niedostatek. Byli to przyszli Litwini i Jaćwingowie.

Na północnym wschodzie terytoria słowiańskie sięgały klinem Dźwiny i Bałtyku. Z tych czasów nad morzem, przy ujściu rzeki Windawy przetrwał do XIII w. wśród „Bałtów” i Ugrofinów odłam Wenetów odcięty przez przybyszów z jednej, a Finów z drugiej strony, z głównym grodem Wents-pils (gród Wenetów), którą to nazwę wprowadzili już przybyli Bałtowie.

Na ziemiach opuszczonych przez Bałtów, jak podaje Herodot, osiedlili się w VI wieku pne Neurowie, czyli Mazowszanie. Wg Powiest’i Wremiennych Let, Lachowie: tj. „Wiatycze i Radymicze”.

ROZDZIAŁ III – CHORWACI

NEUROWIE

Historyk grecki, Herodot, żyjący około 485-425 r. przed n. Chrystusa, opisując Stytię (Ks. IV 101) wymienia jej sąsiadów – Neurów. Siedziby ich umieszcza po północnej stronie górnego Dniestru, na obszarze Podola i Wołynia. Wymienia też Ziemię Nurską leżącą nad Bugiem. Herodot podaje, że Neurowie zajęli ziemie, na których siedzą, na około 100 lat przed wyprawą Dariusza na Scytów /512r., tj. około połowy VII w. przed n. Chrystusa. Musieli opuścić swoje pierwotne siedziby z powodu nadmiernego rozmnożenia się „Węży” w ich dawnej ojczyźnie.

Ci Wężowie to Wielkopolanie, których nazwa pochodzi od rzeki Warty – dawniej Węża, nad którą siedzieli. Badania archeologiczne potwierdziły związek kultury Nurów z kulturą łużycką umiejscowioną na obszarze Wielkopolski.

WIĘCICY I RADYMICY

Jak można przypuszczać, książęta z wielkopolski wzniecili spory rodzinne z książętami Mazowsza (Neurami), które doprowadziły do wyparcia z kraju w VII w. przed n. Chrystusa mazowieckich książąt – braci: Radyma i Więcka, wraz z dobytkiem, częścią podległej ludności ze swymi rodami i wojskiem za Berezynę, na opuszczone przez Bałtów ziemie górnych dorzeczy Dniepru, Soży, Desny i Oki (wg Herodota, na północ od Scytów).

Nowym miejscom osiedlenia dali nazwy swych opuszczonych osiedli: Bielsk, Suraż II, Brańsk (Brjansk), Płock (Połock), Karczew (Karaczew), Tuła, Borysów, Ostaszków, Bychów (Bychow), Rzeczyca (Reczyca), Studzianka, Sienno, Wieliszew, Rogacze, Kozielsk, Kaługa, Gorsk, Drochowo (Dorohowo), Gorodnia, Wrotynia (Worotynia) itd.

Żyjący później, bo prawie przed tysiącem lat, znakomity ruski, kijowski kronikarz – Nestor – wspomina o tych wydarzeniach, pisząc o Wiatyczach i Radymiczach, że są Lachami (Polakami).

„Radymiczy bo i Wiatyczy ot Ljachow biasta bo dwa brata w Ljaszech Radym a drugij Wiatok i priszedsza siadosta Radim na Riożju (Soży) i prozwasia Radymiczy, a Wiatko siedie swoim rodom po Osie (Oka) ot niego prozwaszasia Wiatyczy i żywiachu w mire …

POCHODZENIE NAZWY NEURÓW

Od V w. pne pojawiło się historiografii wiele nazw plemion wschodnio-słowiańskich i sąsiadujących z nimi plemion zachodnio-słowiańskich. Niektóre z nich zanikły, a w użyciu znalazły się liczne nowe. Ogólnie rzecz biorąc, w ciągu wieków ich liczba powiększyła się kilkakrotnie.

Zrodziły się przy tym wątpliwości i twierdzenia mówiące, że niektóre z nazw są wytworem fantazji, zostały zmyślone lub też, że noszące je plemiona zmieniły miejsce zamieszkania. Rzeczywistość wyglądała nieco inaczej. Znaczny wpływ na brzmienie topograficznych nazw plemiennych wywarły wydarzenia w środkowej i wschodniej Europie, na początku I-go tysiąclecia pne. Omówienie tych wydarzeń pozwala wyjaśnić zmiany. jakie zaszły w nazewnictwie topograficznym i nazewnictwie niektórych plemion, oraz określić ich siedziby. Zmiany te miały niewątpliwie bezpośredni wpływ na dzieje Podlasia i losy sąsiadujących z nim krain, szczególnie położonych na południu i wschodzie. Zaistniała więc konieczność omówienia tej zależności i jej skutków.

Ważnym wydarzeniem, na początku pierwszego tysiąclecia i w II-III w. pne stały się zdobywcze wyprawy Germanów: Gotów, Wikingów, Normanów, Waregów. Docierali oni drogami morskimi i lądowymi do Anglii, Francji, Hiszpanii, Włoch i północnej Afryki. Część tych wypraw prowadziła na wschód i południe Europy.

Odbywały się one najdogodniejszymi, dla tych już morskich plemion, drogami wodnymi, jakimi były rzeki. Jedną z nich stały się: Wisła i Bug. łączące się poprzez Prypeć, Dniepr z Morzem Czarnym. Płynęły nimi zbrojne łupieskie drużyny, kupcy i gromady Skandynawów, opuszczających swą ubogą ojczyznę i szukających nowych miejsc osiedlenia zgodnie ze starą, wynikającą z konieczności, tradycją.

Szczególnie natężone wędrówki przez obszar Polski odbywały się w II i III w. n.e i pozostawiły trwały ślad m. in. w zmienionych nazwach niektórych rzek. Jedną z nich jest nazwa Bugu. Pochodzi ona od słowa germ. bougen – co oznacza łuk, zagięcie i określa kształt biegu rzeki. Nazwy tej używali przemierzający Polskę germańscy wędrowcy. Z czasem upowszechniła się wśród ludności słowiańskiej, pomimo, że miała obce brzmienie.

Zauważmy, że w ciągu wieków przy ważnych brodach rzecznych powstały twierdze, grody i osiedla noszące nazwy tych rzek. I tak, nad Wisłą jest osiedle Wisła, nad Narwią jest Narew, nad Nurcem jest Nurzec, nad Ełkiem jest Ełk (d. Łęk-zgięcie), nad Białą – Biała itp. natomiast niezrozumiałym jest, dlaczego nad wielką rzeką Bugiem nie ma osiedla „Bug”. Brak ten nasuwa przypuszczenie, że jest ona nową i obcą nazwą rzeki.

Zwróćmy też uwagę na prawe dopływy Bugu, które tworzą całą rodzinę nazw rzecznych z rdzeniem „nur”, zaczynających się od „imienia wnuka” – Nurczyk, a biorących swój początek od „syna” – Nurca. Nad nim, przy brodzie, leży osiedle Nurzec. Do kompletu brak tylko „imienia dziada” – Nura. Lecz tuż przy ujściu Nurca do Bugu, nad Bugiem, przy ważnym brodzie znajduje się osiedle Nur, którego nazwa jest niewątpliwie pozostałością pierwotnej nazwy tej rzeki.

Nazwy: Nurczyk, Nurzec i Nur podobnie brzmiące, podkreślają kształt tych rzek i fakt, że kolejno pierwsza z nich wpada do drugiej, a druga do trzeciej.

Przyczyną nadania im tej samej nazwy wyjaśnia znaczenie rdzenia „nur”, gdyż po-nur-y oznacza człowieka pochylonego, przygnębionego, za-nur-zyć – obniżyć (zgiąć się), z-nur-zony – pochylony (zgięty, zmęczony).

Wymownym argumentem jest kształt biegu tych rzek, i przy tym, jak nigdzie, tworzą one współzależną grupę nazw topograficznych, o tym samym rdzeniu. Nazwę Nura, jak to zwykle czyniono, przeniesiono na plemię zamieszkujące jego dorzecza a mieszkańców dorzecza nazwano Nurami – NEURAMI.

Część Neurów (Wiatycze i Radymicze) w walce w Wielkopolanami o władzę pod naciskiem silniejszych rodzimych przeciwników, wywędrowała na wschód i osiedliła się w dorzeczu Dniepru, Soży, Desny i Oki.

Wg Herodota na północ od Scytów, gdzie pierwotnie mieszkali Boudynowie i Sarmaci sąsiadujący od zachodu z Neurami. Neurowie zasiedlili olbrzymi obszar, na wschód od Berezyn. Byli najdalej wysuniętym na wschód plemieniem Wenetów. Zaś głównym ich grodem na Wołyniu i Podolu było – Łęck(o) – od słowa – łęk-łąk-/łuk, oznaczający zagięcie biegu rzeki. W latopisach zapisano w ruskiej formie nazwę grodu – Łuck. Od niej z kolei utworzono nazwę plemienia – Łuticzy.

Wg K. Porfirogenety – Lendinoi – („Lędzianie”), prawidłowo – Łęcanie-Łęczanie. Długotrwałe wędrówki Germanów w II i III w. n.e wzdłuż biegu rzek przez krainy słowiańskie, wpłynęły nie tylko na zmianę nazw niektórych rzek, lecz również pośrednio na związane z nimi nazwy plemion. Nazwy te, rozpowszechnione następnie na południu Europy, zapisano w kronikach. Stąd liczba nazw tych samych plemion, wyrażona w różnych językach, znacznie wzrosła, powodując dziś zamieszanie w ich oznaczeniu i lokalizacji.

Po utrwaleniu się nazwy – Bug, w miejsce – Nur, Nurów czyli Neurów zaczęto nazywać BUŻANAMI.

Neurowie zajmowali na południowym wschodzie obszar najbardziej zagrożony napadami koczowników od strony stepów. Prowadziły tędy główne szlaki wojenne i handlowe znad M. Czarnego do środkowej Europy.

Tędy prowadziły wyprawy Scytów na ziemie polskie, a od I połowy I-go tysiąclecia n.e Hunnów, Awarów później Pieczyngów, Bułgarów, Połowców, książąt ruskich, Tatarów. Zagrożenie to zmuszało (Bużan-Neurów) – do stałej gotowości obronnej i budowy licznych i potężnych grodów.

O liczebności i sile tego plemienia świadczy tzw. Geograf Bawarski, wg którego Bużanie posiadali 231 grodów. By zapewnić tym ziemiom większe bezpieczeństwo w południowo-wschodniej części zajmowanego przez nich obszaru, w dorzeczu górnego Prutu, Dniestru i gór, zbudowany został system twierdz, zamykający drogę na zachód, w głąb ziem polskich.

Nazywano go Grodami Czerwieńskimi od nazwy głównej twierdzy – Czerwienia. Posiadały one decydujące znaczenie w systemie obronnym wschodnich granic Polski.

W IX w. w miejsce nazwy Neurów, Geograf Bawarski wymienia nazwę Bużan.

O innych plemionach pisze cesarz bizantyjski K. Porfirogeneta. który w połowie X-go stulecia wymienia Siewierzan, Drewlan, Dregowiczów i Krywiczów. Następnie z Powiest’i Wremiennych Let, obejmującej okres od IX do XII wieku, dowiadujemy się jeszcze o istnieniu takich plemion jak: Uhlicze, Tywercy, Połocczanie, Polanie, Radymicze, Wiatycze, Chorwaci, Słowenie, Dulęby i Wołynianie.

Polskie źródła natomiast, zawierają informacje o Polesianach. Nie wszystkie jednak wyżej wymienione nazwy są nazwami plemiennymi. Nazwę Bużan wymieniają latopisy do XII w., a później zanika.

NAZWY RZEK SŁOWIAŃSKICH

Świadectwem pierwotności Słowian między Renem, Dnieprem i Dunajem a Morzem Północnym i Bałtykiem są niewątpliwie nazwy rzek tego obszaru.

Z przekazu Jordanesa wiemy, że Słowian nazywano Wenetami do chwili, gdy nastąpił ich podział na 3 grupy, lecz dotąd nie wyjaśniono od czego pochodzi ta niezrozumiała nazwa.

Uważano dotychczas, że jest ona obcego pochodzenia. W rzeczywistości, jak wyżej wspomniałem, jest to l.mn. pierwotnej, zlatynizowanej nazwy rzeki – Węża, czyli Warty. Od nazwy tej rzeki Wielkopolan nazywano dawniej Wężami.

Stworzyli oni w starożytności potężne imperium rozpościerające się od Zatoki Biskajskiej do Berezyny, od Bałtyku po Bałkany, Adriatyk i Zatokę Wendyjską. Po Słowianach pozostało tysiące śladów w postaci nazw rzek, gór i osiedli. Pisze o nich w swym dziele – Historia Słowian – Edward Bogusławski.

Zupełnie innego zdania w sprawie praojczyzny Słowian jest J. Rozwadowski, twierdzi bowiem:

„że w drugim i pierwszym tysiącleciu pne. Słowianie nie mogli siedzieć między Karpatami, Wisłą, Niemnem i Dnieprem lub Desną, tylko gdzieś dalej na wschód, może i na północ”.

Uważał, że główne rzeki Słowiańszczyzny: Łaba, Odra, Wisła, Dniepr i Dunaj nie mają nazw słowiańskich, a jako rzeki przyjmował też nazwę przedmiotu: upa, elf, danu itd. Nazwy Drwęcy, Swędrni, Osy określał jako niepolskie, lecz jednocześnie nie wiedział jakiego są pochodzenia. Poprzestawał na stwierdzeniu, że:

„… nazwy rzeczne pochodzą z obszaru niepolskiego”/s. 12; 79

Przytoczone wyżej przykłady niektórych nazw wielkich i małych rzek, uważanych przez J. Rozwadowskiego za obce, są w rzeczywistości rdzennymi słowiańskimi nazwami, świadczącymi o odwieczności i pierwotności Słowian na zasiedlonych przez nich obszarach.

Nie ulega wątpliwości, że w starożytności głównymi, najbardziej dostępnymi drogami, prowadzącymi w głąb lądu, były rzeki. Żeglarze doskonale znali charakterystyczne cechy kierunku ich biegu, rodzaju koryta, ukształtowania brzegów itp. i te właśnie cechy zadecydowały o powstaniu odpowiednich nazw, pozwalających odróżnić jedne rzeki od drugich. Używane nazwy nie były więc przypadkowe lecz ściśle związane z topografią.

Wielu badaczy przyjmuje, że w funkcji nazwy rzek występują słowa, pochodzące z różnych języków takie jak: elf, danu, upa itp. Jest to przypuszczenie niewłaściwie, ponieważ wymienione słowa nie wskazują na charakterystyczne cechy cieków, dlatego też nie mogą być i nie są ich nazwami. Świadczą natomiast o tym, że ludność, dodająca do pierwotnej nazwy rzeki wyjaśniająca końcówkę np. apa „upa” – rzeka, jak to ma miejsce np.: w nazwach rzek Węgor-apa i Szesz-upa (Litwa), jest napływową i obcą. Sys bowiem, jest polską nazwą odmiany orła.

SYS n. pol.-Upa n. lit. zn. orla rzeka.

Również nazwami polskimi są:

DRWĘCA, n. pol.        – pierwotnie -Triwęda – oznacza trzy wędy (haczyki na ryby), podobnie jak jej dwa dopływy, mają kształt haczyka.

SWĘDRNIA n. pol.     – nazwa ta ma podobne znaczenie. Jej etymologia jest związana z wyrazem zhaczona, zwędczona.

OSA n. pol.                   – płynie prosto korytem zginającym się dopiero przy ujściu do Wisły.  Bierze swój  początek,  przylegając niemal prostopadle do środka długości Drwęcy, stając się jak gdyby jej osią. Osa, Osna, Ość, jako nazwa rzeczna (f) ma końcówkę -a. Nazwy te nie są więc nazwami celtyckimi, lecz nazwami polskimi, świadczącymi o polskości ziem, po których płyną.

1. Rozwadowski wprowadził swymi twierdzeniami wiele zamieszania do etymologii nazw rzek słowiańskich zaliczając do tej samej grupy wszelkie nazwy posiadające podobne sylaby czy cząstki wyrazów z różnych języków, nie dochodzi przez to do żadnych rozwiązań.

WISŁA                         – Vistla-Vistula-Ditcike-Weichsel. Nazwę Wisły zapisano przed dwoma tysiącami lat w sposób prawidłowy na mapie Agrypy, „Vistla”, przy czym literę -Ł-, której nie ma w alfabecie łacińskim, wyrażono w złożeniu -tl-. Tak więc od tysiącleci rzeka ta nosi niezmiennie tę samą nazwę.

Etymologia n. Wisły przedstawiona przez J. Rozwadowskiego, a za nim Lehr-Spławińskiego, nie ma logicznego uzasadnienia, gdyż wywodząc tę nazwę od słowa „weis” – płynąć, ciec, nie określa żadnej charakterystycznej jej cechy.

„Objaśnienie to trafia na poważne trudności fonetyczne. Natomiast wywód Brücknera i Rudnickiego od „sweit” (jasny) jest mniej prawdopodobny ze względów znaczeniowych” (Lehr-Spławiński s. 73.)

Rozpatrzmy więc to zagadnienie z innego punktu widzenia. Zwróćmy uwagę na cechy jakie charakteryzują jej bieg i czy nazwa ta jest ich określeniem.

Przede wszystkim jest ona największą rzeką zlewiska Morza Bałtyckiego. Płynąc w kierunku północnym, zatacza dwa łuki, raz w prawo, drugi raz w lewo, wijąc się jak wąż. Będąc rzeką nizinną, podczas wiosennych wylewów i w okresach zwiększonych opadów deszczów, rozlewa się szeroko.

W nazwie Wisły można dopatrzeć się dwóch słów – składników – WIĆ (się) i SŁAĆ. Rzeka wije się i rozściela szeroko. Stąd jej nazwa topograficzna – Wijsła – niewątpliwie słowiańska. Sens nazwy Wisła można również wyjaśniać poprzez analogię do podobnej nazwy innej rzeki. Jest nią nazwa Wisłoka.

WISŁOK                      – czyli -Wij-s-łog, łog-łoże, oznacza – wijące się łoże. Rzeka płynie bowiem głębokim, górskim, wijącym się korytem.

Dawniej Wisła była bardziej zasobna w wodę, rozlewała się szeroko wzbudzając z tej przyczyny podziw, stąd wielkie rozlewiska, z uwagi na podobieństwo, lud nazywał wisłami.

Weichsel                        – jest nową, celowo zmyśloną przez Krzyżaków nazwą Wisły,  utworzoną od niemieckiego  słowa – weichen-zmieniać, która w części tylko usiłuje określić jedną z jej cech. (Al. Brückner)

Z zagadnieniem nazw rzecznych wiąże się również nazwa plemienna „LICYKAWIKÓW”, wymienionych przez Widukinda. J. Natanson-Leski pisze, że:

„… zdobycie Pomorza odrzańskiego zaczęło się widocznie od przekroczenia przezeń (Mieszka) szerokiej, bagnistej doliny Warty dolnej i podbicie plemienia pomorskiego między Wartą a dolną Odrą, które pod przekręconym widocznie mianem Licykawików kronikarz niemiecki wymienia jako ówczesnych poddanych Mieszka I. pod r. 963”

Otóż nazwa Licykawików wiąże się ściśle z nazwą Wisły, wymienioną przez cesarza K. Porfirogenetę w zdaniu:

„… ród prokonsula i patrycjusza Michała, syna Wyszewica, księcia Zachlunian, przyszedł od nieochrzczonych (Serbów), mieszkających nad rzeką Wisłą, zwaną Ditcike”.

Nazwa Ditcike nie została wyjaśniona w historiografii. Józef Widajewicz „Początki Polski”, w przypisie na str. 150 stwierdza:

 „Co oznacza przydomek Wisły, Ditcike pozostanie chyba na stałe nieodgadnioną zagadką”

Na podstawie wyżej wymienionych charakterystycznych cech biegu tej rzeki nietrudno jest rozszyfrować nazwę Ditcike. Składa się ona z dwóch słów, tj. -DIS- przeciwstawne, podwójne, CIKE-łuki. Jest więc określeniem kształtu biegu Wisły.

Stąd właśnie nazwa Licykawidów, wojów Mieszka I, która została napisana Ditcykawiki, lecz widocznie w źródłach, powtarzających tę nazwę przytoczoną przez K Porfirogenetę, wykruszyła się część tuszu. Pozostałą część litery D w postaci pionowej kreski i części dolnej wybrzuszenia odczytano jako literę L. Stąd ta niejasność. Ditcike jest więc nazwą Wisły, a Licykawiki-Ditcykawiki to Wiślanie – poddani Mieszka I-go.

WARTA-WURTA (Thietmar X w. ), jest jedną z rzek o nazewnictwie rzymskim, leżącą na ruchliwym szlaku „bursztynu i stali”. dostarczanych przez Polskę do cesarstwa rzymskiego.

Warta jest łacińską, zniekształconą nazwą wtórną, utworzoną od słowa verto, -ti, sum (obracać, kręcić). Słowo to ma szereg polskich odpowiedników podobnie brzmiących i mających podobne znaczenie (wiercić, kręcić, wracać). Stąd późniejsza nazwa dopływu Warty – Wiercica i osad: Powiercie, Zawiercie z rdzeniem – wiert (vert).

Nazwa ta wiąże się ściśle z cechą biegu rzeki, gdyż Warta płynie wyginając się dziewięć razy, na podobieństwo wielkiego węża, to w jedną to w drugą stronę. Ta właśnie cecha biegu była źródłem jej pierwotnej nazwy – WĄŻ-WĘŻ.

Kupcy rzymscy, utrzymujący ożywione stosunki handlowe z Polską, doskonale znali kształt biegu rzeki i z tej przyczyny w jęz. rzymskim (łacińskim) określali ją jako „Verta”. Nazwa łacińska wyparła bez trudności pierwotną, polską nazwę – Wąż, gdyż w obu językach miało to samo brzmienie Werta-Wierta i to samo znaczenie –wiercić się.

Nazwa Warty-Węża wiąże się niezwykle z dziejami Wielkopolski i Słowiańszczyzny. W starożytności Wielkopolanie byli przewodnią siłą Słowian. Znani pod nazwą –Wenetów, wywarli wielki wpływ na zamierzchłe dzieje starożytnej Europy.

Nazwa Weneci oznacza plemię zamieszkałe nad rzeką Wężem – czyli Wielkopolan. Powstała przez zlatynizowanie nazwy – Węż-Vens i użycie jej dla określenia ludzi należących do plemienia Venetów. Forma 1. poj. tej nazwy brzmi VENS, VENTIS, natomiast forma l. mnogiej – VENTI, a forma zgermanizowana – VENDI i VENEDI czyli Wenedowie.

O nich to, Wężach, pisze Herodot (ks. IV 101), że rozmnożyli się tak, iż wyparli inne plemię, które nazywa Neurami.

NOTEĆ – jest drugą nazwą rzymską, która występuje na dawnej „drodze bursztynowej” prowadzącej nad Bałtyk. Pochodzi od słowa łacińskiego -noceo, -ui, -nocitum, oznacza przeszkodę, przegrodę.

Niezrozumiała dla ludności polskiej, została łatwo przyswojona jak każda nowinka, a wskutek przestawienia liter zniekształcono jej brzmienie.

Noteć, płynąca w szerokiej, bagnistej dolinie, równolegle do wybrzeża bałtyckiego, stanowiła naturalną przegrodę położoną w poprzek dróg prowadzących nad morze. Stąd otrzymała swą wtórną nazwę. Polska nazwa zaginęła w niepamięci.

ŁABA – cz. Labe, łuż. Łobio, rz. Albis celt. Albios, niem. Elbe – od pragermańskiego (skand.) -elf-zn. rzeka.

Łaba to nazwa słowiańska. Określa cechy biegu rzeki. Płynie bowiem prosto od Rudaw do ujścia w tym samym kierunku. Posiada jednak w środkowej, głównej części, charakterystyczne jedno wgięcie, załamanie (łokieć), od którego otrzymała nazwę – Łapa (Łaba), tzn. Zginająca się jak ramię posiadające przegub.

Znaczenie rdzenia -łab, łob, lab, /łeb wyjaśniają wyrazy: wyż-łab-iać, ż-łob-ić, ż-łób, ź-leb, g-łęb-ić, łap-ać. Rdzeń ten powtarza się w nazwie odcinka Narwi, lecz w liczbie mnogiej – Łapy. W tym miejscu rzeczywiście Narew posiada następujące po sobie trzy gwałtowne wgięcia – przeguby.

Podobne znaczenie ma rdzeń – łab, łap również w nazwie rzeki – Łaby oraz w rzeczowniku łabędź (lebied’). Rzeczownik ten powstał z połączenia dwóch słów -łap(b)-wygięcie i -jęć(u-jąć) = trzymać, co znaczy – utrzymujący wgięcie – czyli Łap(b)-jęć.

Al. Brückner uważa, że nazwa Łaby pochodzi od -alba – biały, ale to nie jest prawdą, skandynawska -elf-(rzeka) nie jest nazwą, jak już wspomniałem lecz ogólnym określeniem przedmiotu i dowodzi obcości Germanów nad jej brzegami.

Nie ma również racji J. Rozwadowski, dokonując różnych łamigłówek, by przy ich pomocy stwierdzić, że Łaba jest przekształceniem germańskiej nazwy Elbe-Elf, zapominając przy tym, że nazwa ta oznacza po prostu – strumień, rzekę. Nie mogła tym samym niczego wyjaśniać żeglarzom w tym czasie, gdy rzeki stanowiły główne drogi prowadzące w głąb lądu.

ODRA – ł. Wiadua, n. Oder. Nazwa słowiańska Otra pochodząca od słowa -trzeć-ocierać. Płynąc bowiem równolegle do łańcucha gór Sudetów, rzeka ociera się niemal o zbocza masywu górskiego.

Stąd w tej nazwie samogłoska – O, która wzbudza tyle wątpliwości u językoznawców, próbujących wyjaśnić jej etymologię. Nazwę tę w różnych jej formach spotykamy na obszarze całej Słowiańszczyzny. Odra jest rzeką nizinną, o wolnym biegu, jej nazwy nie można więc łączyć z wyrazami, w których występuje polski rdzeń – drała, lub rosyjski – derki. Rdzenie te są podstawą tworzenia wyrazów określających szybkość, zwinność. Nie można też zgodzić się z T. Lehr-Spławińskim, że to „nazwa etymologiczna trudna do objaśnienia.”

Litera -T- występująca w pierwotnej nazwie rzeki OTRA, została zastąpiona przez podróżujących nią Germanów i germańskich kronikarzy literą -D-, stąd też jej dzisiejsze brzmienie – ODRA.

Łacińska nazwa – Wiadua, -wia-dua, znaczy – druga droga. Jest ona drugą wielką drogą (po Łabie) prowadzącą w głąb krajów słowiańskich, licząc od „Limes Sorabicus”.

WEZERA – n. Weser – nazwa słowiańska od słowa wyserać-, -wydalać nieczystości.

Nazwa określa cechy wód rzeki w jej dolnym biegu. Na dwóch trzecich długości, wraz z dopływami, jest rzeką górską. Wartki prąd porywa wszystko po drodze i niesie w dół. Dalej płynie już leniwie przez bagna i torfowiska, gromadząc wśród zastoisk różne organiczne szczątki, by ostatecznie wydalać (wyserać) swe zanieczyszczone wody do morza. W ciągu wieków otrzymała kilka nazw, lecz wszystkie oddają jej charakter powtarzając te same cechy.

Inne jej nazwy to:

Weser n. – używana przez Niemców (n. skrócona).

Wisourgis n. rzymska dotycząca górnego biegu, złożona z dwóch wyrazów: wis, łać, -siła, moc i urgeo, urgis-pędzić. Etymologiczne znaczenie tej nazwy to „pędząca moc”.

Bisourgis, Bis-o-urgis. Bis-zdwojona, urgis-pęd, moc. Wesera bowiem w dolnym biegu zbiera dwie główne równoległe górskie rzeki: Weserę i Leine.

Wiserraha – n. słowiańska, Wi(ser)aha = Wyseraha, -Wysierycha. Przy pomocy końcówki -aha- w mowie słowiańskiej tworzone    są   wyrazy,    określające   ujemne    cechy przedmiotów,  osób,  zjawisk np.  starość,  brzydotę, grozę (stara-starucha).

RHEIN – Renus, Ren – nazwa (wg Al. Brücknera) jakoby celtycka oznaczająca – morze

Znali ją, już w bardzo odległych czasach Rzymianie, którzy nie rozumiejąc znaczenia pierwotnej, słowiańskiej nazwy – Hranna-Hrań-Grań – określili ją, zmieniając samogłoskę „A” na „E” w podobnie brzmiącym słowie łacińskim. -Ren(o)-, oznaczającym kierunek spływu wód, tzn. Rzeki płynące w kierunku przeciwnym.

Ma ona ścisły związek z inną, jedyną, dużą rzeką wpadającą do M. Śródziemnego, pomiędzy Pirenejami a Alpami – Rodanem. Nazwa rzeki RODAN pochodzi od łacińskiego wyrazu RE-DONO, określającego również kierunek jej spływu.

Re-dono – znaczy oddaję. Związek nazewniczy między tymi dwoma rzekami w słownictwie łacińskim polega na tym, że Rodan oddaje swe wody rzymskiemu M. Śródziemnemu, natomiast Ren płynie równolegle, lecz dokładnie w przeciwnym kierunku. W ten sposób zróżnicowano obie obce (nie rzymskie) rzeki. Nazwę Renu przejęli od Rzymian Germanie w skróconej formie, w której zabrakło końcówki-o (forma rzymska RENO).

Pierwotna jej słowiańska nazwa:

HRANNA – od Hrań, oznacza grań, krawędź, brzeg. Rzeka Hranna-(Ren)   była wraz ze swym  dorzeczem graniczną, skrajną rzeką słowiańskich obszarów od zachodu.

Treść nazwy odpowiada roli, jaką przez tysiące lat pełniła. Wiązanie jej z celtycką nazwą oznaczającą -morze – nie ma żadnego logicznego uzasadnienia i nie może mieć związku z rzeką, co potwierdza wniosek, że nazwę tę zniekształcili obcy – Celtowie, Germanie, Rzymianie.

BUG –n. germańska od słowa – bougen, beugen. Oznacza łuk, zgięcie. Zastąpiła nazwę polską -Nur. Przejęta od Gotów w czasie wędrówek ich drużyn ze Skandynawii przez ziemie polskie nad M. Czarne w III w., jest nazwą topograficzną, określa kształt biegu rzeki.

NUR – pierwotna n. rzeki Bugu, powtarza się w nazwach jej dopływów -Nurzec, Nurczyk. Pozostały po niej ślady w nazwach brodu i osiedla – Nur oraz miejscowości: Nurski Łęg, Nurski Przewóz. Rdzeń słowa -nur – zn. pochylony, zgięty. Jego pierwotne znaczenie znajdujemy w słowach: po-nury, nurz-yć (się), za-nurz-ać (pochylać).

Bug-Nur, płynąc prosto na północ, skręca bliżej swego ujścia na zachód. Przed tysiącem lat stanowił, od Muchawca do swego ujścia, główną trasę wędrówek kupców i ich karawan na południe Europy. Jak podaje Al. Brückner, już Wincenty Kadłubek znał znaczenie nazwy – Bug i podał ją Gerwazjuszowi jako Armilla, tzn. zgięty jak naramiennik rzymski.

NAREW           – nazwa polska utworzona od słowa – narów, narowity tzn. swawolny, niespokojny, nerwowy. Rzeka bowiem płynie w najrozmaitszych kierunkach, gwałtownie zmieniając swój bieg. Z początku na zachód, następnie zakolami na północ, dalej znów na zachód i po różnych zmianach na południe.

Nazwa odpowiada ściśle charakterowi biegu rzeki.

DNIEPR           – gr. Borystenes, n. ł. – dążący na północ, od słów: bo-reus-północny, teneo-dążyć, hun-War, u Pieczyngów-Waruch zn. szeroki, Danapris u K Porfirogenety. Jest nazwą zachodnio-słowiańską skróconą. Oznacza -dno i krawędź bagien. Zbiera bowiem wody z bagien poleskich.

DNIESTR         – gr. Tyras – prędki, silny, u K. Porfir. Danastris. Dniestr n. słowiańska, zachodnia, skrócona. Oznacza ostatni, skrajny, denny od sł. -dno; i -stru (strumień) -rwący, bystry, wpadający do M. Czarnego.

PRUT                – n. słowiańska zn. prąd – rwący, prędki.

BEREZYNA    – n. od słowa brzeg. Znaczy -brzeżna, rus. biereżna, graniczna, skrajna.

DUNAJ             – Dunaw na Bałkanie, n. Donau, rzymska – Danuwius. W dolnym biegu – Ister n. ł. – zn. odstraszający. Pierwotna nazwa słowiańska –DNYJ – od słowa – dno (nazwa skrócona). Pochodzi stąd, że rzeka na całej swej długości płynie dnem wielkich dolin, między najwyższymi górami europejskimi: Alpami i Rudawami, Karpatami, Górami Dynarskimi i Bałkanem.

Nazwa rzeki została zniekształcona w wymowie różnych najeźdźców, którzy dążyli jej brzegami w głąb Europy.

Zestawione w słowiańskiej nazwie dwie spółgłoski -DN, uległy w wymowie obcej rozdzieleniu samogłoskami -U, O, A, – tj. w językach romańskich i germańskich, stąd D/o/nau, D/u/naw, D/a/nuwius przyswojone powtórnie przez Słowian jako Dunaw, Dunaj.

Dnyj – oznacza denny.

Nazwę Ister, w dolnym biegu, otrzymał od przybyłych w V w. przed n. Chrystusa do Siedmiogrodu Getów-Daków.

Rzymianie po opanowaniu brzegów tej rzeki w I w. po n. Chrystusa uzupełnili jej nazwę (niezrozumiałą) określeniem łacińskim –

UWIUS. Dan jest rzymską nazwą rzeki, a cząstka wyrazowa – uwius określa jej kształt.

Uvius od słowa łac. uva -zn. winorośl. A więc rzeka o kształcie winorośli.

I rzeczywiście, delta Dunaju do ujścia Prutu przypomina pień, a dalsza część rzeki z dopływami kojarzy się z krzewem winnym.

SERET n. łac. sera – rygiel, zasuwa. Osłaniał kolonie rzymskie od najeźdźców.

ZAGADNIENIE CHORWATÓW W NAUCE

Według powtarzających się w piśmiennictwie przypuszczeń, na południe od Neurów mieszkali Chorwaci, zajmując obszar między górnym Dniestrem a Karpatami. Ich nazwę wymieniają różne źródła: między innymi arabskie, perskie, czeskie, Powiest’ Wremiennych Let. Wymienia ją również król Alfred, cesarz bizantyjski Porfirogeneta.

Co ona oznacza? Jaki lud określano tą nazwą? Gdzie miał swoje pierwotne siedziby? Czy istnieje związek między nimi, a obszarem Polski?

Ustalenie pochodzenia Chorwatów napotyka na wielkie trudności, gdyż tę samą nazwę noszą Chorwaci bałkańscy. Powtarza się też na południu Europy nad Adriatykiem, w nazwach miejscowości znajdujących się na terenie Czech, Niemiec, Polski.

Rozwiązanie tej zagadki jest niezwykle ważne dla badań dotyczących historii Polski i krajów sąsiednich, gdyż pozwoliłoby określić przynależność Chorwatów znad Dniestru do wschodnich lub zachodnich Słowian, określić granice ziem polskich na wschodzie i zachodzie, wyznaczyć położenie obszarów granicznych, scharakteryzować położenie Podlasia na mapie Środkowej Europy oraz przyczynić się do wzbogacenia wiedzy o dziejach Polski sprzed X w.

Ten okres historii ciągle przykuwa uwagę uczonych, którzy tworząc różne hipotezy, wypowiadają sprzeczne opinie. Powstało na ten temat wiele obszernych dzieł, które jednak niczego w zasadniczy sposób nie wyjaśniły.

Jak pisze H. Łowmiański (Początki Polski)

„… siedliska (Chorwatów) należą do zagadnień najbardziej spornych w nauce”.

„Zagadnienie Chorwatów pierwotnych nasuwa największe trudności badawcze w całej problematyce geograficznej plemiennej Słowian …”

„… cała północna geografia Chorwatów jest wciąż dyskusyjna”

„… sporna jest kwestia siedzib.”

A niejasności te spowodowały, że:

„Została też Chorwacja wyeliminowana z międzywojennych systematycznych ujęć dziejów Polskich”,

oraz, że:

„Chorwacja została wykreślona z polskiej geografii plemiennej”

NAZWA CHORWATÓW

Przed I w. n.e. pojawiła się tajemnicza i niezrozumiała dzisiaj nazwa CHORWATÓW. Wymieniają ją kronikarze w rożnych stronach doliny naddunajskiej, w której prawie wyginęły plemiona słowiańskie, lecz tam przypuszczalnie, należałoby szukać narodzin tej nazwy.

O Chorwatach wspominają w IX i X w. różni kronikarze. Wymienia ich nazwę K. Porfirogeneta, opisując obronę cesarstwa bizantyńskiego przez Herakliusza (610-645). Używają też jej kronikarze: arabscy, król Alfred, Nestor i czeski Kosmas.

Od wielu stuleci uczeni zastanawiali się, co oznacza ta nazwa, z jakiego języka wzięła swój początek, jakich plemion dotyczyła. Jak pisze H. Łowmiański:

„… zagadnienie etymologii nazwy Chorwatów … wiąże się z zagadnieniem etnicznego pochodzenia i składu tego ludu. Gdyby językoznawstwo potrafiło je rozwiązać w sposób jednoznaczny, tym samym przyczyniłoby się do wyjaśnienia genezy Chorwatów.” „… w ciągu X-XVIII w. szukano klucza do etymologii w języku greckim, łacińskim, protobułgarskim czyli turskim i słowiańskim.”

Konstanty Profirogeneta tłumaczył tę nazwę jako „posiadający dużo ziemi”. Łączono ją też z Karpatami. L. Geitler nawiązywał do słowackiego „chorwati se” – bronić się.

J. Otrębski przypuszczał, że nazwy  słowiańskie:   

Słowianie,   Serbowie,   Chorwaci   oznaczają  –  „człowiek-swój”. Łączono je też z imieniem hana Kurwata lub wyrazem „hora”-góra.

Łowiński przypuszcza, że:

„Utworzenie nazwy Chorwatów nastąpiło wtedy w połowie V w. po upadku potęgi mińskiej …” a „Gniazda plemiennego Chorwatów należałoby szukać … na północ od Bramy Morawskiej – na terenach Polski południowej”

W piśmiennictwie nazwę Chorwatów zapisywano w różny sposób, mniej lub więcej udolny. Cezar Gaius Julius „Harudes”. K. Porfirogeneta pisał: „Chorwatoi”, „Bielochrowatoi”, Ibn Rusta – „Dżerbat”, Al. Masudi – „Chorwatin”, Ibrahim Ibn Jakub – Churdab”, król Alfred – „Horigti”, Kronika Węgiersko-Polska z XIII w. używa formy łacińskiej – „Chorwacie”.

Nazwa ta znalazła również odbicie w takich nazwiskach, jak: Chorwat, Harwat, Karwat itp. Przekształcano ją dostosowując do mowy piszącego, a litery ulegały przestawieniu. Nie ma wątpliwości, że pierwsza sylaba nazwy pochodziła od słowa – HORY – oznaczała góry, druga zaś, jak to zwykle bywa z końcówkami, została zlatynizowana, zniekształcona, zatracając pierwotne znaczenie i sens.

Rzadkim przykładem prawidłowego brzmienia końcówki tej nazwy jest skrócona nazwa miejscowości podana przez F. Piekońskiego, wg zapisek sądowych woj. sand. z lat 1394-1444 – ERHWICE

Nazwa ta z pewnością brzmiała – Horwice – a odnosiła się do mieszkańców Chorwacji – HORWITÓW. Zawarta w niej końcówka dzierżawcza -WICI- oznaczająca związanie, splecenie, złączenie, w połączeniu z rdzeniem -hor- daje prawidłową i jasno brzmiącą odpowiedź na pytanie: co oznacza nazwa „Chorwacja”.

Hor-wici to ludzie złączeni, związani z górami, czyli mieszkańcy gór, podobnie jak Drego-wici mieszkańcy bagien.

Ta topograficzna nazwa, nieplemienna, wewnątrzsłowiańska powtarza się na południu i wschodzie Europy, jako miejscowa i plemienna.

Stworzyli ją Słowianie, zamieszkujący nizinę naddunajską, dla określenia swych słowiańskich sąsiadów, mieszkających na północy w wielkiej, jak przypuszczano, górskiej krainie, zaczynającej się od Słowacji, rozprzestrzeniającej się na setki kilometrów na północ, którą późniejsi kronikarze z łacińska nazywali – Chorwacją.

Można przypuszczać, że jeszcze długo po rozpoczęciu się nowej ery nie było dokładnych wiadomości o krainach północno-wschodniej Europy, dlatego sądzono, że poza Karpatami znajdują się wielkie masywy górskie, zaczynające się od Gór Świętokrzyskich i ciągnące się daleko na północny wschód.

O wielkości gór, jak uważano, świadczyły potężne rzeki spływające z nich do M. Bałtyckiego, Czarnego i Kaspijskiego. Takie zdanie wyrażali starożytni podróżnicy, kupcy wędrujący wzdłuż zachodnich zboczy Karpat przez Bramę Śląsko-Morawską nad Bałtyk, po bursztyn, kadzidło i miód. Góry te określano jako Ryfejskie.

Góry Rifejskie, tzn. odłupane, oderwane od głównego trzonu, t.j. Nie mające związku z kierunkiem biegu łańcuchów karpackich. Usytuowanie ich powiązano później z nieznanymi, górskimi, jak przypuszczano, działami wodnymi na wschód od Wisły, tj. Niemna i Dniepru.

Nazwa ta odnosiła się niewątpliwie do północnych zboczy Wyżyny Wałdajskiej. Taka nazwa gór i ich układ powtarza się w północnej Afryce w położeniu gór – Rif. Pochodzi od słowa ł. Referio – odrzucać, rwać (od-ryf). Natomiast nazwa gór karpackich pochodzi od nazwy kraju, w którym leżą, i zamieszkującego ludu – Chorwatów (Horwaci-Carwati-Karpaty/y).

Wg zapisów króla Alfreda Karpaty Harvada ffiol są to (Chorwackie góry) czyli polskie góry.

Wyjaśnienie i potwierdzenie znaczenia nazwy Chorwatów znajdujemy również w liście Chasdaja, lekarza i dygnitarza kalifa kardobańskiego, do króla Chazarskiego Józefa, w którym pisze, że:

„Królowie świata usłyszawszy o jego wielkości (kalifie kordobańskim) i potędze, szlą mu upominki i starają się darami i kosztownościami względy jego pozyskać. Między tymi jest król Aszkenazów (Niemców), król Gebalimów (Chorwatów), którzy są al-Sekalab (Słowianami), król Konstantyny i inni królowie” (M. P. H. s. 20)

Król „Gebalimów” tzn, król górali, gdyż w języku arabskim gibel znaczy góra. Państwem górali czyli Chorwatów nazywano w starożytności i średniowieczu na zachodzie Europy Państwo Polskie, o którego wielkości i znaczeniu świadczy wymienienie go (jako sąsiada) obok królestwa niemieckiego i cesarstwa bizantyjskiego.

O księciu Chorwatów mówi w tym czasie również Konstanty Porfirogeneta w swym dziele „De Administrando …” Nie ulega wątpliwości, że władcą Polski był wówczas Ziemomysł, a dary i poselstwa dla Kalifa wysyłał w r. 956-7, wkrótce po podobnym poselstwie z darami od króla niemieckiego Ottona I w r. 955.

ROLA CHORWATÓW W WYDARZENIACH NA BAŁKANACH w VII w.

W poszukiwaniu pierwotnych siedzib Chorwatów zwróćmy uwagę na rozmieszczenie związanych z nimi nazw występujących na południu Europy, po obu stronach Dunaju.

Kiedy pojawiły się na Bałkanach? Czy mają jakiś związek z Chorwatami znad Dniestru?

Wyraźną wiadomość o Chorwatach podaje K Porfirogeneta, w swoim dziele „De administrando imperio” pochodzącym z X wieku. Wspomina w nim, o pomocy wojskowej, jakiej udzielili oni cesarzowi Herakliuszowi (610-645), w okresie ciężkich walk obronnych Cesarstwa Bizantyjskiego z Persami (623-629) i Awarami, o istnienie jego państwa.

W tym czasie Bizancjum od 622 r. broniło się od wschodu przed Persami, a trwające z przerwami zmagania osłabiały je coraz bardziej. Zagrożenie osiągnęło swój szczyt, gdy od północy, w porozumieniu z Persami, uderzyli na nie w 623 r. również Awarowie, którzy w r. 567, po wyparciu Gepidów, opanowali nizinę naddunajską, a na podbitym obszarze podporządkowali sobie plemiona słowiańskie, zobowiązując je do współdziałania w najazdach na sąsiednie kraje, a przede wszystkim na Cesarstwo Bizantyjskie. Stworzyli groźną potęgę wojskową. Jako koczownicy stosowali odmienną taktykę walki. Ich karne watahy, szybkie i podstępne w działaniu były groźnym przeciwnikiem dla wojsk europejskich.

Po kilkudziesięciu łatach bardziej osiadłego, dostatniego i wygodnego życia na urodzajnych ziemiach naddunajskich, upojeni swą siłą i zwycięstwami zaczęli zatracać dyscyplinę organizacyjną i wojskową, nadużywać swej władzy, stosować gwałty i przemoc nie tylko wobec podbitej ludności, lecz również w stosunku do sprzymierzonych plemion. Stało się to przyczyną wrzenia wśród Słowian i wrogości wobec najeźdźców.

Cesarstwo, doskonale zorientowane w sytuacji wewnętrznej państwa awarskiego, skwapliwie starało się ją wykorzystać dla swoich celów. Znakomita dyplomacja, przewidując uderzenia Awarów próbowała odwlec wybuch wojny, wszczynając w 622 r. rokowania pokojowe, by zyskać czas na zebranie siły i zmobilizowanie sojuszników. Nie ulega wątpliwości, że polityka cesarstwa w tym czasie zmierzała gorączkowo do realizacji dwóch celów: pierwszym było podsycanie oporu wśród buntujących się podbitych awarskich Słowian; drugim – znalezienie naturalnych sprzymierzeńców wśród północnych słowiańskich sąsiadów państwa awarskiego, zniecierpliwionych napadami i uciążliwym ich sąsiedztwem. Wcześniejsze stosunki Awarów z północnymi Słowianami charakteryzuje wiadomość, podana przez kronikarza Teofylakta Simokadesa, że w r. 595 Chagan wysłał im hojne dary i próbował bezskutecznie wciągnąć do wspólnych wypraw na Bizancjum. Tym razem, ale już na wezwanie cesarza, Słowianie stanęli zdecydowanie lecz po stronie Bizancjum. Drużyny Chorwatów wspomagane przez Serbów, ruszyły na pomoc Cesarstwu. Pisze o tym Konstantyn Porfirogeneta w rozdziale 30 De Adm. Imp.

„Chorwaci”… „przybyli do Dalmacji, gdzie jako mieszkańców znaleźli Awarów, po niejakim czasie nawzajem się ze sobą zmagając zwyciężyli Chorwaci …”, „… wypędziwszy z jego polecenia Awarów z Dalmacji i osiadają z jego polecenia na zdobytej ziemi”.

Cesarstwo Bizantyjskie wspomagało na obszarach granicznych trwające już powstanie Słowian w dorzeczu Morawy i Driny. Dowództwo wojsk cesarstwa bizantyjskiego, bacząc na pomyślny rozwój wydarzeń, powołało na naczelnego wodza powstańców, doświadczonego w sztuce wojennej rycerza i kupca w jednej osobie (prawdopodobnie Słowianina – Walla (Weleta) Samona, poddanego Franków. Był on niewątpliwie człowiekiem dobrze znanym na dworze cesarskim.

Przebieg powstania został doskonale zharmonizowany z nadejściem w 623/4 r. z północy wojsk chorwackich.

Awarowie, zajęci trwającą wojną z cesarstwem i równocześnie z powstańcami, w trudnym dla nomadów górskim i lesistym terenie, nie byli w stanie przeciwstawić się zmierzającym z przeciwnej strony wojskom, które po drodze wyzwoliły Chorutan i Słowian Panońskich.

Morawianie bałkańscy pod dowództwem Samona, wsparci przez wyborne drużyny serbskie, opanowali dorzecza Morawy i Driny, zaś Chorwaci uderzając w 624 r. zajęli do r. 626 Dalmację, Chorutan, Ilirię i Panonię.

Po wyzwoleniu Morawy (bałkańskiej), słabsi liczebnie Serbowie połączyli się z Chorwatami, tworząc razem wielkie państwo. W skład jego weszły: Morawy, Dalmacja, Iliria, Chorutanie, Panonia.

Po świetnych zwycięstwach Samona obwołano królem. W roku 630/31 wojska pod jego dowództwem rozbiły pod Wogastisburgiem armie frankońskie (Mapa VII). Na wieść o tym, zagrożeni ze strony napierających państw germańskich, Serbowie łużyccy prosili go w roku 631 o opiekę. Tak powstało wielkie państwo – Państwo Samona, później Wielka Morawa. Przypieczętowaniem klęski Awarów było zdobycie w 633 r. przez Chorwatów dawnej rzymskiej twierdzy i miasta – Salony.

Samon rządził do r. 658/9, pozostawiając po sobie 22 synów i 15 córek, miał 12 żon weneckich. Pomimo potęgi jaką stworzył uznawał zwierzchność Cesarstwa Bizantyjskiego, któremu najwięcej zawdzięczał. Sojusz ten gwarantował bezpieczeństwo i spokój dla obu państw na wspólnych granicach. Następną nicią łączącą je stał się chrzest. Jak podaje Konstanty Porfirogeneta, kapłani wysłani przez Herakliusza ochrzcili Chorwatów. Doprowadziło to do dalszego zbliżenia z Cesarstwem.

Rozległe państwo zjednoczonych Słowian południowych, powstałe w wyniku walki o wolność, pod przewodem Chorwatów, nazywane CHORWACJĄ, przetrwało do r. 660-go i chociaż następnie z braku jednoczącego je przywódcy podzieliło się na bardziej samodzielne księstwa – Słowianie południowi nie tracili wolności. Związki łączące te księstwa trwały nadal, pomimo, że znalazły się w sferze różnych wpływów i zaczęto je określać odrębnymi nazwami.

Odtąd Morawy leżące nad rzeką Morawą bałkańską nazywano Serbią od nazwy zwycięzców-Serbów z nad Wisły, którzy stali się tu warstwą wyeksponowaną, a Dalmację i Ilirę od Chorwatów – Chorwacją. Tak od imienia lub pochodzenia władców nazywano wówczas różne kraje, np. Słowian znajdujących się pod rządami Russów – Rusią, Galów pozostających pod rządami Franków – Francją, Słowian podległych Awarom – Awarami itp.

Wydarzenia na Bałkanach w pierwszej połowie VII w., miejsce powstania państwa Samona i Wielkiej Morawy, są od dawna tematem dyskusji wśród historyków. Jak pisze G. Labuda, „za teorią czeską” (powstanie państwa Samona na terenie Czech i Moraw) opowiedzieli się prawie wszyscy wybitniejsi historycy czescy, niemieccy i rosyjscy. Również w nauce polskiej pogląd ten uchodzi za najpewniejszy. Do bezpośredniego zwycięstwa tej koncepcji, położenia państwa Samona, przyczyniły się najbardziej, wytężone badania nad lokalizacją Wogastisburga leżącego jakoby w okolicach Pragi.

W rzeczywistości, przeciwko tej koncepcji przemawiają wszelkie fakty, jak również i wspomniane badania, które nie dały żadnych pozytywnych wyników. Nie znaleziono bowiem ani miejscowości o takiej nazwie, ani żadnych śladów grodu. Nie zwrócono też dotąd uwagi, że odpowiedź na pytanie, gdzie znajdował się Wogastisburg, zawarta jest w samej nazwie grodu, która w rzeczywistości jest określeniem jego położenia.

Jest to nazwa słowiańsko-łacińsko-germańska, gdyż kronikarz germański tzw. Fredegar, pisząc po łacinie, złączył w tym wypadku wyrazy pochodzące z trzech języków, stwarzając dodatkową trudność w rozszyfrowaniu znaczenia nazwy.

Nazwa grodu WOGASTISBURG w sposób uczony, została utworzona z trzech wyrazów: Wog-astis-burg. W tym Wog – oznacza rzekę Wag (słow. -Wah), astis (łac.) – położenie, a burg (niem.) – gród. Z analizy słowotwórczej nazwy wynika, że Wogastisburg – znajdował się gdzieś w pobliżu ujścia rzeki Wag do Dunaju, na nizinie naddunajskiej, wśród bagien i rozlewisk.

Jak wiemy również z kroniki Fredegara, po zabójstwie posłów frankońskich, Dagobert wyruszył z wojskiem przeciw Samonowi. Spotkanie wojsk nastąpiło na obszarze państwa Samona. Czas marszu najeźdźców pozwolił mu zająć najbardziej dogodne pozycje obronne.

Wojska frankońskie posłużyły się niewątpliwie, chociaż w części, najdogodniejszą drogą wodną – Dunajem. W najeździe wzięły udział wojska szwabskie, austrazyjskie i longobardzkie. Decydująca bitwa rozegrała się nie pod Pragą, jak dotąd przypuszczano, lecz pod Wogatisburgiem. Wojska longobardzkie miały więc w rzeczywistości do przebycia drogę krótszą o 500 km aniżeli w przypadku, gdyby musiały dotrzeć pod Pragę. Bawarowie nie wzięli udziału w tej kampanii, gdyż powierzono im najprawdopodobniej strzeżenie głównej drogi zaopatrzenia armii frankońskiej – Dunaju i zabezpieczenie tyłów.

Ta nowa lokalizacja Wogastisburga przesunęła miejsce decydującej bitwy o 400 km na południowy wschód, na krawędź niziny naddunajskiej i całkowicie zmieniając położenie państwa Samona w stosunku do dotychczasowych przypuszczeń.

Wojna zakończyła się zwycięstwem Samona, a książę serbski Derwan prosił go o obronę przed Frankami. Czechy w tym czasie znajdowały się pod panowaniem Serbów nadłabskich.

Nie ulega wątpliwości, że powstanie Słowian przeciw Awarom wybuchło na granicach Cesarstwa, mówią o tym źródła bizantyjskie i frankońskie. Zwróćmy uwagę, że bezpośrednie sąsiedztwo ułatwiało podsycanie buntu, kierowanie powstaniem i zaopatrywanie w broń, a przy tym najbardziej zainteresowani nim byli Bizantyjczycy, gdyż powstańcy odciągali znaczną część sił awarskich i tym samym ułatwiali obronę Cesarstwu. Źródła z tego okresu nie mówią nic o powstaniach w innym miejscu.

Zbieżność dat wypadków dotyczących państwa Samona i Morawy pozwalają twierdzić, że dotyczą tych samych faktów i miejsc.

Gdyby powstanie Słowian trwało w tym czasie na Morawach czeskich, nie uszłoby uwadze kronikarzy frankońskich i bizantyjskich, gdyż takie wydarzenia miałyby dla obu tych państw zasadnicze znaczenie. Wiadomo przecież, że Herakliusz i Dagobert utrzymywali ożywione stosunki ze Słowianami, lecz o takich wydarzeniach nie ma w ich kronikach żadnych wiadomości.

Udział drużyn chorwackich w powstaniu Słowian (gdyby takie miało miejsce) na Morawach czeskich, graniczących z Chorwacją Białą z pewnością doprowadziłyby do wojny między tą Chorwacją i Awarami, a to nie pozostałoby bez echa.

Jak można zauważyć, Chorwacja Biała oddzielona górami i lasami od Awarów, rozporządzająca silną armią nie czuła się zagrożona, skoro udzieliła skutecznej pomocy wojskowej Bizancjum.

Wiadomość przekazaną przez Konstantego Porfirogenetę, że za czasów cesarza Herakliusza niektóre plemiona słowiańskie takie jak: Serbowie, Chorwaci, Zachlumianie i inni, przywędrowali do Dalmacji, Illirikum z kraju „Boiki” i znad Wisły, że Herakliusz dał im we władanie ziemie, stanowiące współczesną Serbię, wyludnioną wskutek napadów awarskich – poddają w wątpliwość niektórzy autorzy, twierdząc przy tym, że niezrozumiała nazwa Serbów jest obcego pochodzenia.

Otóż potwierdzeniem przybycia Serbów na Bałkany jest ich słowiańska nazwa, związana z bagienną topografią pierwotnego miejsca zamieszkania. Nazwa ta nie ma natomiast związku z górskimi terenami Serbii bałkańskiej. Jest ona właściwie przezwiskiem wewnątrz-słowiańskim, używanym ogólnie dla mieszkańców moczarów i bagien, i oznacza błotnych biesów czyli:

SER –BIESÓW

Ser, syr, sur – znaczy serowy, syrowy, surowy – mokry, wilgotny

Bies – słowiański zły duch, diabeł

Stąd Serbiesy. Słowo to, jak zwykle bywało, uległo uproszczeniu i skróceniu, w wyniku czego powstała nazwa SER-BY. Rozpowszechniona jako przezwisko odnosiła się do mieszkańców bagnistych obszarów nad Renem, Łabą, Wisłą w Wielkopolsce, w kotlinach: Trzebońskiej i Budziejowickiej w Czechach, znana też jest wśród południowych i zachodnich Słowian.

Z przeszłością Słowiańszczyzny i wczesnośredniowiecznej Polski wiąże się również nieokreślone, pomijane w historiografii plemię Chorwatów, któremu należy poświęcić więcej uwagi.

ROZDZIAŁ IV – PROBLEM CHORWACJI

GRANICE CHORWACJI

Sprawa nazwy, istnienia Chorwatów Białych i ich miejsca w Europie, nie została rozwiązana. Jednak zestawienie i uporządkowanie danych, zawartych w niektórych źródłach, wyjaśnia całkowicie to zagadnienie, a otrzymany na ich podstawie obraz pozwala spojrzeć daleko wstecz, przed X w. na nieznane fragmenty dziejów Europy Środkowej.

Utwierdziło się w historiografii przekonanie, że we wczesnym średniowieczu nie było między Bugiem i Łabą organizacji państwowych, a ziemie te, zgodnie z rozpowszechnionymi przypuszczeniami, miały zamieszkiwać jakoby półdzikie, niezorganizowane, drobne plemiona Słowian „przemieszane z wędrownymi grupami germańskimi”.

Nie zwrócono uwagi, że przyroda nie znosi próżni, że każda słabość wykorzystywana bywa przez wrogów do powiększenia własnych terytoriów, zasobów, zaplecza.

Nie zauważono, że silne państwa Germanów na zachodzie kierowały swe uderzenia nie na wschód, lecz na południe, przyśpieszając upadek Cesarstwa Rzymskiego, że Russowie – germańscy książęta Słowian wschodnich, w początkowym okresie rozszerzali swe państwo nie na zachód, lecz na ubogie, słabe, bardzo rzadko zaludnione ziemie wschodniej Europy.

Czy jest więc możliwe, by te silne państwa nie zauważały położonych obok żyznych ziem, „obfitujących w środki żywności”, jak pisze o państwie Mieszka I Ibrahim Ibn Jakub?

Czy silne, bogate i doskonale zorganizowane państwo Mieszka I i Bolesława Chrobrego, opierające się skutecznie nacierającym jednocześnie od wschodu i zachodu dwóm potęgom, mogło powstać nagle z niczego?

Niedwuznaczną odpowiedź na te wątpliwości dają nam liczne źródła i wiadomości pochodzące ze wschodu, południa i zachodu Europy, mówiące o granicach i potędze państwa Chorwatów (Polski), przekazane przez: Herodota, Pliniusza, Tacyta, łacińskie: Vibiusza Sequestra, Jordanesa, tzw. Fredegara, Apollinarisa Sidoniusa, pieśń Widsith, kr. Alfreda, Konstantyna Porfirogenetę, Widukinda, Thietmara, Powiest’ Wremiennych Let, Galla Anonima i innych.

Zacznijmy od zapisów nazwy Chorwatów.

Ta plemienna nazw, utworzona przez Słowian naddunajskich, brzmiała – HORWICI. Oznaczała lud związany z górami, czyli lud górski. Powtarza się w wielu źródłach, chociaż w różnym brzmieniu np.: Horwati, Chorwati, Chorwatin, Cirvisti, Kirvisti, Cerveti, Horigti, Horoti, Harvada (fiol), Harudes, Hraeda, Hurdab i inne.

Granice Chorwacji określają liczne, niezależne od siebie źródła starożytne i wczesnośredniowieczne.

O jej wschodnim przebiegu piszą:

1. Jordanes (Jornandes) biskup w Crotone w VI w.
   „…jest Dacja, na kształt diademu uwieńczona Alpami (Karpatami), a wzdłuż ich lewego boku, który skłania się ku północy, rozsiadł się poczynając od rzeki Viskla (Wisły) na niezmierzonych obszarach liczny naród Wenedów”

Dowiadujemy się z tego opisu, że w sąsiedztwie Dacji mającej kształt diademu (podkowy) na północnych stokach Karpat zamieszkuje liczny naród Wenetów (nazywany też Słowianami, Chorwatami, Lachami).

Południowo-wschodnia granica, naroża ziem Chorwacji, istniała już przed 3000 lat i przetrwała niezmienna do naszych czasów. Stanowią ją i współczesne, północne granice Rumunii, Mołdawii i Besarabii przebiegające w jednej linii prostopadle do północnych stoków Karpat Wschodnich. Oznaczyły ją trwale w przeszłości plemiona dackie, które przywędrowały z Bałkanów i zasiedliły ziemie nad Dunajem, Prutem i Dniestrem po obszary zamieszkałe przez Wenetów, późniejszych Chorwatów, nazywanych na Rusi z grecka – Lachami.

2. Różne też niezależne, starożytne i średniowieczne źródła świadczą o trwałym położeniu tej granicy, a m.in. Konstantyn Porfirogeneta pisze w swoim dziele „De Administrado Imperio”z I połowy X w., że:
   „… dzieli ten kraj (Chorwację) od morza 30 dni drogi. Morze zaś odległe od nich 30 dni drogi nazywa się Ciemne”.

Czyli odległość granic Chorwacji od Morza Czarnego wynosi około 700 km. Odległość tę pokonywano ładownymi wozami w ciągu 30 dni. Pokrywa się ona dokładnie z północnymi granicami Dacji – dzisiejszej Rumunii, Mołdawii i Besarabii.

3. Anonim Perski w źródle z 982/3 r. podaje wiadomość, że:
   „… rzeka Ruta (Prut) wypływa z góry, wznoszącej się na granicy pomiędzy Pieczyngami, Madziarami a Rusami: … biegnie ona do kraju Słowian i tam sięga państwa Churdab” – Chorwacji.

Oznacza to, że w r. 982/3 państwo chorwackie zaczynało się od górnego dorzecza Prutu w kierunku zachodnim.

4. Król Alfred również pisze (871-901), że:
   „On be eastan Moroara londe ist Visle lond. On be eastan paem ist Datia”

stwierdzając, że na wschód od Moraw (czeskich) rozpościera się Kraj Wisły po Dację, czyli obecną Rumunię, potwierdzając poprzednią wiadomość.

5. Ruski kronikarz Nestor w Powiest’i Wremiennych Let, chociaż nie bezpośrednio, określa położenie granicznych ziem lackich (Chorwackich)) notując, że Włodzimierz
   „… najechał Lachów i zajął grody ich „Peremyszl”, (n. Horyniem) Czerwień i inne grody, które do dziś dnia pod Rusią” (1113 r.)

Przemyśl nad Sanem (Wiarem) opanowali zaś Rurykowicze w 106 lat później tj. Dopiero w 1087 roku.

Czermo błędnie w latopiosie nazywane przez podobieństwo Czerwienią, opanowali książęta kijowscy dopiero w roku 1097 tj. w 116 lat później.

Tak więc przebieg granic południowo-wschodnich naroża ziem chorwackich, ich odwieczną trwałość w tym samym miejscu, potwierdzają najstarsze źródła pisane.

O polskości ziem i ludności na obu zboczach Karpat pisze też rosyjski historyk N. P. Barsow, Oczerki ruskoj istorii i gieografii s. 94, określając je jako chorwackie.

GRANICA POŁUDNIOWA

Granicę tę opisuje już w V wieku przed narodzeniem Chrystusa grecki historyk Herodot (Ks. IV 100):

„Scytia graniczy z Agatyrsami, którzy w Siedmiogrodzie mieszkają z Neurami, Androfagami i Melanchlenami, a te trzy narody do Finów zaliczyliśmy.

Stwierdza więc, że część Siedmiogrodu zamieszkują Neurowie (Chorwaci), gdyż nazwa Neurów pochodzi od pierwotnej nazwy Bugu – Nura, a plemiona zamieszkujące nad Nurem nazywa Neurami (czyli Bużanami, a ogólnie Chorwatami).

Neurowie – Chorwaci zajmowali w Siedmiogrodzie południowe zbocza Karpat i część północną Wyżyny Siedmiogrodzkiej, zaczynając od miejscowości – Bystrzyca i dalej na południe wąskim klinem do rzeki Maruszy. Na zachodzie zaś po Kluż, Góry Bihorskie, rzekę Crasną (Krasną) i dalej do rzeki Cisy i jej załomu przy miejscowości Czop.

O przebiegu granicy świadczy również zasięg podbojów bułgarskich przeprowadzanych przez Kruma i Ormutaga w latach 803-831. Ludność tych ziem, pomimo najazdów różnych ludów ze wschodu, pomimo, że zapomniała mowy przodków, przetrwała w swych siedzibach i wierze do naszych czasów. Świadczą o tym jej dalsze losy i wydarzenia.

Chorwaci zamieszkujący północny Siedmiogród nazywani byli wg źródeł średniowiecznych tj. Annales Quedlinburgenses – Różanami – „Ruzzi”, a ich książę „dux Ruizorum”.Bowiem obszar zamieszkały przez nich stanowił, wydłużony na południowy wschód, półwysep ziem chorwackich w kształcie rogu. Stąd zlatynizowana nazwa mieszkańców od słowa – róg, „Ruizzori”. /Mapy VIII i X

Ziemie te stanowiły część obszaru państwa polskiego, a węgierscy władcy Siedmiogrodu opanowali je dopiero w XI w. Wcześniej jednak zamierzał zagarnąć je Włodzimierz Wielki w 992 r.

Celem jego wyprawy przeciwko Chorwatom było opanowanie Przełęczy Użockiej i Łukowskiej, odcięcie Różan tj. Zakarpacia od trzonu Polski i zawładnięcie tymi ziemiami. Wyprawa nie powiodła się. Wyprowadzenie całej armii na ziemie polskie odsłoniło księstwo kijowskie dla Pieczyngów, którzy nie zwlekając zaatakowali. Książę Włodzimierz w tej sytuacji zmuszony był, dla obrony swego księstwa, szybko wycofać się z Polski. Wydarzenie to odsunęło utratę Zakarpacia na rzecz Węgier, o kilkadziesiąt lat, tj. dopiero po ujściu z kraju króla Bolesława Śmiałego i jego śmierci na Węgrzech w 1081 r.

Należałoby tu wyjaśnić, że Grecy przebywający na Rusi Kijowskiej nazywali Polskę krajem nizinnym, jak już o tym wyżej wspomniałem. Z tej przyczyny mówiąc o Polsce nie używano nazwy – Chorwacja kraina górali, natomiast w stosunku do Zakarpacia, jako krainy górskiej nazwę tą stosowano.

W tym samym czasie kronikarz czeski Kosmas mówiąc o Polsce używa starej nazwy – Chorwacja.

Należy tu zwrócić uwagę na fakt, że Ruś Kijowska nigdy przed XI w. nie graniczyła z Siedmiogrodem i Węgrami, gdyż oddzielała je Dacja i Grody Czerwieńskie. Sytuacja ta zmieniła się dopiero, po trwałym opanowaniu przez księstwo kijowskie Grodów Czerwieńskich i Przemyśla nad Sanem (Wiarem).

UTRATA SIEDMIOGRODU

Zajmowanie kotliny naddunajskiej rozpoczęli Węgrzy w 896 r. kierując się najpierw doliną Dunaju i Aluty na stepy nadcisańskie, które najbardziej odpowiadały ich potrzebom. Następnie opanowali Transylwanię.

Cały Siedmiogród znalazł się w ich władzy, aż po granice karpackie Grodów Czerwieńskich, dopiero w połowie XI w., gdy ziemie południowo-wschodniej Polski zajęli książęta kijowscy i odcięli łączność Rożan z państwem polskim. Przyłączenie tych ziem odbyło się prawdopodobnie w przyjaznych ramach stosunków polsko-węgierskich.

Władcy Siedmiogrodu – wojewodowie węgierscy, przyjęli wcześniej chrześcijaństwo niż Węgrzy z doliny naddunajskiej. Nawiązali różnorodne stosunki z Bizancjum, stamtąd też sprowadzili mnichów. Chrześcijaństwo w obrządku wschodnim przyszło z Bułgarii. Miało to duże znaczenie i ułatwiło połączenie ziem siedmiogrodzkich zamieszkałych przez Chorwatów – Rożan, u których jak prawie w całej Polsce w tym czasie, odprawiano nabożeństwa jeszcze w starosłowiańskim obrządku wschodnim podległym Rzymowi.

Ten sam obrządek kościelny, stroje duchowieństwa węgierskiego w Transylwanii i u Rożan, ułatwiły połączenie obu społeczności. Różnice w obu kościołach nie były jeszcze zauważalne i przejawiały się tylko w zależności kościołów: Rożan – greko-katolickiego od Rzymu i kościoła bizantyjskiego, tylko nominalnie oddzielonego od Rzymu w 1054 r. Rozmieszczenie ludności grekokatolickiej w byłym Księstwie Siedmiogrodzkim jeszcze dzisiaj pozwala ustalić granice ziem Rożan – Chorwatów… (Mapa XIII)43

W ciągu wieków Chorwaci-Rożanie, pozostając w granicach państwa węgierskiego, ulegli madziaryzacji lub rumunizacji, stąd weszło wiele słów słowiańskich do mowy rumuńskiej.

Zmieniła się też przynależność państwowa tej krainy. Ziemie Rożan w IX w. dostały się, chociaż na krótko, pod panowanie bułgarskie, od pierwszej połowy XI w. – węgierskie, następnie od 1804 pod austriackie, a od 1920 r. w granice Rumunii.

Zauważmy również, że obrządek grekokatolicki wprowadzony w 874 r. przez Metodego za pośrednictwem jego uczniów w Polsce (Kraju Wiślan) (Mapa IX), na ziemiach włączonych później do Księstwa Siedmiogrodzkiego, oraz w granicach zaboru austriackiego, przetrwał do chwili obecnej. Nazywanie tego kościoła dzisiaj unickim jest nieporozumieniem. Nigdy bowiem nie było wcześniej, na tych obszarach, kościoła prawosławnego, który powstał dopiero po zerwaniu łączności przez Moskwę z Bizancjum w 1448 r. i ogłoszeniu Moskwy trzecim Rzymem, oraz wprowadzeniu dla imperium rosyjskiego nowego krzyża z dodatkowymi ukośnymi ramionami. Natomiast kościół rzymski z językiem starosłowiańskim powołał do życia papież Hadrian II, w czasie gdy w Księstwie Kijowskim trwało pogaństwo jeszcze przez 114 lat.

GRANICA POŁUDNIOWO-ZACHODNIA

W VI w. Awarowie opanowali należącą do Chorwacji Białej nizinę naddunajską między rzeką Ipolą i Bratysławą, a gdy pokonało ich Cesarstwo Bizantyjskie, Samon i Chorwacja Biała, weszła w skład państwa, którego władcą został Samon. W VIII w. wróciła w granice Chorwacji, a po odrodzeniu się państwa Samona w postaci Wielkiej Morawy, znalazła się w jej granicach, jako księstwo Nitry. Bolesław Chrobry włączył te ziemie w roku 908 do państwa polskiego, opierając granice z powrotem na Dunaju. /Mapy IX i X

1. Gall Anonim (Ks. I rozdział 6) wspomina o tym wydarzeniu tak:

„czyż to nie on (Bolesław) wielokroć pokonał w bitwie Węgrów i cały ich kraj aż po Dunaj zagarnął pod swoją władzę”

Konstanty Porfirogeneta (912-959) De administrando Imperio, rozdział 13 uzupełnia te dane, dodając nowe szczegóły, tj.

„Od strony gór graniczą z Turkami (Węgrami) Chorwaci”

Oznacza to, że granica Chorwacji przebiegała przed łańcuchem górskim Karpat tj. po ich południowej stronie.

31. PorfirogenetaDe administrando … Rozdz. 31. III

„Chorwaci (południowi) pochodzą od Chorwatów nie ochrzczonych (północnych), zwanych też Białymi, którzy przebywają z tamtej strony Turkii” (Węgier)

Jest to potwierdzenie danych z poprzedniego, 13-go IV rozdziału tego dzieła. Mówi się w nim, że od północy Węgrzy sąsiadują z Chorwacją, na całej długości granicy północnej, tzn., że w skład Chorwacji wchodzą całe Karpaty, od Siedmiogrodu do Moraw wraz z całą Słowacją.

2. Przebieg granicy południowej określony przez Konstantyna Porfirogenetę potwierdza późniejsza Kronika Węgiersko-Polska z XI w. (M. P. H. A. Biel.) (s. 504-505). Opisuje ona granice Polski na Dunaju, Cisie i Topli, już po śmierci Bolesława Śmiałego w 1081 r.

„nam termini Polonorum ad litus Danubii ad civitatem Strigoniensem terminabantur, dein in Agriensem civitatem ibant deemum in fluvium qui Tizia (Cisa) nominatur, cedentes, regirabant iuxta fluvium, qui Cepla (Topla) nuncupatur, usque ad castrum Galis, ibique inter Ungaros, Ruthenos et Polones finem dabant”.

3. O tej granicy nad Dunajem mówi również Bogufał u Sombers. II
4. Natomiast geograf arabski Abu Abdallach Mahamed (ok. 1099-1164) wymienia Cisę wśród innych nazw polskich rzek. Jaubert Geogr. II 390 wg. Monumenta Poloniae Historica 1960 Aug. Bielowski T. I 504-505
5. Dokument praski 983 r. – D. Germ. t. 6. Pars 2 Vimariae 1952 Nr 390 s. 516 n.:

„… usque ad mediam siłvam, qua Boemia limitatur, Deine ad aquilonem hi sunt termini: Pssouanie, Chrovati et altera Chrovati, Zlasane, Trebouanie, Pobarane, Dedosize usque ad mediam silwam, qua Milcianorum occurrunt termini”

Dokument ten nazywa Chorwatami plemiona śląskie, które sąsiadują z Czechami. Stanowi on najpóźniejszy zapis nazwy Chorwacji i określa jej granice od strony Moraw i Czech IX w.

Dzieje południowych ziem polskich, ich położenie, granice w X-XII w. nie znalazły dotąd należytego objaśnienia. Przyjmuje się bowiem w historiografii, że Słowacja „zajęta” przez Bolesława Chrobrego w 999 r. znajdowała się we władaniu polskim tylko w latach 999-1018. Natomiast ziemie położone w północnym Siedmiogrodzie jakoby nigdy nie wchodziły w skład obszaru Państwa Polskiego, co nie jest prawdą. Przeczą temu źródła arabskie, węgierskie, greckie i polskie.

Na nizinie naddunajskiej zaszło wiele wydarzeń, wśród których zagubiono losy tych pogranicznych obszarów.

W dalekiej przeszłości rozległa dolina środkowego dorzecza Dunaju nęciła ludy koczownicze swym łagodnym klimatem, żyznymi, urodzajnymi ziemiami, soczystością traw i zamożnością osiadłej tu ludności słowiańskiej. Z przyczyny tych przymiotów stała się celem najazdów od wschodu różnych plemion, a m. in. Awarów w VII w., którzy zajęli obszary nizinne: łąki, pastwiska. Natomiast tereny górzyste i lesiste, nieprzydatne do wypasu i hodowli bydła nie zwracały ich uwagi i zainteresowania poza możliwością wyzysku zniewolonych mieszkańców. We władaniu Awarów znalazły się jedynie nizinne ziemie dzisiejszej Słowacji nad Dunajem, rozpostarte od ujścia Morawy po rzekę Ipolę (późniejsze księstwo Nitry) i dalej do skrętu Dunaju na południe, po rzekę Cisę i Samosz. Na północ od nich ciągnęły się górskie, pogranicze obszary północnej Białej Chorwacji, wymienionej w „De administrado imperio” K Porfirogenety, obejmujące całą Słowację.

Po pokonaniu Awarów przez Bizancjum przy wydatnej pomocy Białej Chorwacji (Polski), ziemie te stały się częścią słowiańskiego państwa Samona. Następnie rzeszy słowiańskiej, Chorwacji ochrzczonej, południowej i Wielkiej Morawy. Po upadku Wielkiej Morawy w 907 r. pod naporem węgiersko-niemieckim, i polskim, uwolniły się chwilowo od najeźdźców nizinne ziemie dzisiejszej Słowacji. Odtąd stały się przedmiotem rywalizacji pomiędzy sąsiednimi państwami.

W roku 907 książę Polski Piast opanował Czechy i Morawy i osadził namiestnika ze swego rodu – Sławnika. Czesi uniezależniwszy się od Wielkiej Morawy w 895 r. zajęli chwilowo w latach 910, łatwo dostępną, sąsiednią krainę – Morawy (dziś czeskie), położone pomiędzy Czechami i Słowacją. W roku 955 Sławnikowie wzięli udział w decydującej bitwie Niemców z Węgrami w Bawarii nad rzeką Lech i jednocześnie odparli atak Węgrów na Morawy. Dzięki tym zwycięstwom Europa środkowa i Czechy uwolnione zostały od groźby węgierskiej.

Nizinne ziemie Słowacji nad Dunajem były zajmowane bez przeszkód, kolejno przez różnych najeźdźców. Dostęp do nich od północnej strony, od strony Polski, utrudniały łańcuchy górskie i wielkie lasy Karpat Zachodnich. Najłatwiej było dotrzeć do nich przez Morawy. Z tej przyczyny Piast w roku 907 najpierw zajął Morawy, a później w 999 Bolesław Chrobry, by uwolnić od Węgrów ziemie nad Dunajem. Natomiast na nizinnej części Słowacji osadził swego namiestnika – Prokuja spokrewnionego ze Stefanem I, księciem Węgier (Mapa X).

Droga do Moraw prowadziła przez Gołęszyce i Bramę Śląsko-Morawską. Gołęszyce należały do 1038 r. nieprzerwanie do Polski. Morawy w latach 907-1031 wchodziły w skład Państwa Polskiego. Czesi zaś trwale zajęli Morawy dopiero w 1031 r.

Po śmierci Bolesława Chrobrego, Stefan I już jako król, zajął powtórnie ziemie nad Dunajem (d. Księstwo Nitry) i przyłączył w 1031 r. do swego państwa. Później w latach 1042-1051, Czesi toczyli o nie walki z Węgrami pod przewodem książąt Sławników w czasie których opanowywali je na krótko.

Stefan I na początku swego panowania zmagał się z przywódcami szczepowymi, dążąc do skupienia w swym ręku władzy nad wszystkimi Węgrami. Po ich pokonaniu objął rządy nad całością państwa i utrwalił chrześcijaństwo w obrządku zachodnim – rzymskim. Zaś Władysław I węgierski założył, w słowackiej Nitrze, biskupstwo.

Zauważmy, że chrześcijaństwo w państwie Wiślan (Polski) obejmującym Słowację, wprowadzono w 874 r. w obrządku wschodnim i języku starosłowiańskim. Kościół ten uznany przez papieża Hadriana II podlegał Rzymowi, a dla jego utwierdzenia założono biskupstwo w Krakowie i Nitrze. Pozostałością obrządku wschodniego na obszarze Słowacji i Polski są m. in. Kościoły – rotundy w Chrast nad Hornadem, Podolińcu, Wijaczowcach, Skalicach, w Krakowie, Gnieźnie, Przemyślu … o takich samych cechach architektonicznych.

Sojusz i przyjazne stosunki Bolesława Krzywoustego z królem węgierskim Kolomanem trwały do jego śmierci w 1116 r. Po nim objął rządy Stefan II (1116-1131), który zajął w 1127 r. Belgrad, Nisz i Sofię. Przyjaźń tę zerwał dopiero Bela II Ślepy (1131-1141).

Po klęsce Bolesława Krzywoustego w bitwie z Węgrami i wspomagającymi ich Czechami, Węgrzy zajęli w 1131 r. górzystą część Słowacji, która w następnych wiekach w granice państwa polskiego już nie wróciła.

CHORWACI, PSZOWIANIE, OBOTRYCI w źródłach czeskich z X i XI w.

LEGENDA O ŚW. WACŁAWIE I ŚW. LUDMILE

Oprócz uprzednio wymienionych źródeł są jeszcze trzy niezwykle ważne, tym razem bezpośrednio słowiańskie, mówiące o Chorwatach, Lemuzach i Pszowianach. Jednym z nich jest przywilej praski z 1086 r. opisujący granice biskupstwa praskiego[38] Mówi się w nim, że do biskupstwa należały południowe ziemie polskie.

Dwa pozostałe są dwiema wersjami legendy o św. Wacławie i św. Ludmile. Pierwsza, zapisana gdzieś w X w. przez Krystiana, powtórzona przez Kosmasa i druga pochodząca z XII wieku, utrwalona w języku starosłowiańskim. Wszystkie zostały zredagowane w sposób nie w pełni jasny, wywołują więc dyskusje i są źródłem sprzecznych poglądów na ten temat. Przedmiotem dyskusji stały się przede wszystkim wydarzenia opisane w legendach i związane z nimi miejsca. Na ich podstawie trudno wywnioskować dokąd uciekła Drahomira, gdzie leżał gród Pszów, z jakiego plemienia pochodził Sławibor ojciec Ludmiły,  gdzie  siedziały wymienione  plemiona:  Lemuzów, Chorwatów i Pszowian.

Jak pisze H. Łowmiański (Pocz. Pol.)

„… gdyby miało szanse zidentyfikowanie tego plemienia (Gołęszyc) z Pszowianami w dokumencie 1086 r., tenor tego dokumentu nabrałby nowej wymowy. Jednak na to się. nie zanosi (i dalej). Znalezienie odpowiedzi na te pytania byłyby kluczem do wyjaśnienia wielu zagadnień dręczących historyków”.

Z treści legendy o św. Wacławie i św. Ludmile, zapisanej przez Krystiana w X w. i wspomnianej przez Kosmasa można wywnioskować, że zredagowana została celowo w taki sposób, by ukryć prawdę i przedstawić wydarzenia w korzystnym świetle, zgodnie z intencją autora.

W wersji starosłowiańskiej znanej z XII w., chociaż na pozór niezgodnej z poprzednią, gdyż mówi o św. Ludmile, a niewątpliwie dotyczy Drahomiry, zawarta jest też część prawdy. Lecz co za prawdę można uznać?

Według legendy podanej przez Kosmasa, na wieść że Bolesław I zabił swego brata Wacława, matka ich księżna Drahomira, chcąc ratować swoje życie uciekła do Chorwatów. Bolesław zarządził pościg i wszczął poszukiwania, lecz matki nie znalazł. Dlaczego? Odpowiedź znajdziemy w ruskim, starosłowiański prologu o św. Ludmile, który objaśnia, że była ona „… knjazja serbskaga dszczi” – córką księcia serbskiego.

Otóż Drahomira chcąc zmylić pościg, uciekła do najbliższych Chorwatów (100 km), na drugą stronę Sudetów, następnie przedostała się w swoje rodzinne strony do księstwa Stodor. Była bowiem córką księcia stodorzańskiego. Potwierdzenie tego znajdujemy również u Kosmasa, który pisze, że Drahomira pochodziła „a kraju zwnego Stodor” – Stodorzan, leżącego nad Hawelą, obejmującego bagienne obszary między Odrą i Łabą.

W wersji starosłowiańskiej, z powodu odległości w czasie i przestrzeni, oraz nieznajomości treści legendy przez piszącego, pomylono Drahomirę z Ludmiłą. Błąd popełniony w pierwszej części zdania świadczy również o tym, że mowa jest o Drahomirze a nie o św. Ludmile.

„… bjasze od zemlja serb’skaja …”

Wskazuje to na powstanie legendy nie na wschodzie, lecz w Czechach w pierwszej połowie X w.

Po pewnym czasie Bolesław dowiedział się, że wbrew jego woli Drahomirę przygarnął jej ojciec, podległy księciu Chorwatów, więc wypowiedział mu wojnę, a zagrożony książę poprosił o opiekę cesarza (936 r.). Bolesław jednak rozbił spieszące na pomoc Stodorzanom wojska niemieckie i następnie pokonał księcia, a jego ziemie zniszczył, zwracając Chorwatom, do których one należały. Za faktem tym przemawia również zbieżność dat zwycięstw Bolesława i śmierci jego matki Drahomiry. Wzmiankę o tej wyprawie Bolesława podaje Widukind II cap. S. 68, 69, który nazywając pokonanego księcia „vicinus subregulus”, rozszerza zasięg Chorwacji, włączając do niej krainę Stodor. Zauważmy tu również, że Ludmiła nie mogła uciekać do księcia serbskiego, bo pochodziła z zupełnie innych stron. Jak pisze Krystian:

„Był w kraju Czechów pewien książę imieniem Borzywoj, poganin w tym czasie jeszcze żyjący zwyczajnie i pojął żonę z innego kraju, córkę Sławibora księcia, imieniem Ludmiła …”

Krystian wyjaśnia również pochodzenie ojca Ludmiły, Sławibora. Pochodził on „z kraju słowiańskiego, który „Speu” (Pszów) w dawnych czasach nazywano; teraz po nowemu z powodu zmiany, miasto nowsze, tam nałożone, Mielnikiem obwołano …”

Ludmiła i jej ojciec Sławibor, nie pochodzili więc z Czech, lecz z grodu … Psowa (Pszowa). Nazwę tę powtórzył jeszcze raz Kosmas w swym dziele.

PSZÓW I PSZOWIANIE

W legendzie, o św. Wacławie i św. Ludmile, zaskakujące są niejasności i niedomówienia, pojawiające się we fragmentach dotyczących pochodzenia świętej. Trudno sobie wyobrazić, by Krystian znający różne szczegóły opisywanych wydarzeń, nie wiedział lub zapomniał i nie nadmienił, skąd pochodziła św. Ludmiła i jej ojciec. Jego wyjaśnienie – „… de alia prowincia …” – z innego kraju –jest po prostu wykrętem.

Dalsza część „wyjaśnienia” mówiąca, że dzisiejszy Mielnik w dawnych czasach nazywano Pszowem, jest celowym ukryciem niekorzystnej dla Czechów prawdy.

Czeski kronikarz z XIV w., – Dalimil, utrzymuje, że jakoby rzeczułka Wutke, przepływająca przez Mielnik, (Czechy) nazywała się pierwotnie – Pszówka, Rzeczułkę – Vrutice wymienia A. Sedlack w Smiska starych jemen, jak se nazywali w Cechach reki, potoky, hory a lesy. Rozprawy ceske Akad. Ved a Urn. Tr. L, c. 60 Praha 1920 s. 80

Informacja ta jest tylko świadomym podtrzymywaniem pierwotnego, pożytecznego dla Czechów zmyślenia. W tym przekonaniu utwierdzają niżej przedstawione spostrzeżenia.

Wszyscy ci trzej kronikarze byli ludźmi wielce wykształconymi, gorącymi patriotami czeskimi, rozumiejącymi doskonale wartość omawianych wydarzeń dla Czech.

Z powyższych rozważań wynika, że:

rzeczka Vrutice nigdy nie nazywała się.  „Pszówką”,  Mielnik – Pszowem, a jego mieszkańcy – Pszowianami, bowiem przeczą temu następujące fakty:

1. W północno-zachodnich Czechach nie było miejsca dla Pszowian, gdyż wg źródła (dokument praski) mieszkali tam kolejno Litomierzyce, Deczanie (których głównym grodem był Decz) i Lemuzi.
2. Lemuzi sąsiadowali z Gołęszycami i Morawami
3. „usque ad mediam silwam, qua Boemia limitatur, Deinde ad aquilonem hi sunt termini: Psouane Chroati …”, (Dok. Pras) co potwierdza również ich topograficzna nazwa.
4. Obok, w pobliżu zbiegu granic Czech, Moraw i polskiego Śląska znajduje się i dzisiaj dawny Gród Przów – ośrodek okręgu administracyjnego, władz książęcych i życia gospodarczego, a jego nazwa w ciągu wieków nie uległa zmianie.
5. 5.Vrutice to maleńka bystra rzeczułka nie mająca większego znaczenia o dług. ok. 20 km, płynąca przez Mielnik i wpadająca do Łaby. Trudno sobie wyobrazić, by mogło nad nią siedzieć liczne plemię Pszowian i to z własnym księciem.
6. Nazwy tej „Pszowianie „ nie mogli wziąć od maleńkiej domniemanej rzeczułki „Pszówki, gdyż jej zdrobniała nazwa nie ma odbicia w rdzeniu nazwy Pszowian i Pszowa.
7. Wyjaśnienie Krystiana, że w dawnych czasach (przed w. X), a więc nie za jego życia, Mielnik nazywał się Pszowem, stawia pod znakiem zapytania prawdziwość tej, podawanej przez niego, wiadomości.
8. Poświadczenie Dalimila o Pszówce, płynącej jakoby dawniej przez Mielnik, nie ma również żadnej wartości, gdyż nazwa ta nie może być zastosowana do rzeczki Virutice (bystrej) jako sprzeczna z jej charakterem i topografią terenu.
9. Nazwa – Mielnik – należy do najstarszych słowiańskich nazw topograficznych. Charakteryzuje naturalne cechy doliny rzecznej rzeczułki Vrutice i oznacza wyłaniające się tam na powierzchnię pokłady kredy[43] (stąd nazwa Mielnika). Nie mógł więc Mielnik nigdy nosić topograficznej nazwy Pszów (od bagien, oparzelisk), sprzecznej z występującymi tam cechami gruntu.
10. Jest również bardzo wątpliwe, by mogły zniknąć występujące w tym samym miejscu dwie sugerowane nazwy topograficzne, Pszów i Pszówka i ulec zmianie na zupełni przeciwne znaczeniowo.
11. Nazwy bystrej górskiej rzeczułki Vrutice, pochodzącej od słowa czes. – wrzeti, wru oznaczającej – wrzenie, kipienie i Mielnika – pokłady kredy – przeczą możliwości powstania: nazwy od bagien nadrzecznych, których tam nie ma i nigdy też nie było – Pszówki i zmyślonego w północnych Czechach książęcego grodu – Pszowa.

Tak więc podsumowując powyższe argumenty twierdzę, że Pszów wymieniony przez Krystiana to Pszów Śląski (gołeszycki), a pochodzący z niego książę Sławibor i jego córka św. Ludmiła byli Polakami (Chorwatami). Święta Ludmiła jest więc w rzeczywistości pierwszą polską świętą. Polką również była Drahomira, córka chorwackiego księcia Stodor. Chęć ukrycia narodowości św. Ludmiły i jej ojca prowadzi do wniosku, że wydarzenia opisane w legendzie są faktami historycznymi. Pszowem, wspomnianym przez Krystiana, mógł być tylko Pszów Śląski, którego nazwa od X w. nie uległa zmianie. Jak zauważa J. Pekar, legenda zawiera późniejsze dopiski, a więc i zniekształcenia pierwotnej treści. Jaki był cel tych zniekształceń i kto ich dokonał, nietrudno odgadnąć.

Otóż legendę o św. Wacławie i św. Ludmile podał zakonnik czeski – Krystian żyjący w X w. Wspomina o niej również, piszący po łacinie kronikarz czeski kanonik Kosmas (1045-1125), w Chronica Boemorum, powstałej gdzieś po roku 1110. Omówione w legendzie wydarzenia dzieją się w X w.

Księżna Ludmiła (860-920), żona czeskiego księcia Borzywoja, po śmierci swych synów Stigniewa I i Wratisława I, objęła regencję i zajęła się wychowaniem synów Wratisława I, tj. Wacława i Bolesława I. Jej synowa Drahomira, żona ks. Wratysława próbując zdobyć władze zamordowała Ludmiłę.

Po dojściu do pełnoletności synów Wratysława I i Drahomiry: Wacława i Bolesława I, Bolesław, chcąc być jedynowładcą Czech, zamordował swego brata Wacława. Matka ich Drahomira w obawie o swe życie uciekła przed Bolesławem I do Chorwatów, do swego ojca księcia Stodorzan – Tęgomira i została zamordowana w 939 r. W tym czasie Kraj Wiślan był już chrześcijańskim, ochrzczonym przez uczniów Metodego w 874 r. Książę Wacław i Ludmiła uzyskali sławę jako święci. Od tej chwili rozpoczęła się walka o świętych, niezwykle ważna dla biskupstwa praskiego, gdyż posiadanie świętych podnosiło rangę i znaczenie w Rzymie. Niekorzystny fakt, iż pierwszą świętą w państwie czeskim była Polka – św. Ludmiła, zamordowana w 920 r., należało ukryć i zachować dla Czech, by kościół czeski mógł łatwiej i szybciej uzyskać samodzielność. Stąd te celowo stworzone niejasności w redakcji legendy. Stosunek kronikarza Kosmasa wobec Polski i Polaków nacechowany był zazdrością i niechęcią. Złożyło się na to szereg różnych przyczyn:

W r. 997 zginął w Prusach Św. Wojciech, biskup praski, wysłany z misją przez Bolesława Chrobrego. Bolesław Chrobry wykupił jego ciało i kazał je złożyć w katedrze gnieźnieńskiej.

Kościół polski uzyskał samodzielność w r. 1000, tymczasem kościół czeski podlegał w dalszym ciągu kościołowi niemieckiemu, aż do XIV w. O tym, jak wielkie znaczenie przywiązywano w Czechach do posiadania własnych świętych świadczy również wielka wyprawa wojenna księcia Brzetysława do Gniezna po ciało św. Wojciecha. Był to okres zamieszek wewnętrznych w Polsce, w wyniku których książę Kazimierz musiał uchodzić za granicę.

Tak więc notujący legendę kronikarze: Krystian, Kosmas i Dalimil, dla dobra swego kraju wprowadzili i utrwalili „wyjaśnienie” o pochodzeniu św. Ludmiły. Chęć ukrycia narodowości jej i jej ojca prowadzi do wniosku, że wydarzenia opisane w legendzie, jak wyżej wspomniałem, zdarzyły się naprawdę. Nieocenionym źródłem dla wyjaśnienia legendy jest tzw. dokument praski z 1086 r. Zawarty w nim opis granic biskupstwa praskiego składa się z dwóch części. W pierwszej części wymienione są w kolejności w kierunku półn.-wsch. graniczne plemiona czeskie siedzące po czeskiej stronie Rudawy i Sudetów, tj. Deczanie, Lutomierzyce i Lemusi, a w drugiej części autor wymienia w kierunku odwrotnym (północno-zachodnim) plemiona polskie siedzące po przeciwnej stronie lecz Sudetów, tj. Pszowian, Ślężan, Trzebuszan, Bobrzan i Dziadoszan (Mapa VII). Tu, obok kotliny Kłodzkiej, stykały się plemiona: czeskie, morawskie i polskie – Gołęszyców (Pszowian), zamieszkujących na Śląsku.

Należy stwierdzić, że w średniowieczu używano zwykle kilku nazw dla tej samej grupy ludności zamieszkującej daną okolicę: tj. topograficzne, podkreślające charakterystyczne cechy terenu (np. Gołęszyce); administracyjne, których etymologia jest związana z siedzibą władz i ośrodkiem gospodarczym (np. Pszowianie); oraz nazwy przezwiskowe związane z charakterem zajęć miejscowej ludności.

Kim byli wymienieni w dokumencie Chorwaci „Chrovati et altera Chrovati”, wynika z samego układu treści zawartej w tym zdaniu. Zwróćmy też uwagę, że w dokumencie wyliczanie drugiej grupy plemion po dwukropku zaczyna się od Pszowian, a dalsze wymieniane są w kierunku przeciwnym (północno-zachodnim), aż do sąsiedztwa z Milczanami. Tym samym Krystian zaprzecza swemu twierdzeniu, że jakoby Mielnik w dawnych czasach nazywano Pszowem, a jego okolice zamieszkiwali Pszowianie, gdyż naczelny gród Gołęszyców – Pszów istnieje do dziś na Śląsku. Dalej, nazwy „Chrovati et altera Chrovati” nie są oddzielone przecinkiem, jak to się zwykle dzieje przy wyliczaniu, lecz połączone spójnikiem. Pozwala to twierdzić, że nie oznaczają one odrębnych plemion, lecz odnoszą się z jednej strony do Pszowian „… Psouanie Chrovati” i z drugiej „et altera Chrovati” tj. do Zlasan, Trebousan itd. Zróżnicowanie to bez wątpliwości oznacza Pszowian – Chorwatów, wchodzących od niedawna (od 1038 r.) w skład państwa czeskiego, a spójnik „altera” określa – innych, odmiennych Chorwatów: Ślęzan, Trzebowian itd. Mieszkających poza granicami państwa czeskiego. (I. Hawlik. Uzemni rozsah Vek… Slowanskie studie 3 Bratisława 1960 s. 45[44] – twierdzi słusznie również, że Śląsk zamieszkiwali Chorwaci.

Krótko mówiąc, nazwa Chorwaci oznacza plemię polskie Pszowian – Gołęszyców, którego jedna część znalazła się w granicach państwa czeskiego a druga pozostawała w państwie polskim. Słuszność tego wniosku potwierdzają znane fakty historyczne.

Otóż gród Pszów i całe Gołęszyce stanowiły jednolity plemienny obszar polski (śląski). Naturalną zaś granicę Pszowian (Gołęszyc) od strony Moraw był lesisty, górski dział wodny Odry i Morawy, a tej dawnej prastarej granicy strzegł morawski gród – Hranice. Gołęszyce jak wiadomo, w czasie zamieszek i rozprężenia panującego w Polsce, zajął w roku 1038 książę czeski Brzetysław. Bolesław Krzywousty odzyskał później część zagarniętego obszaru, lecz gród Pszów z okolicą pozostał dalej w rękach czeskich.

Uwagę zwraca fakt, że dokument praski był pisany w 1086 r., tj. w tym czasie, gdy Pszów i Gołęszyce w części pozostawały już od pięćdziesięciu kilku lat we władaniu czeskim. Z tej to przyczyny Polacy – Pszowianie są nazywani w dokumencie zwyczajnie Chorwatami, jako jedno z plemion pozostających w obrębie Czech. Natomiast Slęzanie, Trzebowianie i pozostali jako „altera Chorvati”, a więc INNI, obcy Chorwaci, tzn. pozostający poza granicami Czech.

Biskupi prascy, pomimo, że Kraj Wiślan przed kilkudziesięciu laty uniezależnił się pod względem kościelnym od Wielkich Moraw, w dalszym ciągu rościli sobie do niego swe prawa, włączając go w opisach do biskupstwa praskiego.

Dokument praski, tak późno nazywając plemiona śląskie Chorwatami, wyjaśnia bezpośrednio, kim oni byli i określa ich siedziby.

Nazwa Chorwatów użyta przez kronikarzy Czech, krainy leżącej na południu Polski w bezpośrednim sąsiedztwie z doliną naddunajską, potwierdza pierwotny wniosek o powstaniu tej nazwy na jej nizinnym obszarze.

GRANICA ZACHODNIA
(Współudział Słowian w wyprawach Germanów)

Opis granicy zacznę od stwierdzenia, że odwieczne siedziby narodu są jego ojczyzną i krajem rodzinnym, a granice kraju – obiektem trwałym. Ślady, jakie pozostawiły, są niewzruszone do dzisiaj i wyznaczają rzeczywisty obszar Polski w przeszłości.

Już przed dwoma tysiącami lat rzeka Łaba była granicą Polski od zachodu, a ludność słowiańska zamieszkująca jej dorzecze, nadała topograficzne nazwy ziemi, rzekom i osiedlom.

Wojownicy germańscy, wędrujący ze Skandynawii na południe w poszukiwaniu zajęcia i zdobyczy, zaciągali się również w służbę naczelników Słowian walczących między sobą o władzę i przewodnictwo. Wojownicy ci niejednokrotnie stawali się przywódcami plemion słowiańskich, tak jak to miało miejsce w późniejszych księstwach ruskich (Russowie). Jako doświadczeni wojownicy podejmowali łupieżcze wyprawy wspólnie z wojownikami słowiańskimi, pod swoim dowództwem. Z czasem przeistoczyli się w elitę panującą, narzucającą swoja mowę i zwyczaje. Znaczenie ludności słowiańskiej ograniczyło się stopniowo do roli wieśniaków, którzy zatracili cechy swojej odrębności narodowej. Tak stało się w ciągu wieków na ziemiach słowiańskich na zachód od Łaby, na które w III-II w. przed n. Chrystusa rozpoczęli ekspansję Germanie ze Skandynawii, traktując Półwysep Jutlandzki jako pomost łączący ją z ujściem Wezery i Renu. Inne germańskie drużyny, rody czy plemiona wyprawiały się jeszcze dalej, osiedlały się lub próbowały opanować ziemie w Europie i Afryce.

Plemiona słowiańskie, na czele których stanęli wodzowie germańscy ze swymi drużynami, nazywane były przez starożytnych kronikarzy germańskimi, a ziemie – Germanią.

Podobna sytuacja zaistniała później w kotlinie naddunajskiej, gdy opanowali ją Awarowie. Wówczas Słowian podległych Awarom, biorących udział we wspólnych z nimi wyprawach, nazywano Awarami, pomimo że nimi nie byli. Tak samo Słowian wschodnich od nazwy germańskich władców – Russów nazywano Rusami, a państwo jako germańskie – Rusią.

Starożytni kronikarze, nie rozróżniając mowy słowiańskiej od germańskiej, zaliczali do Germanii obszary położone daleko od Renu na wschodzie.

Ziemie między Wezerą i Łabą, opanowane przez Germanów, Słowianie określali wg kształtu zajętego obszaru – sakiem tzn. worem, a mieszkańców – Sakami tzn. siedzących w worku, a powstałe księstwo – z łacińska nazwano później Saksonią.

Starożytni kronikarze stworzyli również mit o liczebności i potędze Germanów, którzy jakoby dzięki swej masie sami opanowali i zasiedlili znaczną część Europy, a nawet usadowili się w Afryce.

Nie zastanawiano się skąd wzięła się tak wielka ich liczba? Czy z rzadko zaludnionej i ubogiej w żywność Skandynawii? Dlaczego w historiografii w opisach Europy środkowej, przed X w., podchodzi się bezkrytycznie do tego nielogicznego twierdzenia, pomimo iż w wielu źródłach jednocześnie mówi się o masach ludności słowiańskiej na obszarach opanowanych przez Germanów? Tak było np. w Saksonii, gdzie pod rządami Germanów przetrwali do XVII w. Słowianie – Drzewianie, mieszkający na lewym brzegu dolnej Łaby.

CHORWACI NAD ŁABĄ

Najstarszym świadectwem zamieszkiwania Słowian po zachodniej stronie Łaby jest dzieło Gajusza Juliusza Cezara, z drugiej połowy I w. p.n.e. „Commentarii de bello Gallico”, w którym wymienia plemiona słowiańskie jak Weneci, Wenellowie, Tribokowie oraz Harudes – Chorwaci, w kilku miejscach swego sprawozdania. W Ks. I 31 pisze, że:

„… król germanów Ariowist osiedlił się w ich kraju (Gallów-Sekwanów) i jedną trzecią ziem sekwańskich, które zaliczają do najżyźniejszych w całej Galii zagarnął, a obecnie wydał Sekwanom rozkaz, by ustąpili z następnej trzeciej swoich ziem, ponieważ przed kilku miesiącami przybyło do niego 24000 Harudów” (Chorwatów).

Następnie pod. 37, że:

„Harudowie którzy niedawno przesiedlili się do Galii, pustoszą ich ziemie …”

A pod. 51, że:

„Dopiero wtedy Germanowie z konieczności wyprowadzili swoje siły z obozu i ustawili się plemionami w jednakowych odstępach, mianowicie Harudowie, Markomanowie, Trybokowie, Wagionowie, Nemetowie, Sedujusjowie, Swebowie …”5

Wzmianka o Harudach-Chorwatach odnosi się najprawdopodobniej do Słowian zamieszkujących najbliżej Renu przez osiedlenie których chciał Ariowist rozszerzyć obszary swego władania na tę część Galii.

Dalszym potwierdzeniem granicy na górnej Łabie jest dokument sprzed prawie 2 tysięcy lat – Kodeks Watykański, w którym znajduje się wiadomość podana przez Vibiusa Seąuestra w zestawieniu nazw plemion słowiańskich. W przekazie (Kodeks Watykański 1929 V. X), czytamy, że:

„ALBIS GERMANIAE SUEVOS A CERVETIIS DIVIDIT”

tzn. Łaba germańskich Słowian od Chorwatów oddziela.

Wydawca tego źródła 1. Reiese „poprawił” pierwotną nazwę zamieszczoną w źródle tj.

Cervetiis (Chorwatów), zastępując ją nazwą Cheruscis (Germanów-Cherusków), a nazwę Suewos (Słowian) tłumacząc jako nazwę Swebów-Germanów, zmieniając całkowicie treść przekazu, lecz sztuczność i tendencyjność tych zniekształceń jest zbyt rażąca, by mogła być uznana za słuszną.

Zauważmy, że:
Cervetii – C/h/orvatii

to ta sama nazwa, chociaż niekształcona.Również
Suevii – Sławii – Słowianie
Sue –jest fonetycznym zapisem brzmienia morfenu – Słe.

O granicy zachodniej Chorwacji mówią różne źródła z X w., używając podobnych nazw: Kirvisti, Ciervisti itp. (Niederle, Slovanske starożitnosti d. 3 s.)

Dowiadujemy się z niego, że:

1. Na obu brzegach Łaby mieszkają Słowianie.
2. Rzeka Łaba stanowi granicę między Chorwacją – Polską i ziemiami słowiańskimi opanowanymi przez Germanów.
3. Słowianie na lewym brzegu rzeki podlegają Germanom.
4. Chorwacja (Polska) jako państwo istniała już przed 2 tysiącami lat.
5. Ziemie leżące między Łabą i Odrą to od tysięcy lat ziemie polskie.
6. Cały Naród Polski już przed dwoma tysiącami lat (tj. wszystkie plemiona mieszkające między Morzem Bałtyckim, Cisą i Dunajem) nazywano Chorwatami.

Wiadomość tę potwierdza też Teofilakt Simokatles, pisząc w końcu VI w., że Sklawinowie sięgali swymi siedzibami „Oceanu Zachodniego” czyli Morza Północnego.

Następnym źródłem pomocnym do ustalenia zachodniej granicy jest „De administrando imperio” Konstantyna Porfiorogenety. Wiadomości zawarte w tym dziele sięgają połowy X w.

1. W rozdz. 30. I. czytamy:

„… Chorwaci w tym czasie (568 r.) mieszkali za Bawarią, gdzie teraz są Białochortwaci”

Porfirogenta stwierdza, że granice Chorwacji (w 568 r.) jak i za życia K. P. (912-959 r.) sąsiadowały z Bawarią, to znaczy, że Czechy znajdowały się w granicach Chorwacji.

2. Rozdz. 32. V „

„Serbowie (południowi) pochodzą od nie ochrzczonych Serbów zwanych Białymi. Ci mieszkają za Turkią, w miejscu, które nazywa się   Boiki   (Czechy)   gdzie  w  sąsiedztwie   z  nimi jest  Frangia (Frankowie-Niemcy), a również Wielka Chorwacja nie ochrzczona i zwana „Białą”. W tym miejscu Serbowie mieszkali pierwotnie”

Z tego fragmentu dowiadujemy się, że Czechy wchodziły w skład Serbii nadłabskiej, która sąsiadowała, jako kraina z Wielką Chorwacją (Polską), a Czechy dawniej również wchodziły w skład Serbii. Wojownicy Czech wzięli udział w wyprawie przeciw Awarom i część z nich zasiedliła Serbię południowo-bałkańską.

3. Rozdz. 31 IV

„Wielka Chorwacja, zwana też Białą pozostaje nie ochrzczona, aż do dnia dzisiejszego, podobnie jak jej sąsiedzi Serbowie”

Jest jeszcze jedno stwierdzenie, mówiące że Chorwacja sąsiaduje z Serbią nadłabską i w czasie pisania tych słów nie była jeszcze krajem chrześcijańskim.

4. Rozdz. 31 III

„Chorwaci …, którzy przebywają z tamtej strony Turkii w pobliżu Frangii i znajdują się w sąsiedztwie Słowian, nie chrzczonych Serbów”

Znaczy to, że Chorwacja graniczy wzdłuż rzeki Łaby z Frankami i sąsiaduje (od południa) z Serbami.

5. Rozdz. 30 II

„Reszta Chorwatów pozostała przy Frangii”.

To znaczy, że Chorwaci bezpośrednio graniczą z Frankami.

 „… mają oni własnego księcia, podlegają Ottonowi wielkiemu królowi Frangii czyli Saksonii”

Jest tu mowa o starym już księciu chorwackim (polskim) Ziemomyśle, sprawującym władzę również na obszarze między Odrą i Łabą, który zgodził się płacić trybut królowi frankońskiemu (niemieckiemu – 962 r. koronacja) z ziem „aż po Wartę”, jak również kolejne stwierdzenie sąsiedztwa Chorwacji z Frankami.

Jeszcze jednym, niezauważonym źródłem, mówiącym o granicy jest Kosmasa „Chronica Boemorum”, w której nadmienia, że naczelnik Stodorzan (Chorwat), chrześcijanin, przygarnął swoją córkę Drahomirę, chroniącą się przed jej synem księciem Czech Bolesławem I, by ratować życie.

Bolesław rozbił wezwane, a spieszące ojcu Drahomiry na pomoc wojska niemieckie. Zniszczył jego ziemie i zwrócił je Chorwatom (936 r.). Wiadomość ta świadczy, że ziemie Stodorzan były jeszcze częścią Chorwacji. O tej wyprawie księcia Bolesława pisze również Widukind.

Wykorzystując napad czeski i zniszczenie Brenny, głównej twierdzy Stodorzan, Niemcy łatwo ją opanowali w 940 r. Na wieść o tym wszystkie plemiona obodrzyckie poddały się chwilowo Niemcom.

Walki o Brennę ciągnęły się w latach 928/29-1157. Przechodziła ona w okresie 229 lat aż 13-krotnie z rąk do rąk. W roku 928/29 napadł na nie Henryk I i wg Widukinda w roku 937, zimą, Otto I narzucił trybut (haracz), wówczas „wszystkie plemiona barbarzyńskie aż do Odry” przyjęły obowiązek trybutariuszy. Płacenie trybutu przez Obotrytów, jako części państwa polskiego, powtarzało się niejednokrotnie. Ziemie polskie narażone były od wieków na ataki Germanów, a m.in. Franków, Saksończyków, cesarstwa niemieckiego. Najpierw ulegli Drzewianie, mieszkający na lewym brzegu dolnego biegu Łaby.

Władcy Chorwacji w czasie trudnych sytuacji – zagrożenia swych ziem nad Łabą ze strony Niemiec i jednocześnie ze wschodu ziem Łęczan, od strony księstwa kijowskiego, stosowali odpowiednią taktykę obronną, polegającą na tym, że w chwili opanowania głównej twierdzy przez najeźdźców poddawały się wszystkie plemiona między Łabą i Odrą aż po Wartę i wyrażały chęć płacenia trybutu, pozbawiając tym najeźdźców inicjatywy, lecz przy pierwszej okazji – trudności w państwie niemieckim, odrzucały zobowiązania.

Podobnie było też z trybutem płaconym przez Łęczan (Łuck) księstwu kijowskiemu, a książę Łęczan – Włodzisław brał nawet udział w wyprawach bałkańskich książąt kijowskich w 941 i 944 r.

Tak postępowano już w VIII w., gdy zmuszony książę chorwacki Obotrytów – Drogowit, ukorzył się około roku 789 przed Karolem Wielkim, następnie w roku 823 – Liub, również jego synowie: Małogost i Całogrod.

Trybut płacony jakoby przez Obotrytów, o którym wspominają źródła niemieckie po klęsce Mieszka I w 963 r., płacił Mieszko I. Płacił go ze swoich ziem „aż po Wartę” cesarzowi Ottonowi I, to znaczy z ziem od Łaby po Odrę, od Sprewy i Haweli po Morze Bałtyckie.

W roku 963 Mieszko prowadził walki ze zbuntowanymi polskimi plemionami nazywanymi przez obcych Obodrzycami-Przedwężami, broniącymi się przed wprowadzeniem chrześcijaństwa. Wystąpili oni przy udziale bogatego niemieckiego awanturnika, przeciw Mieszkowi I przynosząc mu klęskę zakończoną układem z cesarzem niemieckim Ottonem I.

Wskutek tej klęski Mieszko zobowiązał się do płacenia trybutu z „ziem aż po Wartę” tzn. sięgających od Łaby aż do ujścia Warty.

Ten fakt jest potwierdzeniem przynależności do X w. Pomorza zachodniego (za Odrą) do Państwa Polskiego i znajduje również odbicie w wiadomościach podanych przez Kosmasa, Widukinda i Galla Anonima.

Niemcy dążąc do podboju ziem połabskich, podsycali waśnie między plemionami, które osłabiały się nawzajem. Skłóconych w walkach między sobą i Mieszkiem I, wspierali Niemcy. Skutkiem tego Polska traciła coraz nowe obszary i wpływy na zachodzie kraju.

Plemiona obotryckie, broniąc się przed zależnością od Niemiec, broniły się też przed nową wiarą, którą usiłowali narzucić władcy Wiślan – Chorwacji (Polski). Przed wprowadzeniem chrześcijaństwa broniły się też Prusy, Mazowsze i Sudawia co doprowadziło do poważnego osłabienia Chorwacji, zmniejszenia jej obszaru, potencjału ludnościowego, gospodarczego i obronnego.

Bunt skrajnych plemion osłabił pozycję Polski w Europie, zaś napór sąsiadów ze wschodu i zachodu zmusił do zmiany polityki, szukania sojuszników i oparcia. Następstwem tego była rozległa działalność Ziemowita – ojca Mieszka I, przejawniona nawiązaniem stosunków dyplomatycznych nawet z kalifatem kordobańskim w dalekiej Hiszpanii.

Klęski, jakie poniósł Mieszko I na początku rządów w obronie ziem między Odrą i Łabą, przyczyniły się do zmiany polityki względem Niemiec. Ograniczając preteksty do atakowania Polski zapoczątkował w 966 r. zamianę liturgii słowiańskiej na rzymską z łaciną. Poślubiając w tym celu córkę księcia czeskiego – Dobroniegę, zyskał w niej pośrednika w stolicy apostolskiej, a w ojcu sojusznika. Po jej śmierci w 977 r. poślubił córkę margrabiego Teodoryka – Odę. Prowadząc elastyczną politykę współdziałał z opozycją cesarską. Oddając swoje państwo w opiekę stolicy apostolskiej krępował poczynania cesarskie, potwierdzając swą niezależność. Siostrę swą Adelajdę wydał za księcia węgierskiego – Gezę, a córkę Świętosława poślubił królowi Szwecji, która następnie wyszła za króla Danii i stała się matką Kanuta Wielkiego.

Prowadzona z rozmachem dalekosiężna wielostronna polityka władców polskich w VII w. (m. in. pomoc wojskowa cesarstwu Bizantyjskiemu przeciw Awarom), jak i później w IX i X w. jest świadectwem ich mądrości i odpowiedzialności za losy państwa.

„DAGOME IUDEX”

O nowej granicy zachodniej i północnej, po oderwaniu od Polski ziem między Łabą i Odrą, mówi dokument „Dagome Iudex” wystawiony najprawdopodobniej w 986 r. przez Mieszka I. Oto jego treść wg odpisów z archiwum watykańskiego;

„Item in alio thomo sub Johanne XV papa Dagome Iudex et Ote senatrix et filiii Misica et Lambertus leguntur beato petro contulisse unam civitatem in integrum que est Schinesghe cum omnibus suis pertinentiis infora hos affines sicuti incipit a primo latere longum marę fine Pruzze usque in lokum qui dicitur Russe et fine Russe extendente usque in Craccowa et usque ad flumen Oddere

… et ab ipsa Craaccoa ad flumen …

… qui dicitur …

recte in locum Alemure et ab ipsa Alemura usque in terram Milze et a fine Milze recte intra Oddera et exinde ducente iuxta flumen Oddera usque in predictam civitatem Schinesghe”^.

Tekst ten zawiera szereg niewyjaśnionych wyrazów jak:

Dagome, iudex, Schinesghe, Alemure, senatrix, z tego powodu

treść dokumentu była różnie tłumaczona. Przypuszczano, że:

Dagome – to imię chrzestne Mieszka I lub „Ego Mesko Rex (dux)” iudex – pan

Schinesghe – Gniezno lub Szczecin Alemure – Niemcza (gród)

senatrix – pani

longum mare – Zalew Szczeciński lub morze Batyckie

Przedstawione niżej  znaczenie tych wyrazów pozwala odczytać treść dokumentu w nieco inny sposób.

Dagome – to skrót złożony z trzech wyrazów łacińskich: D-domine-Panie, ago-kieruj, me-mną

iudex – rozjemca

Schinesghe – scecineskie (miasto i państwo)

Alemure – nazwa złożona z dwóch słów: łac.-ala-pacha i Mure-Morawy. Zn. Wnęka Mortawska czyli Brama Śląsko-Morawska

senatrix – dostojna

Oto próba rekonstrukcji pierwotnej treści (w pierwszej osobie) dokumentu.

Podobnie w innym tomie za Jana XV papieża (czytamy):

Panie kieruj mną rozjemco. Polecam w bezinteresowną opiekę świętemu Piotrowi przede wszystkim Otę dostojną oraz synów naszych Mieszka i Lamberta jednocześnie państwo, które nazywa się Szczecińskie w całych swoich rozpostartych oto granicach tak jak się zaczynają na początku Długim Morzem (Bałtykiem) aż do krańca Prus, skąd od miejsca, które nazywa się Ruś i od krańca Rusi rozciąga się aż do Krakowa, a od tegoż Krakowa aż do rzeki Odry prosto w miejsce, które nazywa się Wnęką Morawską (Bramą Morawską) a od tej Wnęki Morawskiej bez przerwy aż do ziemi Milczan prosto środkiem Odry i następnie prowadzi blisko Odry, skąd do uprzednio wymienionego miasta Szczecina.

SZCZECIN STOLICĄ POLSKI w X w.

Wśród historyków nazwa Schinesghe – nasuwa wątpliwości. Co oznacza, Szczecin czy Gniezno? Od czego pochodzi? Czy pierwotnie brzmiała tak samo?

Zwróćmy uwagę, że Szczecin – nazwa miasta, nie ma związku ze szczeciną, jak to zwykle niepoważnie się tłumaczy, lecz z obroną („zaszczytą”, szczytem, tarczą)

Szczycin – to miejsce do obrony.

Pierwotna nazwa grodu, a później miasta brzmiała Scycin (mazurzenie). Podobnie nazwę zapisali Niemcy Stettin.

Państwo wg Dagome Iudex jest nazywane Schinesghe-Scetineskie-Scecineskie, a więc brzmienie nazwy w zapisie zostało zachowane w bardzo zbliżonej formie.

Położenie miasta – stolicy, niedwuznacznie potwierdza zapis końcowej części dokumentu. Z jego treści wynika, że przed rokiem 986 stolicą Polski był Szczecin, położony na ważnym strategicznie i gospodarczo miejscu, a stolicę przeniósł później dopiero Bolesław Chrobry znad nowo powstałej granicy w głąb państwa – do Gniezna.

Zwróćmy również uwagę na sposób opisu granic. Jest on bardzo ogólny i pobieżny, poczynając od „krańca Prus”, Rusi aż do Krakowa, bez żądnych szczegółów, natomiast od Krakowa zaczyna być bardziej dokładny, a nawet drobiazgowy. Wnioskować z tego można, że Mieszkowi I chodziło, w tym dokumencie, o zwrócenie uwagi papieża na przebieg granicy zachodniej, oraz na główne zagrożenie ze strony chrześcijańskich Niemiec dla stolicy i dalszych ziem polskich na zachodzie, położonych pierwotnie wewnątrz kraju, a obecnie przy granicy, oraz o zapewnienie niezależności od Niemiec kościołowi w Polsce. (przed wyprawą Włodzimierza w 981r. na Grody Czerwieńskie.)

Dokument Dagome Iudex był pisany pod koniec 979 r. Ze stolicą apostolską łączył Mieszka I ważny akt wprowadzenie w Polsce, w miejsce obrządku wschodniego z językiem starosłowiańskim, zapoczątkowanego przez św. Metodego, obrządku zachodniego w roku 966, za panowania papieża Leona VIII (963-965).

Dokument ten miał na celu oddanie w opiekę stolicy apostolskiej kościoła polskiego, odnowienie i utrzymanie ciągłości stosunków politycznych i kościelnych z nowowybranym papieżem Benedyktem VII (974-983).

Wznowienie stosunków, w tym czasie było wyjątkowo potrzebne z uwagi na walki wewnętrzne Mieszka I z plemionami polskimi broniącymi się przed narzuceniem nowej wiary – chrześcijaństwa, oraz coraz groźniejszy napór na Polskę Cesarstwa Niemieckiego i księstwa kijowskiego, oraz już poniesionych strat terytorialnych na rzecz sąsiadów.

Niewątpliwie dokument Dagome Iudex nie tylko nawiązywał, lecz ułatwiał nowemu papieżowi rozszerzenie stosunków z Polską.

Polska była nie po raz pierwszy atakowana z dwóch stron – ze wschodu i zachodu. Jak się wkrótce okazało Włodzimierz Wielki zajął w roku 981 część Grodów Czerwieńskich z główną twierdzą – Czerwieniem położonym nad Dniestrem, sięgając zagonami aż po „Peremyszl” nad Horyniem. Również na wschodzie państwa pokonani zostali Drewlanie po zażartych, długotrwałych obronnych walkach z wojskami książąt kijowskich i wtedy, w 980 r. zajął Włodzimierz część Polesia z Turowem.

Nowe granice państwowe, po stratach na wschodzie, nie ustaliły się jeszcze.

Podobnie później została zniekształcona granica południowa, po zajęciu części obszaru grodów Czerwieńskich przez Włodzimierza Wielkiego i Węgrów – niziny naddunajskiej, po upadku Wielkiej Morawy, tj. obszaru dawnego księstwa Nitry.

Jak można wnioskować z opisu granic Polski w „Dagome Iudex”, nie tyle chodziło w nim o granice wschodnie czy też południowe określane jednym słowem, lecz o granicę zachodnią, zagrożoną przez cesarstwo niemieckie, które wkrótce całkowicie opanowało etnicznie polskie ziemie między Łabą i Odrą (1130 r.). Natomiast księstwo kijowskie nieco później zagarnęło dalsze ziemie na wschodzie Polski, aż po Przemyśl nad Sanem.

Jest jeszcze jeden niedoceniany dokument mówiący o granicach – Kronika Galla Anonima, który w swej przedmowie pisze:

„…Polska … ma zaś za sąsiadów… od zachodu Danię i Saksonię”

Potwierdza on tym poprzednie dane o przebiegu granic Polski za Mieszka I wzdłuż Łaby i styku ich na Półwyspie Jutlandzkim z Danią./Mapy IX, X

Dlaczego przytoczone z najstarszych znanych źródeł świadectwa o przebiegu granicy zachodniej są z niewiadomych przyczyn pomijane w naszej historiografii.

GRANICA PÓŁNOCNA – MORSKA

Północną granicę Polski – Kraju Wenetów w IX w. opisuje król Alfred wg sprawozdania zwiadowcy Wulfstan’a (przed 900 r.).

Zaczynała się ona wówczas na Półwyspie Jutlandzkim, (Weneckim) nad rzeką-fiordem Leniwą (duń. Sillende, n. Schleswig) w pobliżu portu Haede, gdzie stykała się z Dania. Stąd granica ta biegła wzdłuż brzegów Bałtyku aż do Wisły, za której prawym brzegiem zaczynała się Witlandia.

Oto fragment relacji Wulfstan’a sprzed 900 roku.

„Wulfstan saede, thaedhe gefore af Haedum, thaed he vaere on Truso on syfan dagum ond nihtum. Thaet scip vaes ealne weg yrnende under segle. Weonothland him vaes on steorbord ond on baecbord himva es Langaland ond Laeland ond Falster ond Sconeg: ond thas land eall hyrath to denemearcan. ond thonne Burgendaland vaes us on baecbord, on tha habbath him cyning”.

…………………………………………………..

„Ond Weonothland vaes us ealne weg on steorbord, oth Wislemuthan.

Soe Wisie is svithe mycel ea, ond hio to lith Witland ond weonothland. Ond thaet Witland belimpeth to Estum”.

To znaczy:

Wulfstan rzekł, że wypłynąwszy z Haedum (dziś Szleswig) w ciągu siedmiu dni i nocy przybył do Truso, żeglując nieustannie. Okręt szedł przez całą drogę pod żaglami. A miał zawsze kraj Wenetów na prawo, na lewo zaś Langland, Laeland i Skonie. Wszystkie zaś krainy te do Danii należą. Płynąc zaś dalej, miał po lewej stronie ziemię Burgundów, która ma króla własnego. A kraj Wenetów był nam, zawsze na prawo, aż do ujścia Wisły.

Wisła zaś jest rzeka bardzo wielka, a nad nią leży Witlandia i kraj Wenetów. Witlandia należy do Estów.

Natomiast w zdaniu: „Be norpan Horithi is Meagpa lond” zawarta jest informacja o tym, że po północnej stronie Chorwacji leży kraina Mazowsze.

Na podstawie tej wiadomości można przypuszczać, że w latach 901 książęta mazowieccy zbuntowali się i nie wchodzili w skład państwa.

GALL ANONIM

Pisząc o wczesnośredniowiecznych dziejach Państwa Polskiego nie można pominąć polskiego , niedocenionego kronikarza, nieznanego pochodzenia i nazwiska, któremu zawdzięczamy pierwsze wiadomości o władcach i wydarzeniach, jakie miały miejsce w naszym Kraju od drugiej połowy IX w. do ok. 1115 r. Zaciekawienie nie tylko historyków jakie budzi jego dzieło i osoba, zachęca do rozszyfrowania tej nie wyjaśnionej zagadki.

Próbą taką jest szereg spostrzeżeń niezauważonych przez badaczy, a przedstawionych na podstawie Kroniki w niniejszym rozdziale.

Otóż, autor „Kroniki Polskiej” – benedyktyn „Gall Anonim”, gdyż o nim jest mowa, spisując dzieje nie pozostawił po sobie imienia, nazwy swego rodu, ani wiadomości, gdzie mieszkał, skąd pochodził.

Obce imię, jakim go określano, nadali mu w zastępstwie badacze dziejów przed kilkuset laty, dla łatwiejszego posługiwania się jego dziełem. W późniejszych wiekach próbowano określić narodowość autora na podstawie różnych przypuszczeń i wniosków wysnutych z wiadomości zawartych w „Kronice”, ale bez powodzenia. Dotychczas przypuszczano, że był Węgrem, Włochem lub Francuzem. Lecz jak ostatecznie twierdzono – na pewno nie był Polakiem – na podstawie jego słów z ks. III Kroniki Polskiej (wg tłum. Romana Grodeckiego, wstępie i przypisach M. Plezii).

„… Kiedy jestem wśród was obcym pielgrzymem …”

Jako benedyktyn mógł przybyć do Polski z Węgier, gdzie w Samogyw znajdował się klasztor, w którym otaczano czcią św. Idziego, lub w St. Gilles w Prowansji, do którego odnosił się ze szczególnym nabożeństwem. Tam bowiem znajdowało się opactwo i spoczywają relikwie świętego. Drogę do klasztoru znał, gdyż najprawdopodobniej przebył ją śpiesząc do Polski. Prowadziła ona przez Galię, Burgundie do ujścia Rodanu, a nad nim, po prawej stronie delty, leżał klasztor i miasto St. Gilles. Pod namową kanclerza, księcia Bolesława Krzywoustego – biskupa Michała z rodu Awdańców, będącego opiekunem, doradcą i jednym ze źródeł wiedzy historycznej Galla Anonima, „sprawcą podjęcia tej pracy”, przystąpił do pisania „Kroniki Polskiej” po łacinie, mowie powszechnie używanej w średniowieczu na zachodzie, gdyż miała być dostępna dla cudzoziemców.

Jest ona bowiem nie tylko kroniką, lecz pierwszym polskim dziełem literackim pisanym uczuciowo, barwnie i talentem, z miłością do Polski i jej władców, z przebijającą dumą z bohaterów i opisywanych wydarzeń. Patriotyzm swój wyraża, w pełnym żalu i troski o kraj i naród wierszu łacińskim (Przekł. J. Berkenmajetra, Kronika Polska str. 41; 42) – „Pieśń o śmierci Bolesława”, gdzie mówi też o sobie wołając:

„Ludzie wszelkiej płci i wieku! Wszystkie stany, śpieszcie!
Pogrzeb króla Bolesława w bólu dziś obaczcie!
Nad wielkiego męża zgonem ze mną w płacz uderzcie!
Biadaż nam o Bolesławie! Kędy blask twój? Kędy moc twa wszelka
Jeno łzy ma dziś po tobie Polska – Rodzicielka!

Czytelniku, niech ma prośba nie będzie daremną:
I ty wzrusz się i łzę wylej choćby potajemną!
Bo nie ludzki byłbyś wielce, byś nie płakał ze mną!”

W wierszu tym Gall Anonim przedstawia siebie nie jako przybysza chłodno oglądającego wydarzenia w obcym mu kraju, lecz patriotę wzruszającym się wszelkimi niepomyślnymi wydarzeniami w Polsce – Rodzicielce, a więc jego ojczyźnie, nad której losem płacze i każe płakać innym.

Czyż mógł być fałszywym patriotą i nie być Polakiem?! Tak więc bogata przeszłość Polski, z jaką się zapoznał, roznieciła jego patriotyzm, „zagrzała jego nieświadomość do podjęcia ciężaru ponad siły”.

W księdze III upomina kapelanów Bolesława Krzywoustego, by docenili ważne dla kraju dzieło autora znajdującego się w trudnej sytuacji materialnej, gdyż to tylko oni pozostali w kancelarii książęcej, po tym jak kanclerz i biskupi popadli w jego niełaskę, po tragicznych wydarzeniach w rodzie księcia, mówiąc:

„Ponadto przez wzgląd na Boga i Polskę … Jeśli bowiem mądrzy ludzie uważają me dzieło za dobre i pożyteczne dla sławy ojczyzny …” (nie pisze waszej, a więc i jego ojczyzny).

Zmiany jakie zaszły na dworze Bolesława Krzywoustego, po skazaniu i śmierci brata Zbigniewa, śmierci żony Zbysławy, córki księcia kijowskiego Świętopełka, rozbicia dzielnicowego Rusi, oraz wzrostu zagrożenia dla Polski ze strony Cesarstwa Niemieckiego, spowodowały zwrot w polityce w stosunku do Niemiec, zaznaczony poślubieniem księżniczki niemieckiej – Salomei. Zmiana polityki Bolesława Krzywoustego, jak można przypuszczać, nie była po myśli możnego rodu Awdańców i spowodowała ich sprzeciw tj. kanclerza Michała, biskupów i wojewody Skarbimira ściśle dotąd współpracujących z księciem. Przez sprzeciw wobec władcy popadł również w niełaskę opiekun autora – biskup kanclerz Michał, jak i pośrednio sam autor. Wypadki te utrudniły dalsze prowadzenie i dokończenie Kroniki, która urywa się na III księdze.

Zamiar podpisania Kroniki, lecz już po jej zakończeniu, wyraża w księdze I s. 5 w zdaniu skierowanym do najwyższych dygnitarzy w państwie, z którymi współpracował. Ze słów tych umieszczonych we wstępie I księgi dowiadujemy się, że:

„Aby więc uniknąć wrażenia, że ja mało znaczący człowiek, puszę się ponad swoją skromną miarę, postanowiłem na czele tej książeczki umieścić nie swoje lecz wasze imiona”. Tzn. że swoje imię niewątpliwie miał umieścić na końcu dzieła.

Pisząc Kronikę Polską Gall Anonim był już doświadczonym w tej dziedzinie kronikarzem, gdyż jak powiada:

„… to wam powiem, że spisywałem wojny królów i książąt”.

Po zmianach, jakie zaszły w kancelarii, zwraca się w księdze III nie do najwyższych urzędników w państwie i duchownych, których już przy księciu nie ma, lecz do nieprzychylnych mu kapelanów, przed postawą, których, starał się bronić autorytetu, godności królów, książąt i narodu polskiego mówiąc:

„Bo jeżeli sądzicie, że królowie i książęta polscy nie zasługują na własne dzieje i roczniki, to najwidoczniej królestwo polskie stawiacie na równi z jakimi bądź niekulturalnymi ludami barbarzyńców”. Poświadcza tymi słowami, jako pielgrzym z zachodu, wysoki poziom kultury w jedenastowiecznej Polsce i wyjaśnia dalej, że:

„… Podjąłem tę pracę … by za darmo nie jeść chleba polskiego, ponadto jeszcze obfitość wojennych tematów zagrzała moją nieświadomość do podjęcia ciężaru przerastającego moje siły, a zacność i wielkoduszność walecznego księcia Bolesława dodała mi otuchy i odwagi”.

Zwracając się do kapelanów książęcych, na początku księgi III, kronikarz wyjawia kilka ważnych szczegółów dotyczących jego osoby, dzieła i zamierzeń na przyszłość:

„Pragnę przede wszystkim, abyście to wiedzieli bracia najmilsi, iż nie dlatego podjąłem się tak wielkiego dzieła, aby w ten sposób puszyć się swoją skromną osobą albo by chlubić się ojczyzną mą lub rodzicami, kiedy jestem wśród was obcym pielgrzymem, lecz aby jakiś owoc mej pracy zabrać ze sobą do miejsca moich ślubów zakonnych”.

Rozpatrując poszczególne słowa w tym zdaniu zauważymy, że autor pochodzi niewątpliwie z jakiegoś znakomitego polskiego rodu i mógłby „chlubić się … swoimi rodzicami”, którzy wysłali go na nauki do dalekiego kraju. Dalej oznajmia, że:

„Nie podjąłem się tak wielkiego dzieła (o Polsce), aby … chlubić się ojczyzną mą (Polską)” przed rodakami – Polakami, (gdyż byłoby to nie logiczne), lecz przed braćmi zakonnymi i czytelnikami w dalekiej Francji, dokąd zamierzał „zabrać owoc swej pracy”.

Dla nich to, a nie dla Polaków tłumaczył znaczenie nazwy Gniezna. Oznajmiając, że:

„…jestem wśród was obcym pielgrzymem …” objaśnia jednocześnie, że jego domem rodzinnym, gdzie mieszkał stale, zgodnie z regułą benedyktyńską, jest klasztor i bracia zakonni, a pielgrzymem nazywa się dlatego, że odwiedza miejsca dla siebie święte – ojczyznę i dom rodzicielski, które musi wkrótce opuścić wracając do Francji. W dowód tego nie nazywa klasztoru na obczyźnie swoją ojczyzną, lecz tylko „… miejscem swoich ślubów zakonnych”. O swej ojczyźnie nadmienia też w innym miejscu mówiąc:

,Jeśli bowiem mądrzy ludzie uważają me dzieło za dobre dla chwały ojczyzny…”

Zwróćmy uwagę, że nie pisze – „waszej” – to znaczy również i jego ojczyzny.

Dalej znów: w księdze II zwracając się do biskupów użył słowa – „Waszego kraju” – lecz z tej przyczyny, że starał się zwrócić uwagę najwyższych dostojników, by chcieli docenić znaczenie Kroniki ważnej nie tylko dla nich, ale i ich kraju – Polski. By nie odnosili się do niego z zazdrością lub niechęcią, gdyż i tak pozostawi ich jako przybysz.

„To zatem dziełko, łaskawi ojcowie, napisane na cześć książąt i kraju waszego … poprzyjcie (u księcia) swą znakomitą powagą …”

Prosi tu więc, o poparcie, gdyż Bolesław Krzywousty biorący udział w wyprawach zbrojnych, zmierzających do zjednoczenia lub obrony kraju najczęściej był nieobecny lub trudno dostępny w swej kancelarii i nie miał czasu zajmować się Kroniką. Stąd apel do biskupów, by przypominali księciu o Kronice i jej autorze.

Z treści Kroniki wynika, że Gall Anonim był człowiekiem wysoce wykształconym, znał kilka języków: na pewno polski, francuski i łacinę, a przy tym geografię i inne dziedziny nauki.

Kroniki swej nie ukończył i nie zabrał z sobą odpisu, jak zamierzał, „Owocu swej pracy do miejsca swych ślubów zakonnych”. Pozostała w Polsce jako skarb kultury narodowej.

Gall Anonim był nie tylko utalentowanym kronikarzem, pierwszym historykiem polskim, który przekazał nam najstarsze dzieje Narodu Polskiego, nazwy i imiona władców Polski od Popiela do Bolesława Krzywoustego, sięgające wstecz na prawie 250 lat licząc od chwili napisania Kroniki.

Był też przede wszystkim nieznanym, nie odkrytym jeszcze z imienia, gorącym patriotą, podkreślającym wielokrotnie, że Polska jest jego Ojczyzną – Rodzicielką. Jakiż to cudzoziemiec i z jakich powodów nazwałby siebie pielgrzymem? Klucz do ustalenia jego imienia i rodu leżał we francuskiej krainie Prowansji, w klasztorze benedyktynów, w księgach osobowych przyjęć do stanu zakonnego z XI w. w Saint Gilles.

SELENCJA – SILLENDE

Nie wyjaśniono dotąd w historiografii polskiej nazwy i położenia północnej krainy – Selencji. Leży ona na półwyspie Jutlandzkim, na północ od ujścia Łaby i bierze swą nazwę od rzeki-fiordu – Leniwej. Wymieniają Gall Anonim w Kronice Polskiej (Księga I).61

Na mapach duńskich widnieje jako Sillende. Na niemieckich zaś jako Schleswig (-wig – droga). Pierwotna słowiańska nazwa brzmiała – Sulena, zniekształcona na n. Schlei.

Duńskie – Sillende – powstało ze słowiańskiego Su – przy i lena – leniwa.

SELENCJA– oznacza krainę położoną przy rzece (fiordzie), której nazwę w zlatynizowanej formie podaje Gall Anonim (Mapa IV, IX, X).

Morze Bałtyckie, nazywane przez Galla Anonima Amfirtionalnym, uważane jest za „mętną reminiscencję”. Tak twierdzi M. Piesie w swej książce – Anonim tzw. Gall. Ks. I s. 9 p. 1[56] Jednak nazwa, użyta przez Galla Anonima, nie zasługuje na takie pogardliwe określenie, i świadczy o jego wiedzy, podkreśla charakterystyczny kształt tego morza:

AMFITRIONALNE oznacza trójdzielne, a to od słów łacińskich amb – zagięcie; fissio – dzielenie; trio – trzy; ala – pacha.

I rzeczywiście, Morze Bałtyckie jest zagięte i podzielone na trzy pachy, tj. Zatokę Botnicką, Fińską i Ryską.

Jak widać, zarzuty stawiane Gallowi Anonimowi w piśmiennictwie, nie mają uzasadnienia.

Niezrozumiała nazwa ABODRITI – określająca Słowian mieszkających między Labą i Odrą, wymieniona m. in. W Rocznikach Fuldajskich i dyskutowana od dawna, jest również określeniem łacińskim złożonym ze słów:

Ab-o-driti, oznacza

Ab – przed o-driti-Wężowie, a całość

PRZEDWĘŻOWIE

Driti, draco ł. – wąż, smok

Abodriti – plemiona mieszkające przed Wężami: Wężami, jak wspomniano, nazywano Wielkopolan od rzeki – Węż (Warta), nad którą siedzieli.

Późniejsza forma – germ. Venedi, Vendi powstała przez zlatynizowanie nazwy Wężowie. Wąż, Węż – Vens, pi. Veneti; (germ.) Wendi, Wenedi.

Jest to jeszcze jedno potwierdzenie mego tłumaczenia etymologii nazwy – Veneti.

Uzupełnieniem opisu granicy morskiej jest omówienie ukształtowania wybrzeża w postaci półwyspów, wysp i zatok. Nazwy jej elementów uległy zniekształceniu lub zapomnieniu, lecz spróbujmy je rozszyfrować (Mapa VI)

Półwyspy:

Wagryjski                       – n.pol.  od wągroda zn.  miejsce  między grodami (Kolonią i Lubeką)

Rozewie   – Rożewie n. słowiańska od rogu (mazurzenie) naroże-rogowie

Oksywie         – n. słowiańska – zn. odłamek, okruch, ksynka od lądu (83 m. n. p. m.). Nazwa pospolita od słowa kruszyć.

Nie są to nazwy etruskie ani nordyckie, jak to jest błędnie podawane w słownikach geograficznych, lecz staropolskie z pierwotnym mazurzeniem.

Wyspy:

Fembre            – (n. Fehmarn) Wąbrze -strzegąca, strażnicza, n. pol. zn. między strażnicami

Hranna            – Granna ( „Rana, Rugia”) n. słow. zn. urwista o stromych brzegach, od słowa hrań, grań, granica, krawędź.

„Uznam”         – Huznoim. N. słow. od Chąsa-noim, najem, zn. rozbójników najemnych, korsarzy

Wolin i gród (Jumne) – n. słow. i gród, wyspa zwolniona od płacenia danin. Broniąca wybrzeża przed Wikingami. Miejsce wymiany bursztynu i innych towarów.

Osiedla:

Kilonia (Kieł)                  – n. słow. od kieł. Zatoka w kształcie kła z grodem na końcu o tej nazwie

Lubca (Lubeck)               – n. słow. zn. własność Luba

Roztoka (Rostock)          – n. słow. zn. rozszerzający się strumień, rzeka, (rozlewisko)

Szczecin (Stettin n.)        – n. słow. pierwotnie-Scycin – miejsce z natury obronne

Kołobrzeg                        – Chołobrzeg(a), n. słow. Solna twierdza

Gdańsk                            – Gyddanyzc (999 r.),  Gdańsk (o) X w.; gwar. Kaszub Gduńsko, Kdanzc – zapis z 1148 r. (kop.).

Nazwa odzwierciedla sytuację u ujścia Wisły, gdy po zwycięskich walkach z Prusami Mieszko I ustanowił im około 980 r. trybut – daninę.

Najdogodniejszym miejscem przyjmowania daniny był lewy brzeg delty Wisły. Założono tu port i gród – twierdzę służącą do odbioru daniny od Prusów. Stąd nazwa grodu określająca cel, jakiemu służył tj. – Ku dani – dla daniny [do jej gromadzenia i odbioru]. Miejsce jakiejś czynności w dawnej mowie polskiej przyjmowało format – sko(o). Stąd do dziś w gwarze kaszubskiej gród nazywany jest – Gduńsko, potwierdzający poprzedni wniosek.

Znany w starożytności „Szlak bursztynowy” zaczynał się w porcie Truso na wybrzeżu Morza Bałtyckiego i prowadził brzegiem Wisły na południe Europy, rozwidlając się kilkoma odnogami skierowanymi ku Morzu Czarnemu, Adriatyckiemu, a z Wolina w górę Odry i Nysy Łużyckiej przez Alpy do północnej Italii. Główną trasą była droga prowadząca przez bramę Śląsko-Morawską do Italii. O intensywności ruchu, u zbiegu tych dróg, świadczą nie rozszyfrowane dotąd nazwy miejscowości przy nich leżące, których pochodzenia dopatrywano się nawet od dalekich ludów (Celtów, Etrusków). Używane zaś przez kupców rzymskich określały, w sposób dla nich zrozumiały, charakterystyczne cechy trasy, grodów i miejscowości, a zasłyszane przyswoiła ludność miejscowa.

Głównym miejscem skupu i wymiany bursztynu, wosku, miodu i skór było Truso.

Truso – n. słow. trusło, trzęsawisko. Port założony na przybrzeżnych trzęsawiskach jeziora Druźno-Truśno, powstałego przez zamulenie odnogi Zatoki Gdańskiej.

Elbląg – n. od rzeki Ilfing [n. łac. zn. o nieustalonym biegu], którą dopływano do portu Truso. Dalej droga prowadziła lewym brzegiem Wisły przez

Tczew – Trsow (1193 r.), Trsew (1290 r.), położony na cyplu półwyspu wrzynającego się w bagna delty Wisły.

Nazwa pochodzi od słowa – tersus [łac. zn. wytworny, czysty], skrócona na Trsów. Osiedle bowiem leżało na wysokim, czystym, bezdrzewnym wzniesieniu z szerokim wglądem w dolinę Wisły, niezwykle ważnym dla wybudowanego tu grodu – twierdzy.

Gniew                    – (Gmew) n. łac. od geminus – zdwojony, o dwóch grodach.

Świecie – (Zwec, Zwece) n. łac. od su-przy, vectis-zapora. Gród przy zaporze na rzece Wdzie.

Bydgoszcz             – n. pol. pierwotnie Bytgosc, od byt, pobyt i gosc-gospoda. Zn. gospoda przydrożna na „drodze bursztynowej”.

Koło                       – n. łac. od collatio, -onis miejsce pobierania opłat.
Trasa zaczynając od Torunia biegła prawym brzegiem Wisły w stronę wybrzeża.

Toruń                     – n. łac. od torus – wyniosłość, nabrzmiałość położona w dolinie Wisły.

Chełmno                – n. pol. od choł – sól i mno – wymiana, miejsce wymiany soli.

Grudziądz              – n. łac. od crudus – niedokończony i cingo – opasać, o nieukończonym obwałowaniu [grodu].

Kwidzyn                – n. włoska, od quido – przewodnik.

Sopoty („Sopot”) – n. słow. pospolita, złożona z dwóch słów: są – przy i poty – źródliska, 1. mn. Gdzie woda sączy się wieloma strumykami spod wysokiej skarpy. Nazwa błędnie używana w liczbie pojedynczej.

Sztum                    – n. łac. od situs – opuszczony [gród].

Truso                      – j. w.

Tolkmicko              – n. łac. od tollo – podnosić w górę i comitium – miejsce zgromadzeń [na zboczu wzgórza].

Półw. Sambia – Zambia n. pol. (zlatynizowana), od ząb. Prostokątny półwysep w kształcie zęba, wrzynający się w morze.

Drugi niezależny „szlak bursztynowy” prowadził z Wolina Odrą na południe Europy.

Co oznacza nazwa Wolina? Z czym jest związana? Czego dotyczy?

Wolin jest wyspą położoną w środku wybrzeży słowiańskich, w ujściu do morza rzeki Odry, stanowiącej wielką europejską drogą wodną, którą przewożono towary z basenu Morza Bałtyckiego w głąb ziem polskich, dalej do imperium rzymskiego i krajów zamorskich. Na nim skupiał się handel bursztynem, miodem, skórami, stalą. Z tych przyczyn, ta ludna i bogata wyspa i droga wodna w głąb Polski, stała się celem łupieskich wypraw Germanów ze Skandynawii.

Dawni władcy polscy [wenecy] doceniając strategiczne znaczenie wyspy Wolin, nałożyli na jego mieszkańców obowiązek obronny ujścia Odry, tej wielkiej arterii, w zamian zwalniając od płacenia daniny i przyznając jednocześnie prawo woli. Odtąd wyspę zaczęto nazywać – Wolin, gdyż Wolin, to zn. syn Woli. Wolny handel stał się źródłem siły i bogactwa mieszkańców wyspy.

Według zachodnich, średniowiecznych kronikarzy – Wolin-Jomno-(Jomsborg, Jumne) było główną twierdzą na wybrzeżu i największym miastem Europy. Przybywali tu kupcy z całego ówczesnego świata: Arabowie, Grecy, Normanowie … Po utracie przez Polskę ziem między Odrą i Łabą, Selencji z częścią dzisiejszą Jutlandii, wyspa Wolin i gród Jomno, pozbawione swego zaplecza, zniszczyli w IX w. Wikingowie.

RZYMSKIE ŚLADY TOPOGRAFICZNE

Wyprawy kupców rzymskich, na polskie wybrzeża morskie, kierowały się do różnych miejscowości jak: Wolin, Jamno, Gdańsk, Truso, Sambia. Po tych wyprawach pozostały trwałe ślady w postaci łacińskich nazw niektórych osiedli, dróg, rzek, bagien i morza np. Kalisia, Warta, Noteć, Ilfing, Estmere, Witland, Aesti itp.

W piśmiennictwie starano się udowodnić, że przeważająca część nazw na wybrzeżu jest pochodzenia obcego: pruskiego, germańskiego, litewskiego, celtyckiego, a Rozewie i Oksywie – nawet etruskiego, byle nie słowiańskiego.

Spróbujmy zastanowić się jednak nad ich treścią i odgadnąć znaczenie.

Podróżnicy (wg Wulfstan’a sprawozdanie /XI w.), by znaleźć się u celu swej wyprawy tj. w porcie Truso, musieli najpierw przepłynąć Wisłę, która rozgraniczała ziemie Weonodland [Wenetów – Polski] od tajemniczego Witland’u, leżącego na prawym brzegu Wisły.

Nazwa Witlandu, jak zauważamy, jest określeniem zbudowanym z dwóch słów:

Wit i land

wit, wito – słowo łacińskie znaczy obchodzić, wymijać, uchodzić, unikać

land – germ. ziemia, kraj. Widand oznacza kraj omijany przez drogi. -Kraj na uboczu – nie jest więc nazwą kraju, lecz jego położenia.

Do Witlandu najłatwiejsza droga prowadziła przez Estmere – morze Estów i dalej rzekę Ilfing, do portu Truso.

Nazwa rzeki Ilfing, podobnie jak poprzednia, składa się z dwóch słów łacińskich:

Ilia – zn. miękkość

fingo – kształtować, tworzyć, budować Oznacza rzekę miękko ukształtowaną tzn. o nietrwałych brzegach i nie ustalonym biegu, wśród zmieniających się namulisk bagiennej delty Wisły.

Nazwa mieszkańców tej krainy – Aesti [gwałtowni, burzliwi] jest również nazwą łacińską i oddaje cechy charakteru Prusów. Nie jest więc nazwą etniczną.

Po przepłynięciu rzeki Ilfing, łączącej jezioro Druźno z zalewem Wiślanym (Estmere), docierano do poru Truso. Nazwa podana przez Wulfstan’a w IX w., zmieniona później na nazwę jeziora Drusensee, wbrew różnym domysłom jest nazwą słowiańską, określającą położenie portu na bagnach, gdyż tak zwykle Słowianie budowali swe grody. Oznacza trzęsawisko, od słowa -trząść.

Truso-trząść, trusia, ruskie trus-tchórz.

Na tej podstawie można domyśleć się, gdzie znajdował się ten starożytny ważny ośrodek handlu – port bałtycki. Takim miejscem były prawdopodobnie dawne bagna pomiędzy strumieniem wpadającym od wschodu do jeziora Druźno, a Kanałem Elbląskim, w odległości o około 2 km od obecnego brzegu jez. Druźno, Trusno-Trzęśno.

W porcie tym dokonywano wymiany: miodu, wosku, skór i bursztynu na inne towary. Bursztyn wydobywany był również na Mazowszu, lecz Sambia dostarczała go w największych ilościach.

O nazwie Sambii też krąży w piśmiennictwie wiele niedorzecznych wniosków, określających ją jako nazwę fińską, litewską czy też jakiegoś niewiadomego pochodzenia.

Rzeczywistość jest taka, że Sambia – Zambia jest słowiańską zlatynizowaną nazwą tego wielkiego półwyspu, o prostokątnym zarysie, wrzynającego się w morze, który ma nazwę topograficzną pochodzącą od kształtu – wielkiego zęba – Ząb – Zambia. Wprowadzono ją w dawnych wiekach, jako nazwę krainy, zlatynizowaną na – Samb-ia.

Tak bowiem daleko na północ, sięgały wyprawy kupców rzymskich po „bursztyn, jantar”.

ZŁOTO BAŁTYKU

Bursztyn – o nim tak pisze Al. Brückner.

„… r. 1472 burstein, później borsztyn … z niem. Bornstein („płonący kamień”), dziś bernstein (niby brennstein, born-dolno-niem. Postać); bursztynowy.

Słowianie nie mają żadnej własnej dlań nazwy, rusk. Jantar z litew. Gentaras; Litwa ma dwie rodzime, bo Prusowie nad Samem jego gniazdem od prawieku siedzieli”.

Opinię te powtarza też „Słownik wyrazów obcych”.

Zaskakujące to twierdzenie jest jednak niezgodne ze skalą wymiany towarowej w starożytności pomiędzy imperium rzymskim, a Wenetami nad Wisłą, na północy Europy. Sprowadzano bowiem z tej krainy nie tylko bursztyn, lecz stal, skóry, wosk, miód. Olbrzymi przemysł hutniczy Wenetów, największy w tej części Europy, zaopatrzył Cesarstwo w kilka milionów ton stali, uczestnicząc tym w rozbudowie jego potęgi.

O wielkiej ilości sprowadzanego bursztynu wspomina w swej Historii Naturalnej Pliniusz, pisząc, że:

„Zwiadowca cesarza Nerona przywiózł zaś taka ilość bursztynu, że sieci, które chronią w cyrku balkon przed dzikimi zwierzętami, były przetykane kawałkami bursztynu … najcięższa bryła, którą przywiózł ważyła 13 funtów „

Przy tak wielkiej wymianie z Wenetami i zapotrzebowaniu na niego, trudno zgodzić się z twierdzeniem, że bursztyn, wywożony przed ponad dwoma tysiącami lat z polskich ziem, nie miał rodzimej nazwy, lecz nosił obcą.

Stąd pytanie. Więc jaką nazwą posługiwano się w czasie zawierania transakcji? Spróbujmy wyjaśnić tę zagadkę i spójrzmy na nazwy miejscowości rozsianych na południowych wybrzeżach Bałtyku, mogące przypuszczalnie mieć jakiś związek z wymianą „darów morza i ziemi”.

Niewątpliwie są takie dwie nazwy zwracające na siebie uwagę – jezioro Jamno i położona obok niego miejscowość o tej samej nazwie – Jamno.

Jeśli porównamy je z innymi, wspomnianymi już nazwami, związanymi z wymianą handlową płodów jak:

Czermno [pierwotnie-Cermno], w którym -mno – znaczy wymiana, cera łac.-wosk. Czyli miejsce wymiany wosku

Chełmno – miejsce wymiany soli (cheł, choł-sól)

Ciemno    – miejsce wymiany skór (cierniec-skóra)
stanie się jasne, że JAMNO było też miejscem wymiany nieznanego z nazwy płodu (wytworu lub surowca).

Porównując tę nazwę z wyżej już wymienionymi, można zauważyć, że powstała ona też z dwóch podstaw słowotwórczych: -mno – wymiana, (mienić, brak go w słownikach i jam-?). W Polsce jest wiele nazw miejscowości z tym wyrazem – podstawą. Powtarza się ona też w nazwach miejscowości np.

Jemielno (Jem-jelno)

Imno (Im-mno)
a to od podstawy: jom, jąć, jem, im jak: [pod-jom], pod-jąc, na-jem, im-ać, indyjskie –jamati zn. dzierżyć, trzymać, imać, chwytać, brać.

Jest jeszcze jedna nazwa z tą podstawą, odnosząca się do grodu-twierdzy, a używana przez duńskich korsarzy w X w.

JOMSBORG (Jom-s-borg).

Składa się na nią słowiański jom- (od jąć) i germański-borg [miejsce wymiany], określający funkcję grodu, jako miejsca ważnego handlu produktem, którego pr2ypuszczalna na2wa wiąże się z jego cechą trzymania, chwytania, imania. Nie ulega wątpliwości, że cechy te wskazują na bursztyn, przeciągający lekkie części tkanin i innych materiałów.

Polska nazwa bursztynu brzmiała więc:

JOM, JEM, JAM, IM, zależnie od okolicy.

Był on źródłem siły i znaczenia WOLINA jako miejsca wymiany również innych produktów.

Znając nazwę polską bursztynu możemy, przez naniesienie na mapę, wyznaczyć miejsca jego wydobycia, obróbki i drogi przewozu, jak również miejsca wymiany – sieć handlową w starożytnej Polsce – kraju Wenetów (MapaV).

Słowa –MNO nie znajdziemy w słownikach etymologicznych mowy polskiej, gdyż wyszło z użycia przed tysiącem lat. Oznacza wymianę towarów. Powstało przez skrócenie [uproszczenie] słowa mieno, z którego wypadły samogłoski -ie-.

Przykładem tego zjawiska są słowa z dawnej mowy polskiej:
k’tobie-ku tobie, k’temu-ku temu, k’niemu-ku niemu.

Słowo – MIEŃ, jest podstawą – rdzeniem czasownika mieniac, zamieniać, wymieniać itp. W nazewnictwie znajdujemy je w nazwach miejscowości np.:
Mnin, Mniów, Mniowce i Mień, Mienia, Mieniany, oraz

Czer-mno – miejsce wymiany wosku

Cheł-mno – miejsce wymiany soli

Ciem-mno – miejsce wymiany skóry

Podobne znaczenie ma też JAM-MNO, miejsce wymiany „bursztynu” po polsku: jamu, jemu, imu.

Przykładem potwierdzającym to znaczenie słowa MNO jest dawna nazwa największego miasta Europy [wg kronikarzy średniowiecznych] – JOMSBORG’A, tak nazywanego w sagach skandynawskich, zburzonego w IX w., która powstała przez połączenie polskiej nazwy bursztynu –jom z germańskim słowem – borg – wymiana. Tę samą nazwę, lecz w wymowie słowiańskiej, zapisał Adam Bremeński – Jum-(m)ne, która tłumaczy słowo mno jako borg – wymianę. Nie ulega więc wątpliwości, że słowo MNO, używane przed tysiącem lat, oznaczało miejsce wymiany handlowej.

A oto zestawienie miejscowości z cząstką -mno:

Czer-mno             – koło Lipna Bydg. (pierwotnie Cermno). Cer – wosk łac.

Czer-mno             – koło Końskich

Czer-mno             – koło Tomaszowa

Czer-mno             – koło Gostynina Warsz

Czer-min              – koło Kępna Pozn

Czer-min              – koło Pleszewa

Czer-min              – koło Mielca Rzesz.

Czer-mna             – koło Jasła

Czer-mnica          – koło Nowogardu Szcz.

Cheł-mno             – koło Chełma Byd. (cheł, choł-sól)

Cheł-mno             – koło Koła Pozn.

Cheł-mno             – koło Szamotuł

Cheł-mno             – koło Golub-Dobrzynia

Cheł-moniewo     – koło Koszalina

Ciem-mno            – koło Bytowa (ciem-skóra)

Ciem-mino           – koło Słupska

Ciem-na               – koło Lubartowa

Ciem-ne               – koło Wołomina

Ciem-nice            – koło Krosna Odrz

Ciem-niewko       – koło Ciechanowa

Ciem-nik              – koło Stargardu Szcz.

Ciem-noszyje       – koło Grajewa

Wykaz miejscowości związanych z wymianą lub obróbką jamu (bursztynu):

Jam-no                 – Koszalin (Kosz.)

Jam-nice              – kol. Tychy (Krak.)

Jam-niczka           – N. Sącz (Krak.)

Jam-nik                – Wadowice (Krak.)

Jam-nik                – oś. Milicz (Wrocł.)

Jam-niki               – prz. Wadowice (Krak.)

Jam-niki               – Włodawa (Lub.)

Jam-niki               – Ostrów Wkp. (Pozn.)

Jam-mno              – Częstochowa (Kat.)

Jam-mno              – Opatów (Kielce)

Jam-mo                – Bytów (Kosz.)

Jam-mno              – Łowicz (Łódź)

Jam-mno              – Sieradz (Łódź)

Jam-mno              – Dębno (Szcz.)

Jam-mno              – Gostynin (Warsz.)

Jam-mno              – Słubice (Z.G.)

Jam-mno              – Sulęcin (Z.G.)

Jam-mno              – Żary (Z.G.)

Jam-nów              – Brzeziny (Łódź)

Jam-asze              – Sokółka (Biał.)

Jam-ielne             – Łuków (Lub.)

Jam-ielnik            – oś. Łowicz (Łódź)

Jam-ielnik            – Dziadłowo (Olszt.)

Jam-ielnik            – N. Miasto (Olszt.)

Jam-ielnik            – Mińsk Maz. (War.)

Jam-ielnik            – N.Łuków (Lub.)

Jam-ielnik            – St. Łuków (Lub.)

Jam-ienko            – oś. Drawsko Pom. (Kosz.)

Jam-ienko            – wieś Wałcz Pom. (Kosz.)

Jam-ienszczyzna  – Biłgoraj (Lub.)

Jam-iny                – Augustów (Suw.)

Jam-ińsk              – prz. Lubliniec (Kat.)

Jam-isko              – Lubliniec (Kat.)

Jam-na                 – Brzesko (Krak.)

Jam-na                 – Ustrzyki D. (Rzesz.)

Jam-ne                 – N. Targ (Krak.) IV

Jam-ne                 – Chełm (Lub.)

Jam-ne                 – Strzyżów (Rzesz.)

Jam-ne                 – N. Targ (Krak.)

Jam-nica              – Zawada N. Sącz (Krak.) III

Jam-nica              – N. Sącz (Krak.)

Jam-nica              – Tarnobrzeg (Rzesz.)

Jam-nica              – Żary Z. Góra (Z.G.)

Wykaz miejscowości związanych z wymiana lub obróbka jemu (bursztynu):

Jem-ielno             – os. Człuchów (Kosz.)

Jem-ielno             –os. Góra (Wrocł.)

Jem-ielno             – G. Góra (Wrocł.)

Jem-na                 – Ząbkowice (Wrocł.)

Jem-ielin              – Niemodlin (Opole)

Jem-ielin              – os. Strzelce Kraj. (Z. G.)

Jem-ieliste            – Suwałki (Biał.)

Jem-ieliste            – Ostrołęka (Warsz.)

Jem-ielite             – Łomża (Biał.)

Jem-ielna             – Oleśnica (wr.)

Jem-ielnica           – Strzelce Op. (Opole)

Jem-ielnik            – os. Syców (Wr.)

Wykaz  miejscowości  związanych  z wymianą lub obróbką imu (bursztynu).

Im-no (Immno)    – Gryfice (Szcz.)

Im-ielenko           – Gniezno (Pozn.) –

Im-ielin                – Tychy (Kat.)

Im-ielin                – Piaseczno (Warsz.)

Im-ielinek            – Kutno (Łódź) II

Im-ielinko            – os. Wągrowiec (Pozn.) –

Im-ielna               – Jasło (Rzesz.)

Im-ielnia              – Bełchatów (Łódź)

Im-ielnia              – Piotrków (Łódź) –

Im-ielnica            – Jędrzejów (Kieł.)

Im-ielnica            – Płock (Warsz.)

Im-ielniki             – os. Brzeziny (Łódź)

Im-ielnik              – N. Brzeziny (Łódź)

Im-ielnik              – St. Brzeziny (Łódź) –

Im-ielno               – Jędrzejów (Kieł.)

Im-ielno               – Kutno (Łódź)

Im-ielno               – Gniezno (Pozn.)

Im-ielno               – Słupca (Pozn.) II

Im-ielów              – Tarnowskie G. (Kat.) –

Im-ieni                 – kol. Kościerzyna (Gdan.)

Im-ionek              – Pisz (Olszt.) –

Im-ionki               – Ełk(Biał.)

Im-ionki               – Olecko (Biał.) II

Im-ionki               – Giżycko (Olszt.)

Wykaz miejscowości związanych z wymianą lub obróbką jamu, jemu, jomu, imu poza granicami P. Polskiego:

Jam-pol                – nad Dniestrem Ukraina

Jam-burg              – Rosja

Jam-chotikowo    – Rosja

Jam-bol                – Bułgaria

Jam-itz                 – Czechy

Jam-bes                – Belgia

Jam-ioulx             – Belgia

Jam-kina              – Rosja

Jam-liz                 – N. Brandeburgia

Jam-boigny          – Belgia

Jem-eppe             – Belgia

Jem-appes            – Belgia

Jem-elle               – Belgia

Im-enrade            – Turyngia

GRANICA PÓŁNOCNA
[lądowa] wschodnia i południowa wg Dagome Iudex

Przebieg granicy północnej, poczynając od ujścia Wisły na wschód, opisany w Dagome Iudex, nie został w historiografii doceniony i wyjaśniony, z powodu ograniczoności opisu, jak i braku dodatkowych źródeł. Nie zwrócono uwagi na zawartą w nim zwięzłą treść, oraz dodatkowy ślad w postaci wsi służebnych, przetrwałych na obszarze dawnych, północnych województw Polski. Uzupełniają one dane tego dokumentu.

Ale rozpatrzmy jego fragmenty.

„… państwo, które nazywa się szczecińskie w całych swoich rozpostartych oto granicach tak jak się zaczynają Długim Morzem aż do krańca Prus…”

Dowiadujemy się. z tych słów, że państwo Mieszka I graniczy z Morzem Bałtyckim „aż do krańca Prus” tzn. aż do granicy znajdującej się po przeciwnej stronie wymienionego obszaru. I dalej:

„… skąd do miejsca, które nazywa się Ruś …”

To zdanie mówi, że Prusy graniczyły z Rusią, a więc prawdopodobnie mogły obejmować obszar Litwy, pozostającej w ich [Prus] władaniu [w źródłach brak wzmianek o Litwie w tym okresie]. Rozmieszczenie wsi służebnych ciągnących się aż do Dzwiny [następny rozdział], świadczy o obszarze władztwa Mieszka I.

Nie od rzeczy będzie też omówić przebieg granicy wschodniej i południowej, który w opisie został bardzo ograniczony.

„… i od krańca Rusi …”

Krańcem Rusi w tym wypadku [gdy granica prowadziła na południe] była granica dacka, tzn., że granica Rusi nie dochodziła do gór – [Karpat].

„… i od (tegoż) krańca Rusi rozciąga się aż do Krakowa …”

Szczegółowy opis granicy południowej przebiegającej poza Karpatami stanowiącymi niedostępną puszczę, prawie bezludną, nie uznano za potrzebny, gdyż niczego nie wnosił. Natomiast Kraków, znany od wieków w Europie ośrodek handlu i skrzyżowanie dróg, ułatwiał orientację papieżowi.

„… a od tegoż Krakowa, aż do rzeki Odry, prosto w miejsce, które nazywa się Wnęką Morawską …”

Wnęka Morawska czyli Brama Śląsko-Morawska była znaną przełęczą, przez którą prowadziły drogi z Italii do Polski po bursztyn (jom) i inne towary, pozwalała na zorientowanie się, o zasięgu państwa Mieszka I. Była więc we władaniu Mieszka I.

GRANICA WSCHODNIA

Wiele dyskusji i zamieszania wśród historyków wzbudzało i wzbudza zagadnienie przebiegu granicy wschodniej przed zajęciem przez księcia Włodzimierza Grodów Czerwieńskich w 981 r.

W historiografii polskiej nie zwrócono dotąd uwagi, na fakt istnienia trwałych śladów dawnej granicy południowo-wschodniej, takich jak:

1. Granicy oznaczonej przez osiedlenie się przed dwoma i pół tysiącami lat, w jej pobliżu – Daków, Mołdawian i Besarabów przybyłych z Bałkanów. Miejsce to stanowi dzisiaj północno-zachodnią granicę Rumunii, Mołdawii i Besarabii. Jest ona ustawiona prostopadle do łuku Karpat i wskazuje, od ponad 2,5 tys. lat, przebieg granicy w kierunku północno-wschodnim. /Mapy III i X
2. Żądania Iwana III odstąpienia całej „Rusi Litewskiej” po rzekę Berezynę, którą uważał za właściwą granicę polską.
3. Walki książąt kijowskich z Drewlanami [którzy przez prawie 100 lat zaciekle bronili swej niezależności i dokonywali wypadów na Kijów], świadczą o wzajemnej obcości Drewlan i Rusi. Ten fakt pozwala przypuszczać, że granica między plemionami wschodnimi i zachodnimi biegła wzdłuż rzek: Teterew, Dniepr i Berezyna.
4. Berezyna, jako rzeka graniczna, płynąca szeroką bagienną, trudną do przebycia doliną, stanowiła naturalną przegrodę dzielącą plemiona zamieszkujące po jej wschodniej i zachodniej stronie. Stąd jej nazwa w wymowie ruskiej i polskiej – Berezyna-Bereżna, znaczy – brzeżna, graniczna, skrajna.
5. Latopis „Powiest’ Wremiennych Let”. Czytamy w tym dokumencie pod rokiem 981, że

„Włodziemierz … najechał Lachów i zajął grody ich Peremyszl, Czerwień i inne grody, które są do dziś dnia pod Rusią”

1. a) Znaczy to, że najdawniejszy ruski kijowski kronikarz, zakonnik – Nestor, uważa ludność i zajęte ziemie za polskie, a upewnienie się o jakim Przemyślu i Czerwieniu mówi Nestor, pomoże ustalić przebieg pierwotnej granicy i trasę przemarszu wojsk,gdyż na drodze z Kijowa do Krakowa leżały dwa Przemyśle. Pierwszy – nad Horyniem, w dawnym powiecie zasławskim i drugi – daleko na zachodzie nad Wiarem, dopływem Sanu.

Nestor rozróżnia oba grody o tej samej nazwie w ten sposób, że do nazwy drugiego Przemyśla, opanowanego przez książąt kijowskich, w 116 lat później, (1097 r.) dodaje objaśnienie, że leży nad rzeką Wiarem.

Zwróćmy uwagę, że Włodzimierz, uderzając na Polskę, idąc na zachód, musiał najpierw opanować silną twierdzę Przemyśl – „Peremyszl” nad Horyniem, gdyż Przemyśl nad Wiarem leżał jeszcze o 300 km dalej, w stronę Krakowa. Natomiast zajęcie Przemyśla nad Wiarem (Sanem) spowodowało zetknięcie państwa kijowskiego z Węgrami i walki z nimi.

1. b) Zajęcie pierwszego Przemyśla nad Horyniem umożliwiło Włodzimierzowi uderzyć na południe, na główną twierdzę Grodów Czerwieńskich – Czerwień i odcięcie, aż do gór, innych grodów jego zaplecza.

Topograficzna nazwa Czerwienia pochodzi od czerwonych skał zboczy jarów i czerwonego piaskowca, z którego tę twierdzę zbudowano. (M. Baliński i T. Lipiński, Starożytna Polska T. II 1845 r. Warszawa s. 997; słow. geogr. T. VII.) Nie może być mylona z Czermem położonym daleko za Bugiem, niewielkim grodem – targowiskiem, miejscem wymiany wosku, o czym mówi jego łacińska nazwa – Cer (Czer) – wosk i polska -mno, wymiana.

Zastąpienie w latopisie nazwy Czermno nazwą Czerwień jest celową, jaskrawą manipulacją późniejszych kopistów. Bowiem Czermno nad Huczwą zajęli książęta kijowscy dopiero, wg latopisu, w roku 1097, tj. w 16 lat po śmierci Bolesława Śmiałego [gdyż wcześniej nie mieli takiej możliwości] i w 116 lat po opanowaniu, pierwszy raz, „Peremyszla” nad Horyniem.

Powyższe rozważania oparte o źródła i geografię pozwalają odtworzyć pierwotną granicę wschodnią, jako biegnącą wzdłuż granic Rumunii, Mołdawii, Besarabii, rzek: Teterew, Dniepr i Berezyna.

ROZDZIAŁ V – WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU

WSIE SŁUŻEBNE

Jedną ze wskazówek sprzed tysiąca lat mówiąca o zasięgu Państwa Polskiego, przetrwałą sprzed czasów panowania Mieszka I, są wsie służebne będące charakterystyczną cechą wojskowej organizacji grodowej Piastów. Zadaniem ich było wytwarzanie broni, pancerzy, wytop stali, hodowla koni, dostarczanie materiałów do budowy grodów, żywności, wyprawianie skór, gromadzenie zapasów na potrzeby wojska itp. Zakładano je w pobliżu grodów kasztelańskich, a ich nazwy pochodzące od pełnionych obowiązków są niezaprzeczalnym dowodem przynależności tych ziem do państwa polskiego przed przełomem IX i X w., gdyż takiej organizacji nie miała Ruś Kijowska ani Niemcy. (Mapa XII)

Jeszcze dzisiaj na ziemiach wschodnich dotrwało ponad sto wsi, rozrzuconych od Niemna po Karpaty, noszących nazwy służebne, położonych w dawnym województwie białostockim, nowogródzkim, wileńskim, poleskim, wołyńskim (łuckim), lwowskim i stanisławowskim. Np.:

Województwo białostockie (gmina):

Grodno                              – wieś Kowale

Świsłocz                            – wieś Kowale

Wołpa                                – wieś Kowale

Zydomla k. Druskienik      – wieś Kowale

Grodno                              – wieś Kowalce

Podorosk                           – wieś Dubicze

Suwałki                              – wieś Kolnica

Łumna                               – wieś Komorowo

Jeziory                               – wieś Koniucki

Indura                                – wieś Koniucki

Skidel                                – wieś Ośniki

Hornica                              – wieś Koszewniki

Wołkowysk                        – wieś Kobylaki, Dubicze, Krzesła, Tułowo

Pozorów                            – wieś Dębiny

Województwo nowogródzkie (gmina):

Nowogródek                     – wieś Dubniki, Kowale, Rudniki, Dubińce 2x

Lachowicze                       – wieś Koniucki

Lida                                   – wieś Dubicze, Kobylniki 2x, Koleśniki, Koniuchy, Kowale, Słomianka, Cieślukiszki 2x, Szczytniki, Tułanka

Wołożyn                            – wieś Dubniki, Kobylczyce, Koleśniki, Miedzniki, Soły

Nieśwież                            – wieś Dubniki, Kobyla, Rudko

Stołpce                               – wieś Kamienica, Tulnianka

Baranowicze                      – wieś Dębowica, Koleśniki, Koniuchy, Smoleniki, Smolicze

Słonim                               – Kowale, Łazy, Miedwinowicze, Sanniki, Słomianka

Szczuczyn                          – wieś Łazowce

Marcinkowice                    – Dubienik

Województwo wileńskie (gmina):

Dzisna                                – wieś Dębowo, Dubniki, Kobylanka, Koleśniki, Koraby, Kowale 2x, Rudnica, Rudniki, Sanniki, Słomianka, Tułowo

Troki                                  – wieś Dębowo, Dubniczki, Kobyliszki, Koleśniki, Koniuchy, Kowale, Miedniki, Słomianka, Smolnica

Święciany                          – wieś Dubniki, Kamiennica, Koniuchy, Kowale, Łazy, Łaźniki, Słomianka, Smoleniki, Szczyty

Wilejka                               –wieś Jelnica, Kowale, Kobyle, Koszki, Kotłowce, Łazowo

Oszmiana                           – wieś Kamienica, Koraby, Kowale 2x, Słomianka, Soły

Postawy                             – wieś Kobylnik, Kowale 2x, Świdno

Brasław                              – Koleśniki, Szczytniki, Jelno 2x, Dubniki

Mołodeczno                       – wieś Koniuchy, Koraby, Kowalce, Kowale, Smolnica

Województwo poleskie (gmina):

Kobryń                              – wieś Miedna, Tulcze, Trawy, Trawniki

Brześć                                – wieś Dubica, Kamienica, Kobyla, Kosice, Łazy, Miedna, Rudniki, Smolany, Szczytniki 2x

Stolin                                 – wieś Dubieniec

Różana                               – wieś Jelno

Łuniniec                             – wieś Jelno

Pińsk                                  – wieś Komory

Iwacewicze                        – wieś Kowale, Szczytno 2x

Prużana                              – wieś Łazy, Rudniki, Smolniki, Tułowszczyzna, Szczytno

Kamień Koszyrski             – wieś Szczytyń

Lemieszewicze                  – wieś Koniucki

Województwo bialsko-podlaskie:

Janów Podlaski                  – wieś Kowalin kol., Dębowiec, Rudki

Sokołów Podlaski              – wieś 4xDębe, Kobylnik, 2xZawady

Łuków Podlaski                – wieś Dębek, 2xDębica, Dębowiec, Komorzadka

Województwo wołyńskie (gmina):

Zdołbunów                        – wieś Bednarka, Dubieńskie

Kowel                                – wieś Dubniki, Kolno, Rudko,Rudniki, Smolary, Szczytniki, Świdniki

Włodzimierz                      – wieś Dubniki, Smolary, Kotły

Sarny                                 – wieś Kamienica

Dubno                                – wieś Kamienica, Kowale, Rudko, Smolary

Równe                               – wieś Kobyła, Koleśniki, Topcza

Horochów                          – wieś Koniuchy, Rudko, Rogoźne

Krzemieniec                       – wieś Ośniki, Rudko

Łuck                                  – wieś Rudko, Rudniki, Dubniki

Werba                                – wieś Kotły

Województwo stanisławowskie (gmina):

Stanisławów                      – wieś Bednarów, Dubnickie, Rogożno

Kołomyja                           – wieś Kobylec

Śniatyń                              – wieś Rudniki, Tuława, Tułuków

Kałusz                                – wieś Zawadka

Turka                                  – wieś Zawadka

Województwo lwowskie (gmina):

Lwów                                – wieś Kobyle, Miedzianka, Rudko, Rudki, Rudnia, Rudnik, Smolnica, Szczytna

Rawa Ruska                      – wieś Bełżec

Mościska                            – wieś Sanniki, Słomianka, Tułowice

Lesko                                 – wieś Zawadka

Żółkiew                             – wieś Zawady

Jaworów                            – wieś Kobylnica 2x

Wykaz powyższy obejmuje tylko część wsi służebnych, znajdujących się na wschodnich obszarach świadcząc wymownie o zasięgu państwa Mieszka I.

ZASIĘG ZDOBYCZY KSIĄŻĄT KIJOWSKICH

Następnym świadectwem, mówiącym że książęta ruscy nie zdołali opanować ziem północnych tj. województw: wileńskiego, nowogródzkiego i białostockiego, są bardzo późne wzmianki i daty w kronikach – Połnoje Sobranije Ruskich Letopisiej (Mapa X), wg których pojawiły się trwale dopiero od 1149 r. tj. grody: Druck, Słuck, Kleck, następnie Nowogródek (1238), Wołkowysk (1248), Rajgród (1251) a Grodno tylko chwilowo w 1253 r. Nie może więc odnosić się wzmianka we wspomnianych latopisach o „kniaziach gorodeńskich” do nadniemeńskiego Grodna, gdyż nigdy nie znalazło się ono we władaniu księstwa kijowskiego, a grodów o podobnych nazwach było wiele nie tylko na opanowanym przez Rurykowiczów Polesiu jak wg latopisu: Gorodno, Gorodnia, Gorodok, Gorodec, Gorodzień i kniaź każdego z nich mógł nazywać się „gorodienskim”. Tym bardziej, że w okresie rozbicia dzielnicowego Rusi kijowskiej i rozmnożenia się Rurykowiczów, powstało ponad 70 księstw i niemal każdy większy gród miał swego księcia, który najczęściej rozporządzał mikroskopijnymi siłami zbrojnymi.

Nazwa Grodna nie jest odosobniona i powtarza się też na Polesiu, lecz w zruszczonej formie Gorodno. Znajduje się ono na prawym brzegu Prypeci, pomiędzy Styrem i Horyniem, wśród nieprzebytych bagien.

Grodno jest nazwą polską złożoną z dwóch słów: gród i dno. Oznacza gród położony na skraju państwa, tj. na jego dnie tzn. przy granicach Litwy. W latopisach ruskich nie została zapisana jako Gorodno, lecz Grodno co również świadczy, że nie było nigdy we władaniu Rurykowiczów. Natomiast zapis w nich – „kniaź gorodieński” – mówi, że tytuł księcia nie odnosi się do Grodna nadniemeńskiego, lecz Gorodna poleskiego. Podobnie też w latopisach nie uległa zmianie nazwa Drogiczyna na Dorogiczyn.

Usytuowanie twierdzy Grodna nad Niemnem, czołem do Północy wskazuje, z której strony miało ono zadanie osłaniać państwo polskie przed niebezpieczeństwem i kto je zbudował. Położone w ważnym strategicznie miejscu, na granicy z Jaćwieżą, istniało już przed X w. Rozbudowane przez Ziemowita, w ramach organizacji grodowej, zaopatrzone we wsie służebne stało się znaczącym grodem kasztelańskim.

Obronna cerkiew na Kołoży, wzniesiona około 900 r. uzupełniała umocnienia wojskowe Grodna, o czym świadczą zachowane otwory strzelnicze, krużganki dla obrońców i masywne mury ścian z kamienia i cegły. Wzniesiono ją w czasie buntów pogańskiej ludności i napadów Jaćwingów, oraz umacniania w Polsce chrześcijaństwa w obrządku grekokatolickim. Potwierdzają to napisy cyrylicą na znaleziskach archeologicznych: kości, przęślicy i inne. (N. N. Woronin, Drewnieje Grodno 1954 s. 11, 186, 196, 201). Również o obrządku grekokatolickim w Polsce świadczą, nie tylko nad Niemnem ale i na Podlasiu, znaleziska archeologiczne z napisami cyrylicą na kościanej rękojeści noża i plombach odkrytych w Drohiczynie podlaskim n. Bugiem i Zabłociu k. Siedlec).

Cerkiew tą, dzieło wysokiej klasy architektonicznej, wybudowano przed wprowadzeniem chrześcijaństwa i pisma – cyrylicy na Rusi.

Około roku 1037 ludność Grodna i późniejszych województw północnych, dorzecza górnego i średniego Niemna, po buncie Mojsława /Mazowsze, dla wzmocnienia swojego oporu, połączyła się z poganami – Jaćwingami.

Odtąd nazywano ją ogólnie – Jaćwieżą (Mapa XII).

Jeszcze jedną wskazówką mówiącą o częściowym tylko opanowaniu przez książąt ruskich województw: wileńskiego, nowogrodzkiego i białostockiego są spisy ludności polskiej [katolickiej] z lat: 1910, 1919, 1921, gęsto zamieszkałej i sięgającej na południe aż do późno wymienionych w latopisach grodów tj. Klecka, Słucka, Mińska, Drucka, które chwilowo, w czasie walk, zajmowali książęta ruscy dopiero w XII i XIII w.

ROZLEGŁOŚĆ CHORWACJI

Konstantyn Porfirogeneta, wymieniając ludy i państwa otaczające Chorwację, określił jej wielkość – obszar Rozdział 13

„Wielka Chorwacja … zbiera mniej jazdy i piechoty, niż Chorwacja ochrzczona [południowa na Bałkanach], ponieważ napadają na nią Frangowie, Turcy i Pieczyngowie”.

Państwo Franków leżało w tym czasie za Łabą, Turcy (Węgrzy) opanowali dolinę naddunajską, a Pieczyngowie koczowali na stepach nad Morzem Czarnym w sąsiedztwie Daków.

Król Alfred § 12 (G. Labuda, Źródła Skandynawskie s. 66) notuje:

„Ond be eastan Moroaro londe is Wisle lond. Ond be easten sint Datia …”

Znaczy to:

„Od wschodu Moraw jest kraj Wisły i od wschodniej strony jest Dacja”.

Tak więc kraj Wisły [Wiślan] leży na wschód od Moraw, rozpościerając się aż do Dacji – dzisiejszej Rumunii.

I dalej:

„Ond be eastan dalamensam sindon Horithi”

To znaczy: na wschód od Daleminców siedzą Chorwaci. [Dalemińcy – plemię mieszkające między Łabą a Rudawami].

Liczne wiadomości, pozostawione przez kronikarzy starożytnych i średniowiecznych, pozwalają twierdzić, że potężne Państwo Polskie – Wenetów-Chorwatów, obejmujące rozległe obszary, od Łaby po Berezynę, Okę i północną Dację [Rumunię], Siedmiogród; od Bałtyku po Cisę i Dunaj, istniało i znane było co najmniej od ponad dwóch tysięcy lat.

Nazwę Chorwaci – Chorwici stworzyli Słowianie zamieszkujący pierwotnie dolinę naddunajską.

Nazwiska Chorwatów występujące w Polsce, Czechach i innych krajach, uważane mylnie i historiografii za jenieckie, pochodzą z VII-IX w. od uciekinierów z przedgórza karpackiego [południowej strony Karpat], chroniących się po północnej stronie gór przed Awarami, a później Węgrami.

Po klęskach Awarów w VII w. Chorwacja stała się sąsiadem nowo powstałego wieloplemiennego, państwa Samona, którego zasięg, obszar i miejsce położenia nie zostały dotąd należycie rozpoznane.

PAŃSTWO SAMONA – WIELKA MORAWA

Na podstawie wyników dotychczasowych dociekań umieszcza się Państwo Samona na obszarze Serbii [n. Łabą], Czech, Moraw, zachodniej Słowacji, części górnej Panonii. Jednak w świetle zachowanych i niezauważanych dotąd źródeł Państwo Samona, czyli późniejsza Wielka Morawa, obejmowała swym zasięgiem znacznie większe terytorium i znajdowała się w innym miejscu niż dotąd przypuszczano.

Bezcennym źródłem pozwalającym określić granice W. Morawy jest „De administrando …” Konstantyna Porfirogenety, w którym pisze w rozdz. 13:

„O narodach sąsiadujących z Turkami (Węgrami) następujące narody graniczą: od zachodniej ich strony: Frangia, od północnej zaś Pacynakici (Pieczyngowie), a na południowej Wielka Morawia czyli kraj Świętopełka, który też do szczętu zniszczony został przez tych to Turków i opanowany przez nich. Chrobaci [Polska] na koniec graniczą z Turkami od strony gór” [dolina Cisy] i Dunaju.

W rozdz. 40 określa również położenie Wielkiej Morawy:

„W tem zaś miejscu znajdują się niektóre starożytne pomniki. A najprzód jest tam most cesarza Trajana u samych granic Turkii, dalej Belagrada o 3 dni od owego mostu odległa, w której jest i wieża świętobliwego i wielkiego cesarza Konstantyna i prócz tego przy wypływie rzeki owo tak zwane Sermion, odległe od Belegradu o dwa dni drogi; następnie Wielka Morawia, nie chrzczona, którą to Turcy obrócili w niwecz, i nad którą przedtem panował Świętopełk. Te są nad Istrem (Dunajem) rzeką pomniki i nazwiska”

W rozdz. 13 i 40 określa się północną granicę W. Morawy wzdłuż rz. Dunaju. Od południa zaś Wielka Morawa graniczyła z cesarstwem Bizantyjskim. Od zachodu z Morzem Adriatyckim po Istrię.

Wyżej ku północy sąsiadowała – z krajem Chorutan, Panonią i Frankami, a poprzez Morawy północne [później czeskie] z Wielką Chorwacją.

Po zwycięstwie Samona nad Frankami, odniesionym u ujścia Wagu – pod Wogastisburgiem, dołączył do W. Morawy książę serbski Derwan. Jego księstwo obejmowało Serbię i Czechy, które wchodziły wówczas w skład Serbii Białej. Pisze o tym K. Porfirogeneta w rozdz. 32:

„Wiedzieć należy, że Serbowie  (południowi)  pochodzą od nieochrzczonych Serbów, którzy się teraz nazywają białymi i mieszkają z tamtej strony Turkii, w okolicy zwanej u nich Boiki (Czechy), z którymi (Serbami) graniczy kraj Franków również jak i Wielka Chrobacja (Polska) nie chrzczona, czyli tak zwana Biała”.[65]

Stolicą Wielkiej Morawy był Belgrad [lecz literę B czytano jak W] stąd nazywano go Weligrad,
-em n. Belgrad pochodzi od położenia wśród bagien-topielisk stąd – Bieligrad. Stolicą kościelną stał się Sermion.

Wschodnią granicą Moraw [czeskich] i Wielkiej Morawy, w tym miejscu, była rzeka Wag.

1. Porfirogeneta w rozdz. 30 nadmienia też, że:

„Widząc zatem Awarowie, że to była ziemia wyborna (Dalmacja), osiedlili się na niej. Chrobaci zaś mieszkali wtedy z tamtej strony Wagiwarei [prowincja nad Wagiem], gdzie teraz są Bielochrobaci”.[66]

Granicę tę, jako granicę diecezji praskiej, wspomina też dokument praski z 1086 r. O granicy północnej mówi również, chociaż nie bezpośrednio, żywot św. Metodego [Legenda Panońska].

Wschodnią granicę między Wielką Morawą i pokonanymi Awarami było międzyrzecze Dunaju i Cisy. Turcy (Węgrzy) zajęli ziemie opanowane przez Awarów, tj, dolne dorzecze Cisy, dalej dorzecze rzek: Keresz, Maruszy, Tutes, Temesz, obejmując Transylwanię.

Z rozdz. 41 dowiadujemy się, że:

„… przyszli Turcy [Węgrzy], znieśli ich [W. Morawę] do szczętu i opanowali kraj ich, w którym obecnie mieszkają. A niedobitki ludu rozproszyły się uciekając do narodów ościennych: do Bułgarów i Turków i Chorwatów (Białych) i do innych narodów”.

Jest to jeszcze jeden dowód, że Wielka Morawa sąsiadowała na południu z Bułgarią, a więc jej terytorium graniczyło z Cesarstwem Bizantyjskim i rozciągało się aż do północnych granic Serbii n. Łabą i Polski. Przy czym ziemie nad Górną Cisą i Słowacja, po Dunaj, od wieków nieprzerwanie należały do Chorwacji [Polski]. Po śmierci Samona jego państwo rozpadło się na szereg księstw. Był jednak czynnik łączący je, tj. zewnętrzne zagrożenie. Od zachodu ze strony Niemiec, a od wschodu – Awarowie.

Zjednoczenie Wielkiej Morawy nastąpiło w początku IX w.

Wielkie państwo w sercu Europy, bogate i ludne, lecz o niezwykle niekorzystnym ukształtowaniu granic i obszaru, rozpostarte długim na ok. 1400 km pasem, szerokim – w najwęższym miejscu na ok. 250 km, nie miało możliwości skutecznej obrony i przetrwania wśród potężnych wrogów.

Najazdy węgierskie dokonywane w porozumieniu i z współudziałem Niemiec i Polski w 907 r. położyły kres jego istnieniu.

c…d….n….

ŹRÓDŁO – http://kronikihistoryczne.blogspot.com/2015/11/tadeusz-miller-3-tysiace-lat-panstwa.html

28/09/2019